سوءقصد به سیاست «نگاه به شرق» و «اولویت همسایگان»
سالار سیفالدینی
مسدودسازی مسیر تجارت با اتحادیه اوراسیا در محور گوریس- قاپان از سوی باکو، مهمترین ضربه بر سیاست خارجی دوران جدید در دولت رئیسی به شمار میرود. همزمان با استقرار کابینه جدید سیدابراهیم رئیسی، چالشهای سیاست خارجی و دیپلماسی با همسایگان نیز آغاز شده است. بحران افغانستان از یک طرف و بحرانهای پیدرپی در مرزهای قفقاز از طرف دیگر، سیاست همسایگی ایران را دچار چالش کرده و آینده بازرگانی با آنها در وضعیت مبهمی به سر میبرد. این در حالی است که تجارت خارجی با همسایگان، یکی از اولویتهای اقتصادی کشور در دوران جدید اعلام شده بود و رئیسی حساب ویژهای روی آن باز کرده است. اکنون به لطف دور جدید جنگ در قرهباغ کوهستانی، علاوه بر ارمنستان، تجارت با گرجستان و حتی روسیه نیز به مخاطره افتاده است. مسئولان گمرک ایران روز گذشته اعلام کردند جمهوری آذربایجان رسما جاده مواصلاتی ایران به ایروان در محور گوریس- قاپان را مسدود کرده و اجازه عبور کامیونهای ایرانی را نمیدهد. ماه گذشته نیز اخباری مبنی بر مشکلات کامیونهای ایرانی برای عبور به روسیه از خاک جمهوری آذربایجان به طرف روسیه منتشر شد. مسیر گوریش- قاپان یکی از مهمترین محورهای ژئواکونومیک برای ایران است که خلیج فارس را به دریای سیاه وصل میکند. القای ناامنی در این حوزه، در حقیقت کارشکنی بزرگی از ناحیه باکو به شمار میرود. مسدودکردن جاده اصلی منتهی به ارمنستان، در عین حال یک سوءقصد به تجارت ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز هست. همچنین سیاست نگاه به شرق بدون تجارت با کشورهای این حوزه، عملا بیفایده خواهد بود. بر اساس برنامهریزی ایران، اتحادیه اوراسیا نقش مهمی در تجارت خارجی کشور خواهد داشت و امیدهای زیادی برای تأمین ارز خارجی از این مسیر بوده است. بدیهی است مسیر مواصلاتی امن، نخستین شرط چنین تجارتی است. پاگرفتن پروژه اخیر اتفاقا مورد حمایت مالی اتحادیه اروپا در مسیر ارمنستان نیز هست و فرصتی بدون مزاحم جدی محسوب میشود. بااینحال، سخنگوی گمرک ایران اعلام کرده است فعلا این مسیر امن نیست و رانندهها باید قبل از حرکت از بازبودن آن اطمینان حاصل کنند؛ اطمینانی که البته اکنون متزلزل شده است و حتی در صورت بازبودن مسیر، هر لحظه احتمال اخلال از سوی سربازان جمهوری آذربایجان در آن میرود. تناقضهای زیادی در سیاست باکو در قبال بازشدن مسیرهای مواصلاتی دیده میشود. باکو در ماههای گذشته بارها بر لزوم بازشدن مسیرهای ترانزیتی تأکید و حتی اعلام کرده گذرگاه احتمالی از شرق به غرب یعنی کریدور سیونیک به نفع ایران نیز خواهد بود؛ اما هنوز هیچ نشده، یکی از مسیرهای موجود استراتژیک برای ایران بهجای بازماندن، مسدود شده است. بسیاری از کارشناسان بر ابزارهای متقابل و قابل تصور از سوی ایران اشاره میکنند. یکی از این ابزارها، محور بیلهسوار- نخجوان است که این جمهوری خودمختار را از خاک ایران به سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان وصل میکند. باید دید امیرعبداللهیان، وزیر خارجه جدید، چگونه با این مسئله برخورد خواهد کرد و آیا روند کُندحلشدن مشکلات این حوزه در دور جدید نیز ادامه خواهد یافت یا گشایشی تازه آغاز خواهد شد. اکنون وزارت خارجه در دوره انتقالی است و هنوز واکنش قاطعی به این کارشکنیها نشان نداده است؛ اما اگر دولت به دنبال اولویتدهی به تجارت با همسایگان باشد، ابتدا لازم است مسائل و دستاندازهای این حوزه را ترمیم کند. در غیر این صورت، دو محور اصلی در سیاست خارجی، رئیسی یعنی نگاه به شرق و اولویت همسایگان در تجارت، کاملا متزلزل خواهد شد.
