|

تاریخ از منظر زنان

در تاریخ معاصر ایران با انقلاب مشروطه بود که زن به سوژه سیاسی تبدیل شد و زنان مبارز و انقلابی دست به سازماندهی و نقش‌آفرینی در این واقعه مهم تاریخی زدند. از جمله مورخان حوزه تاریخ جنسیت که زیرمجموعه حوزه بزرگ‌تر تاریخ اجتماعی محسوب می‌شود افسانه نجم‌آبادی است که در آثار مختلف خود به تاریخ مشروطه و نقش زنان در آن پرداخته است. نجم‌آبادی در ایران بیش از همه با اثر معروفش «حکایت دختران قوچان: ازیادرفته‌های انقلاب مشروطیت» (انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، 1375، 312 صفحه) شناخته می‌شود. فروش دختران قوچانی به ترکمانان و ارامنه عشق‌آباد در بهار 1323ه‌‌ق، در دوران حکومت آصف‌الدوله در خراسان و به‌اسارت‌رفتن زنان باشقانلو، در ماه رمضان همان سال (نوامبر 1905)، در حمله ترکمانان به ناحیه بجنورد در زمان حکمرانی سالار مفخم رخ داد. نجم‌آبادی در این تحقیق، نخست اخبار و گزارش‌های مربوط به این وقایع را از لابه‌لای متون و منابع گوناگون تاریخی استخراج کرده، سپس با تجزیه و تحلیل این اطلاعات و تهیه گزارشی مفصل و مستند از چگونگی و چرایی این واقعه می‌کوشد نقش و تأثیر این رویداد را در حوادث بعدی، به‌ویژه در انقلاب مشروطه پیگیری کند. در بخش دوم تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چگونه و چرا این حکایت در تاریخ‌نگاری انقلاب مشروطه اهمیت علی نیافت و یکی از زمینه‌ها و عوامل خیزش مردم تلقی نشد و به زودی به فراموشی سپرده شد. چکیده‌ای از این کتاب در قالب مقاله‌ای 40 صفحه‌ای به همراه هشت مقاله دیگر از نجم‌آبادی در کتابی جدید با عنوان «چرا شد محو از یاد تو نامم» به انتخاب و ترجمه شیرین کریمی ازسوی نشر بیدگل روانه بازار شده است. شش مقاله ترجمه‌شده که در ابتدا آمده‌اند در سال‌های مختلف به شکل پراکنده در نشریات انگلیسی‌زبان منتشر شده و سه مقاله و جستار دیگر در مجله‌های فارسی‌زبان در دهه 70 شمسی منتشر شده‌اند. علاوه‌بر مقالات تاریخی و سیاسی سه مقاله کتاب مرتبط با نقد ادبی و مطالعات فرهنگی است: بامداد خمار: رنج سکسؤالیته و عشق در ایران مدرن؛ لذت خواندن داستان‌های «مکر زنان» برای خواننده فمینیست؛ «نیکوترین داستان»: حکایت کیست، زلیخا یا یوسف؟ مقاله اول به بررسی انتقادی رمان عامه‌پسند «بامداد خمار» می‌پردازد که اثر نویسنده زن ناشناخته‌ای به اسم فتانه حاج‌سیدجوادی بود و در دهه 1370 در صدر کتاب‌های پرفروش قرار گرفت و تا یک دهه جزء پرفروش‌ترین کتاب‌ها باقی ماند. محور اصلی مقاله بررسی عناصری است که خواندن این رمان را برای طیف وسیعی از خوانندگان ایرانی لذت‌بخش می‌کند و اینکه چه خوانش‌های گوناگونی از این رمان امکان‌پذیر است؟ همان‌گونه که در پروژه مدرنیته دگرجنس‌خواهی بدل به عرف جنسی شد و فضای عمومی برای روابط اجتماعی دگرجنس‌خواهانه مهیا شد، نجم‌آبادی این دگردیسی ازدواج به عنوان قراردادی مبتنی‌بر تولیدمثل به پیمانی عاشقانه را با بررسی پیرنگ و عناصر داستانی بامداد خمار و وضعیت جامعه ایران در دهه 1370 بررسی می‌کند. در مقاله لذت‌خواندن داستان‌های «مکر زنان» برای خواننده فمینیست، نویسنده با بررسی برخی از آثار کلاسیک ادبی همچون هزارویک شب و استدلال می‌کند داستان‌هایی که براساس مکر زنان نوشته شده -که تعداد آنها در آثار باستانی کم نیست- نه براساس میل واقعی زنان که براساس فانتزی‌هایی مردانه است. مقاله «نیکوترین داستان: