|

تحلیل جواد صالحی‌اصفهانی از دیروز و فردای اقتصاد ایران

برگشت استانداردهای زندگی ایرانیان یک دهه زمان می‌برد

عطنا: دولت سیزدهم رسما کار خود را آغاز کرده و تیم اقتصادی هم کامل شده‌ و حالا زمان عملی‌کردن شعارها و رفع مشکلات معیشتی مردم است. اما چه راهی برای این مشکلات وجود دارد؟ در‌این‌باره جواد صالحی‌اصفهانی، استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیا‌تک، در این گفت‌و‌گو از راهکارهای خروج از مشکلات موجود می‌گوید و پیشنهادهایی را مطرح می‌کند. صالحی‌اصفهانی مدرک لیسانس اقتصاد خود را از دانشگاه لندن و مدرک فوق‌لیسانس و دکترای خود را از دانشگاه هاروارد دریافت کرده و درحال‌حاضر استاد اقتصاد در مؤسسه پلی‌تکنیک ویرجینیا در آمریکاست. او سابقه همکاری و تدریس با دانشگاه‌های آکسفورد و پنسیلوانیا را نیز در کارنامه دارد. صالحی‌اصفهانی یکی از اقتصاددانان مطرح ایرانی مقیم آمریکاست که مقالات بسیاری در نشریه‌های معتبری مانند اکونومیک‌ژورنال، ژورنال اقتصاد توسعه، توسعه اقتصادی و تغییر فرهنگی، ژورنال نابرابری اقتصادی، ژورنال بین‌المللی مطالعات خاورمیانه و مطالعات ایران منتشر کرده است. او در پاسخ به این پرسش که اولویت نخست اقتصادی دولت جدید چه باید باشد و چه راهکارهایی برای حل آن وجود دارد، می‌گوید: «نمی‌توان همه این مشکلات را هم‌زمان حل کرد و منطقی هم نیست که بخواهیم چنین فکر کنیم. حل بعضی از مشکلات مستلزم آن است که ابتدا موانع دیگر را از سر راه برداریم. به‌طور مثال تثبیت نرخ ارز پیش‌شرط سرمایه‌گذاری است که آن هم برای ایجاد شغل مورد نیاز است. تشخیص اینکه ایران با چه ترتیبی باید این اصلاحات و سیاست‌‌ها را لحاظ کند تا دوباره به رشد اقتصادی بازگردد، در صلاحیت من نیست، چون از نزدیک با مسائل مختلف اقتصاد ایران آشنا نیستم؛ اما وجود چند پیش‌شرط واضح و بدیهی است:
1- دسترسی به اقتصاد جهانی: این به معنی جهانی‌شدن کامل و تمام‌عیار نیست و می‌توان به درجه‌ای از بهینه جهانی‌شدن کفایت کرد. از نظر من دسترسی به سیستم مالی جهانی مهم‌تر از صادرات نفت است؛ برای مثال از آنجا که بعضی از قدرت‌های صادرکننده نفت و به‌طور مشخص روسیه و عربستان سعودی، بازگشت ایران به بازار جهانی نفت را تهدیدی برای درآمدهای نفتی خود می‌بینند، بنابراین من صادرات نفت را در اولویت بعدی نسبت به دسترسی به سیستم مالی جهانی مانند سوییفت می‌بینم. متأسفانه دولت‌ها مشتاق دسترسی به بازار نفت هستند و بخش خصوصی خواهان دسترسی به سیستم مالی جهانی است؛ بنابراین در مذاکرات احیای برجام این ترتیب کار می‌تواند جای خود را به یکدیگر بدهد.
2- اصلاحات بانکی: بانک‌های ایرانی باید دیون خود را پرداخت کنند و بیاموزند که در تعامل با بخش خصوصی از جایگزینی واردات و تجدید ساختارها حمایت کنند.
3- حل مشکل کسری بودجه دولت با افزایش درآمد حاصل از فروش انرژی در داخل به نحوی‌ که با هدفمندی یارانه‌ها نیز همراه باشد».