مسدودسازی مسیر تجارت با اتحادیه اوراسیا در محور گوریس- قاپان از سوی باکو، مهمترین ضربه بر سیاست خارجی دوران جدید در دولت رئیسی به شمار میرود. همزمان با استقرار کابینه جدید سیدابراهیم رئیسی، چالشهای سیاست خارجی و دیپلماسی با همسایگان نیز آغاز شده است. بحران افغانستان از یک طرف و بحرانهای پیدرپی در مرزهای قفقاز از طرف دیگر، سیاست همسایگی ایران را دچار چالش کرده و آینده بازرگانی با آنها در وضعیت مبهمی به سر میبرد. این در حالی است که تجارت خارجی با همسایگان، یکی از اولویتهای اقتصادی کشور در دوران جدید اعلام شده بود و رئیسی حساب ویژهای روی آن باز کرده است. اکنون به لطف دور جدید جنگ در قرهباغ کوهستانی، علاوه بر ارمنستان، تجارت با گرجستان و حتی روسیه نیز به مخاطره افتاده است. مسئولان گمرک ایران روز گذشته اعلام کردند جمهوری آذربایجان رسما جاده مواصلاتی ایران به ایروان در محور گوریس- قاپان را مسدود کرده و اجازه عبور کامیونهای ایرانی را نمیدهد. ماه گذشته نیز اخباری مبنی بر مشکلات کامیونهای ایرانی برای عبور به روسیه از خاک جمهوری آذربایجان به طرف روسیه منتشر شد. مسیر گوریش- قاپان یکی از مهمترین محورهای ژئواکونومیک برای ایران است که خلیج فارس را به دریای سیاه وصل میکند. القای ناامنی در این حوزه، در حقیقت کارشکنی بزرگی از ناحیه باکو به شمار میرود. مسدودکردن جاده اصلی منتهی به ارمنستان، در عین حال یک سوءقصد به تجارت ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز هست. همچنین سیاست نگاه به شرق بدون تجارت با کشورهای این حوزه، عملا بیفایده خواهد بود. بر اساس برنامهریزی ایران، اتحادیه اوراسیا نقش مهمی در تجارت خارجی کشور خواهد داشت و امیدهای زیادی برای تأمین ارز خارجی از این مسیر بوده است. بدیهی است مسیر مواصلاتی امن، نخستین شرط چنین تجارتی است. پاگرفتن پروژه اخیر اتفاقا مورد حمایت مالی اتحادیه اروپا در مسیر ارمنستان نیز هست و فرصتی بدون مزاحم جدی محسوب میشود. بااینحال، سخنگوی گمرک ایران اعلام کرده است فعلا این مسیر امن نیست و رانندهها باید قبل از حرکت از بازبودن آن اطمینان حاصل کنند؛ اطمینانی که البته اکنون متزلزل شده است و حتی در صورت بازبودن مسیر، هر لحظه احتمال اخلال از سوی سربازان جمهوری آذربایجان در آن میرود. تناقضهای زیادی در سیاست باکو در قبال بازشدن مسیرهای مواصلاتی دیده میشود. باکو در ماههای گذشته بارها بر لزوم بازشدن مسیرهای ترانزیتی تأکید و حتی اعلام کرده گذرگاه احتمالی از شرق به غرب یعنی کریدور سیونیک به نفع ایران نیز خواهد بود؛ اما هنوز هیچ نشده، یکی از مسیرهای موجود استراتژیک برای ایران بهجای بازماندن، مسدود شده است. بسیاری از کارشناسان بر ابزارهای متقابل و قابل تصور از سوی ایران اشاره میکنند. یکی از این ابزارها، محور بیلهسوار- نخجوان است که این جمهوری خودمختار را از خاک ایران به سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان وصل میکند. باید دید امیرعبداللهیان، وزیر خارجه جدید، چگونه با این مسئله برخورد خواهد کرد و آیا روند کُندحلشدن مشکلات این حوزه در دور جدید نیز ادامه خواهد یافت یا گشایشی تازه آغاز خواهد شد. اکنون وزارت خارجه در دوره انتقالی است و هنوز واکنش قاطعی به این کارشکنیها نشان نداده است؛ اما اگر دولت به دنبال اولویتدهی به تجارت با همسایگان باشد، ابتدا لازم است مسائل و دستاندازهای این حوزه را ترمیم کند. در غیر این صورت، دو محور اصلی در سیاست خارجی، رئیسی یعنی نگاه به شرق و اولویت همسایگان در تجارت، کاملا متزلزل خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.