حکایت کیست، زلیخا یا یوسف؟» که با همکاری گاین کارن مرگوریان نوشته شده به تفسیر سوره یوسف و زلیخا و تکرار استدلال مقاله پیشین، به بررسی مسئله مکر زنان و بررسی آن با میل زنانه و مردانه اختصاص دارد. با تحولات جنبش‌های فمینیستی در نیمه دوم قرن بیستم نگاه ذات‌گرایانه به جنسیت مذکر و مؤنث مورد تردید پژوهشگران قرار گرفت. مطالعات جنسیت با جداکردن دو مفهوم جنس (sexuality) از جنسیت (gender) که اولی بر مفهوم زیستی جنس تکیه دارد و دومی بر مفهوم اجتماعی آن، تلاش می‌کند تغییرات اجتماعی مدرن را از منظر جنسیت بازخوانی کند و نشان دهد که جنسیت برساخته‌ای اجتماعی است. این مطالعات که تحت تأثیر میشل فوکو در کتاب مهم او «تاریخ سکسؤالیته» شکل گرفت با بررسی تاریخی هنجارهای تعریف‌شده جامعه مدرن و حذف و ادغام عناصری که مطابق با الگوی پیشرفت سرمایه‌دارانه است اسطوره عشق دگرجنس‌خواهانه را با مطالعات تاریخی و جامعه‌شناختی به نقد می‌کشد. مقاله «فراسوی قاره آمریکا» بحثی است نظری که به بررسی کلیاتی درباره مطالعات جنسیت و به‌کارگیری روش‌شناسی آن در کشورهای پیرامونی می‌پردازد. در مقاله «زنان ملت: زنان یا همسران ملت؟»، نجم‌آبادی به این موضوع اشاره می‌کند که تاکنون چندین پژوهش در زبان فارسی و انگلیسی مشارکت زنان ایرانی را در فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و ادبی دوره مشروطه به تفصیل شرح داده‌اند. او در این مقاله می‌کوشد به گفتمان‌هایی که به واسطه این دست فعالیت‌ها شکل گرفتند و از نو صورت‌بندی و دگرگون شده‌اند با نگاهی انتقادی بنگرد و به این موضوع بپردازد که زنان در روزگار مشروطه چگونه در فضای سیاسی به عاملیت سیاسی دست یافتند، چگونه مرزهای محدودکننده‌ اجتماعی را تغییر دادند و در کنار مردان به‌عنوان بخشی از ملت مبارزه کردند. مقاله «نقش زن بر متن مشروطیت» به تناقضات درونی گفتمان مشروطه و ابهام‌هایی می‌پردازد که پیرامون واژه «زن» در زبان فارسی وجود دارد. (زن به معنای انسان مادینه، در مقابل مرد و زن به معنای زوجه، در مقابل شوهر). نویسنده «زن» را از ساخته‌های فرهنگی اجتماعی‌ای می‌داند که در سده اخیر تاریخ ایران دگرگونی‌های بسیاری به خود دیده است. بخش پایانی مقاله به بررسی این دگرگونی‌ها و رابطه آنها با مفهوم «ملت» در بطن به مشروطیت و بررسی مضامینی همچون «تظلم‌خواهی» و زبان «غیرت‌طلبی» اختصاص دارد. در مقاله «دگرگونی «زن» و «مرد» در زبان مشروطیت»، نجم‌آبادی با بررسی «جراید وطنی» عصر مشروطه به دگرگونی‌های مهم واژه‌ها، مفاهیم و دلالت‌های سیاسی زنانه و مردانه در زبان مشروطیت می‌پردازد. به تعبیر او این دگرگونی‌ها نسبت به مؤنث و مذکر خنثی نبوده‌اند و برخی از مفاهیم نو نظیر «وطن» مؤنث و برخی دیگر چون «ملت» مذکر نگارش یافته‌اند. آخرین مقاله کتاب، «اقتدار و عاملیت: بازنگری کنشگران زنان در دوره رضاشاه»، که به نظر مهم‌ترین مقاله کتاب می‌آید شرحی است دقیق و جذاب درباره تاریخ شکل‌گیری جنبش زنان در ایران و سیاست‌گذاری‌های حکومت پهلوی اول و اختلافات رضاشاه با برخی از مدیران خود و نیز فعالان زنان درباره حقوق زنان و دستاوردها و معایب این نوع سیاست‌گذاری‌ها. بازاندیشی در فمینیسم و سکولاریسم، مسئله حجاب و پوشش زنان و حضور زنان در اماکن عمومی مثل تفرجگاه‌ها و مراسم مذهبی و تشکیل گروه‌های مختلف جنبش زنان همچون «نسوان شرق» از مواردی است که در این مقاله بررسی می‌شود.