مشکل اصلی اقتصاد ایران که باعث ایجاد بحران‌های گفته‌شده است، چه بوده؟ صالح‌اصفهانی دراین‌باره هم می‌گوید: «مشکل اصلی تحریم‌های آمریکاست. زمانی‌ که ایران می‌توانست در اقتصاد جهانی مشارکت داشته باشد، مانند سال‌های 1990 تا 2010، رشد اقتصادی چهار تا پنج درصد در سال را به ثبت رساند. مشکلات دیگر مانند فساد و سوءمدیریت نیز مهم هستند و مانع از رشد بیشتر ایران می‌شوند؛ اما بدون تحریم‌ها وضع خیلی بهتر بود». پرسش اساسی بسیاری از کارشناسان و مردم ایران آینده شرایط اقتصادی است؛ اینکه شرایط باز هم بدتر خواهد شد یا اینکه روند بهتری در راه است؟ این اقتصاددان دراین‌باره هم توضیح می‌دهد: «امیدوارم ایالات متحده عاقلانه رفتار کرده و موضع خود را نرم کند تا ایران بتواند دوباره به توافق هسته‌ای بپیوندد. اگر چنین نشود، من گمان نمی‌کنم که شرایط ایران بدتر از دو یا سه سال گذشته شود. البته هزینه چنین شرایطی این خواهد بود که رشد اقتصادی ایران خیلی سریع‌تر از سه‌ درصد نخواهد بود که این یعنی اینکه برگرداندن استانداردهای زندگی ایرانیان به 10 سال گذشته یک دهه دیگر زمان خواهد برد که هزینه سنگینی است؛ بنابراین دولت باید دیگر موانع رشد اقتصادی که در بالا به آنها اشاره کردم، یعنی مشکلات نظام بانکی و کسری بودجه را از سر راه بردارد». این کارشناس اقتصاد در ادامه و در توصیه به دولت جدید ایران هم می‌گوید: «به رشد اقتصادی با اولویت بخش خصوصی متعهد باشید. اطمینان حاصل کنید که قیمت‌های بازار تحریف نشده و نتایج آن فقر را دامن نمی‌زند. بپذیرید که بدون هیچ‌گونه توافق با 1+5، بهبود روابط با همسایگان ایران دشوار خواهد بود. اطمینان حاصل کنید که ایران در مذاکرات برجام به‌عنوان طرف سرسخت و ناسازگار جلوه نکند. چنین خطایی می‌تواند توانایی ایران را در فرار از تحریم‌ها در صورت ابقای آنها محدود کند».

عطنا: دولت سیزدهم رسما کار خود را آغاز کرده و تیم اقتصادی هم کامل شده‌ و حالا زمان عملی‌کردن شعارها و رفع مشکلات معیشتی مردم است. اما چه راهی برای این مشکلات وجود دارد؟ در‌این‌باره جواد صالحی‌اصفهانی، استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیا‌تک، در این گفت‌و‌گو از راهکارهای خروج از مشکلات موجود می‌گوید و پیشنهادهایی را مطرح می‌کند. صالحی‌اصفهانی مدرک لیسانس اقتصاد خود را از دانشگاه لندن و مدرک فوق‌لیسانس و دکترای خود را از دانشگاه هاروارد دریافت کرده و درحال‌حاضر استاد اقتصاد در مؤسسه پلی‌تکنیک ویرجینیا در آمریکاست. او سابقه همکاری و تدریس با دانشگاه‌های آکسفورد و پنسیلوانیا را نیز در کارنامه دارد. صالحی‌اصفهانی یکی از اقتصاددانان مطرح ایرانی مقیم آمریکاست که مقالات بسیاری در نشریه‌های معتبری مانند اکونومیک‌ژورنال، ژورنال اقتصاد توسعه، توسعه اقتصادی و تغییر فرهنگی، ژورنال نابرابری اقتصادی، ژورنال بین‌المللی مطالعات خاورمیانه و مطالعات ایران منتشر کرده است. او در پاسخ به این پرسش که اولویت نخست اقتصادی دولت جدید چه باید باشد و چه راهکارهایی برای حل آن وجود دارد، می‌گوید: «نمی‌توان همه این مشکلات را هم‌زمان حل کرد و منطقی هم نیست که بخواهیم چنین فکر کنیم. حل بعضی از مشکلات مستلزم آن است که ابتدا موانع دیگر را از سر راه برداریم. به‌طور مثال تثبیت نرخ ارز پیش‌شرط سرمایه‌گذاری است که آن هم برای ایجاد شغل مورد نیاز است. تشخیص اینکه ایران با چه ترتیبی باید این اصلاحات و سیاست‌‌ها را لحاظ کند تا دوباره به رشد اقتصادی بازگردد، در صلاحیت من نیست، چون از نزدیک با مسائل مختلف اقتصاد ایران آشنا نیستم؛ اما وجود چند پیش‌شرط واضح و بدیهی است:
1- دسترسی به اقتصاد جهانی: این به معنی جهانی‌شدن کامل و تمام‌عیار نیست و می‌توان به درجه‌ای از بهینه جهانی‌شدن کفایت کرد. از نظر من دسترسی به سیستم مالی جهانی مهم‌تر از صادرات نفت است؛ برای مثال از آنجا که بعضی از قدرت‌های صادرکننده نفت و به‌طور مشخص روسیه و عربستان سعودی، بازگشت ایران به بازار جهانی نفت را تهدیدی برای درآمدهای نفتی خود می‌بینند، بنابراین من صادرات نفت را در اولویت بعدی نسبت به دسترسی به سیستم مالی جهانی مانند سوییفت می‌بینم. متأسفانه دولت‌ها مشتاق دسترسی به بازار نفت هستند و بخش خصوصی خواهان دسترسی به سیستم مالی جهانی است؛ بنابراین در مذاکرات احیای برجام این ترتیب کار می‌تواند جای خود را به یکدیگر بدهد.
2- اصلاحات بانکی: بانک‌های ایرانی باید دیون خود را پرداخت کنند و بیاموزند که در تعامل با بخش خصوصی از جایگزینی واردات و تجدید ساختارها حمایت کنند.
3- حل مشکل کسری بودجه دولت با افزایش درآمد حاصل از فروش انرژی در داخل به نحوی‌ که با هدفمندی یارانه‌ها نیز همراه باشد».
مشکل اصلی اقتصاد ایران که باعث ایجاد بحران‌های گفته‌شده است، چه بوده؟ صالح‌اصفهانی دراین‌باره هم می‌گوید: «مشکل اصلی تحریم‌های آمریکاست. زمانی‌ که ایران می‌توانست در اقتصاد جهانی مشارکت داشته باشد، مانند سال‌های 1990 تا 2010، رشد اقتصادی چهار تا پنج درصد در سال را به ثبت رساند. مشکلات دیگر مانند فساد و سوءمدیریت نیز مهم هستند و مانع از رشد بیشتر ایران می‌شوند؛ اما بدون تحریم‌ها وضع خیلی بهتر بود». پرسش اساسی بسیاری از کارشناسان و مردم ایران آینده شرایط اقتصادی است؛ اینکه شرایط باز هم بدتر خواهد شد یا اینکه روند بهتری در راه است؟ این اقتصاددان دراین‌باره هم توضیح می‌دهد: «امیدوارم ایالات متحده عاقلانه رفتار کرده و موضع خود را نرم کند تا ایران بتواند دوباره به توافق هسته‌ای بپیوندد. اگر چنین نشود، من گمان نمی‌کنم که شرایط ایران بدتر از دو یا سه سال گذشته شود. البته هزینه چنین شرایطی این خواهد بود که رشد اقتصادی ایران خیلی سریع‌تر از سه‌ درصد نخواهد بود که این یعنی اینکه برگرداندن استانداردهای زندگی ایرانیان به 10 سال گذشته یک دهه دیگر زمان خواهد برد که هزینه سنگینی است؛ بنابراین دولت باید دیگر موانع رشد اقتصادی که در بالا به آنها اشاره کردم، یعنی مشکلات نظام بانکی و کسری بودجه را از سر راه بردارد». این کارشناس اقتصاد در ادامه و در توصیه به دولت جدید ایران هم می‌گوید: «به رشد اقتصادی با اولویت بخش خصوصی متعهد باشید. اطمینان حاصل کنید که قیمت‌های بازار تحریف نشده و نتایج آن فقر را دامن نمی‌زند. بپذیرید که بدون هیچ‌گونه توافق با 1+5، بهبود روابط با همسایگان ایران دشوار خواهد بود. اطمینان حاصل کنید که ایران در مذاکرات برجام به‌عنوان طرف سرسخت و ناسازگار جلوه نکند. چنین خطایی می‌تواند توانایی ایران را در فرار از تحریم‌ها در صورت ابقای آنها محدود کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.