در تاریخ معاصر ایران با انقلاب مشروطه بود که زن به سوژه سیاسی تبدیل شد و زنان مبارز و انقلابی دست به سازماندهی و نقش‌آفرینی در این واقعه مهم تاریخی زدند. از جمله مورخان حوزه تاریخ جنسیت که زیرمجموعه حوزه بزرگ‌تر تاریخ اجتماعی محسوب می‌شود افسانه نجم‌آبادی است که در آثار مختلف خود به تاریخ مشروطه و نقش زنان در آن پرداخته است. نجم‌آبادی در ایران بیش از همه با اثر معروفش «حکایت دختران قوچان: ازیادرفته‌های انقلاب مشروطیت» (انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، 1375، 312 صفحه) شناخته می‌شود. فروش دختران قوچانی به ترکمانان و ارامنه عشق‌آباد در بهار 1323ه‌‌ق، در دوران حکومت آصف‌الدوله در خراسان و به‌اسارت‌رفتن زنان باشقانلو، در ماه رمضان همان سال (نوامبر 1905)، در حمله ترکمانان به ناحیه بجنورد در زمان حکمرانی سالار مفخم رخ داد. نجم‌آبادی در این تحقیق، نخست اخبار و گزارش‌های مربوط به این وقایع را از لابه‌لای متون و منابع گوناگون تاریخی استخراج کرده، سپس با تجزیه و تحلیل این اطلاعات و تهیه گزارشی مفصل و مستند از چگونگی و چرایی این واقعه می‌کوشد نقش و تأثیر این رویداد را در حوادث بعدی، به‌ویژه در انقلاب مشروطه پیگیری کند. در بخش دوم تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چگونه و چرا این حکایت در تاریخ‌نگاری انقلاب مشروطه اهمیت علی نیافت و یکی از زمینه‌ها و عوامل خیزش مردم تلقی نشد و به زودی به فراموشی سپرده شد. چکیده‌ای از این کتاب در قالب مقاله‌ای 40 صفحه‌ای به همراه هشت مقاله دیگر از نجم‌آبادی در کتابی جدید با عنوان «چرا شد محو از یاد تو نامم» به انتخاب و ترجمه شیرین کریمی ازسوی نشر بیدگل روانه بازار شده است. شش مقاله ترجمه‌شده که در ابتدا آمده‌اند در سال‌های مختلف به شکل پراکنده در نشریات انگلیسی‌زبان منتشر شده و سه مقاله و جستار دیگر در مجله‌های فارسی‌زبان در دهه 70 شمسی منتشر شده‌اند. علاوه‌بر مقالات تاریخی و سیاسی سه مقاله کتاب مرتبط با نقد ادبی و مطالعات فرهنگی است: بامداد خمار: رنج سکسؤالیته و عشق در ایران مدرن؛ لذت خواندن داستان‌های «مکر زنان» برای خواننده فمینیست؛ «نیکوترین داستان»: حکایت کیست، زلیخا یا یوسف؟ مقاله اول به بررسی انتقادی رمان عامه‌پسند «بامداد خمار» می‌پردازد که اثر نویسنده زن ناشناخته‌ای به اسم فتانه حاج‌سیدجوادی بود و در دهه 1370 در صدر کتاب‌های پرفروش قرار گرفت و تا یک دهه جزء پرفروش‌ترین کتاب‌ها باقی ماند. محور اصلی مقاله بررسی عناصری است که خواندن این رمان را برای طیف وسیعی از خوانندگان ایرانی لذت‌بخش می‌کند و اینکه چه خوانش‌های گوناگونی از این رمان امکان‌پذیر است؟ همان‌گونه که در پروژه مدرنیته دگرجنس‌خواهی بدل به عرف جنسی شد و فضای عمومی برای روابط اجتماعی دگرجنس‌خواهانه مهیا شد، نجم‌آبادی این دگردیسی ازدواج به عنوان قراردادی مبتنی‌بر تولیدمثل به پیمانی عاشقانه را با بررسی پیرنگ و عناصر داستانی بامداد خمار و وضعیت جامعه ایران در دهه 1370 بررسی می‌کند. در مقاله لذت‌خواندن داستان‌های «مکر زنان» برای خواننده فمینیست، نویسنده با بررسی برخی از آثار کلاسیک ادبی همچون هزارویک شب و استدلال می‌کند داستان‌هایی که براساس مکر زنان نوشته شده -که تعداد آنها در آثار باستانی کم نیست- نه براساس میل واقعی زنان که براساس فانتزی‌هایی مردانه است. مقاله «نیکوترین داستان: حکایت کیست، زلیخا یا یوسف؟» که با همکاری گاین کارن مرگوریان نوشته شده به تفسیر سوره یوسف و زلیخا و تکرار استدلال مقاله پیشین، به بررسی مسئله مکر زنان و بررسی آن با میل زنانه و مردانه اختصاص دارد. با تحولات جنبش‌های فمینیستی در نیمه دوم قرن بیستم نگاه ذات‌گرایانه به جنسیت مذکر و مؤنث مورد تردید پژوهشگران قرار گرفت. مطالعات جنسیت با جداکردن دو مفهوم جنس (sexuality) از جنسیت (gender) که اولی بر مفهوم زیستی جنس تکیه دارد و دومی بر مفهوم اجتماعی آن، تلاش می‌کند تغییرات اجتماعی مدرن را از منظر جنسیت بازخوانی کند و نشان دهد که جنسیت برساخته‌ای اجتماعی است. این مطالعات که تحت تأثیر میشل فوکو در کتاب مهم او «تاریخ سکسؤالیته» شکل گرفت با بررسی تاریخی هنجارهای تعریف‌شده جامعه مدرن و حذف و ادغام عناصری که مطابق با الگوی پیشرفت سرمایه‌دارانه است اسطوره عشق دگرجنس‌خواهانه را با مطالعات تاریخی و جامعه‌شناختی به نقد می‌کشد. مقاله «فراسوی قاره آمریکا» بحثی است نظری که به بررسی کلیاتی درباره مطالعات جنسیت و به‌کارگیری روش‌شناسی آن در کشورهای پیرامونی می‌پردازد. در مقاله «زنان ملت: زنان یا همسران ملت؟»، نجم‌آبادی به این موضوع اشاره می‌کند که تاکنون چندین پژوهش در زبان فارسی و انگلیسی مشارکت زنان ایرانی را در فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و ادبی دوره مشروطه به تفصیل شرح داده‌اند. او در این مقاله می‌کوشد به گفتمان‌هایی که به واسطه این دست فعالیت‌ها شکل گرفتند و از نو صورت‌بندی و دگرگون شده‌اند با نگاهی انتقادی بنگرد و به این موضوع بپردازد که زنان در روزگار مشروطه چگونه در فضای سیاسی به عاملیت سیاسی دست یافتند، چگونه مرزهای محدودکننده‌ اجتماعی را تغییر دادند و در کنار مردان به‌عنوان بخشی از ملت مبارزه کردند. مقاله «نقش زن بر متن مشروطیت» به تناقضات درونی گفتمان مشروطه و ابهام‌هایی می‌پردازد که پیرامون واژه «زن» در زبان فارسی وجود دارد. (زن به معنای انسان مادینه، در مقابل مرد و زن به معنای زوجه، در مقابل شوهر). نویسنده «زن» را از ساخته‌های فرهنگی اجتماعی‌ای می‌داند که در سده اخیر تاریخ ایران دگرگونی‌های بسیاری به خود دیده است. بخش پایانی مقاله به بررسی این دگرگونی‌ها و رابطه آنها با مفهوم «ملت» در بطن به مشروطیت و بررسی مضامینی همچون «تظلم‌خواهی» و زبان «غیرت‌طلبی» اختصاص دارد. در مقاله «دگرگونی «زن» و «مرد» در زبان مشروطیت»، نجم‌آبادی با بررسی «جراید وطنی» عصر مشروطه به دگرگونی‌های مهم واژه‌ها، مفاهیم و دلالت‌های سیاسی زنانه و مردانه در زبان مشروطیت می‌پردازد. به تعبیر او این دگرگونی‌ها نسبت به مؤنث و مذکر خنثی نبوده‌اند و برخی از مفاهیم نو نظیر «وطن» مؤنث و برخی دیگر چون «ملت» مذکر نگارش یافته‌اند. آخرین مقاله کتاب، «اقتدار و عاملیت: بازنگری کنشگران زنان در دوره رضاشاه»، که به نظر مهم‌ترین مقاله کتاب می‌آید شرحی است دقیق و جذاب درباره تاریخ شکل‌گیری جنبش زنان در ایران و سیاست‌گذاری‌های حکومت پهلوی اول و اختلافات رضاشاه با برخی از مدیران خود و نیز فعالان زنان درباره حقوق زنان و دستاوردها و معایب این نوع سیاست‌گذاری‌ها. بازاندیشی در فمینیسم و سکولاریسم، مسئله حجاب و پوشش زنان و حضور زنان در اماکن عمومی مثل تفرجگاه‌ها و مراسم مذهبی و تشکیل گروه‌های مختلف جنبش زنان همچون «نسوان شرق» از مواردی است که در این مقاله بررسی می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.