|

مقالاتی در باب نقد چند کتاب و نویسنده

دروغی به نام رومن گری

شرق: کتاب «کذاب کبیر» مجموعه‌ای از مقالات در باب نقد چند کتاب و نویسنده است که به انتخاب و ترجمه گلی امامی اخیرا در نشر نیلوفر منتشر شده است. امامی در یادداشت خود بر کتاب می‌نویسد: «من مترجم دلی‌ام. وقتی چیزی می‌خوانم که به دلم می‌نشیند و از آن می‌آموزم، واکنش نخستینم این است که با دوستان در میان بگذارم (پس از هیجده سال کتاب‌فروشی و با وجود نزدیک به دو دهه جدایی از این حرفه، هنوز همچنان عادت معرفی مقاله و کتاب را از دست نداده‌ام.) مرحله بعد شوق در اختیار گذاشتن این مطلبِ خواندنی با گروهی بیش از دوستان نزدیک است، نتیجه‌اش ترجمه آن کتاب است». این مقالات پیش از این در مجلات نقد و بررسی کتاب و بیش از همه در «جهان کتاب» منتشر شده‌اند و توالی انتخاب مقالات براساس تاریخ انتشار آنهاست که نخستین آنها تاریخ 1376 و آخری 1398 را دارد. «رمان و دوربین»، «سالشمار رویدادهای ادبی و انتشاراتی بزرگ قرن بیستم»، «کرم ضد آفتاب بمالید!»، «یادداشت‌های زیرزمینی»، «ولادیمیر ووینوویچ»، «یک روز در زندگی فرانک مک‌کورت»، «نمره بیست گرفتن از ناباکوف»، «جعل هویت مردانه»، «آیا فلسفه درمانگر است؟» و «کذاب کبیر»، از جمله عناوین مقالات این کتاب‌اند. در مقاله نخست کتاب که از قضا از مقالات خواندنی آن هم هست، لئون اِدِل، از مشابهت رمان و دوربین با هم می‌نویسد: «رمان‌نویس‌ها کمابیش از ابتدا کوشیده‌اند که نقش دوربین را داشته باشند. آن هم نه دوربینی ثابت، بلکه وسیله‌ای با قابلیت حرکت در فضا و زمان، یعنی همان دستاوردی که دوربین سینما در عصر ما داشته است. ما به دنبال بالزاک به درون موضوع‌هایی حرکت می‌کنیم، از شهری به کوچه‌ای، از کوچه‌ای به خانه‌ای می‌رویم و در حالی که او ما را از اتاقی به اتاق دیگر می‌برد، بی‌صبرانه پشت سرش پابه‌پا می‌کنیم». از منظر نویسنده مقاله «رمان و دوربین» به قرن نوزدهم هم سری می‌زند، قرنی که به هرکجا رو کنیم رمان‌نویسی را می‌یابیم که چشم دوربین و حرکت دوربین را پرورش می‌دهد. لئون اِدِل با تخیل و واکاوی رویکرد بصری به رمان می‌نویسد: «تصویری‌شدن در زمان ما فی‌نفسه نکته مثبتی است. هرکدام از ما مجهز به یک جفت عضوی هستیم که قادر است جهان اطراف ما را ضبط کند و آن را توسط حس‌های دیگرمان جذب کند. آیا قابل‌درک نیست که رمان‌نویس‌ها بخواهند این قابلیت دیدن را با کلام بیان کنند، به‌رغم آنکه دوربین با جانشینی سحرآمیزش در مقام چشم انسان، تمام آن را ضبط کرده است، آن نیز به شیوه‌ای که به عکس‌های زندگی دوام همیشگی می‌بخشد؟ پاسخ بی‌شک مثبت است؛ همه رمان‌نویس‌های بزرگ ما در کاربردشان از کلام به‌شدت بصری بوده‌اند». اِدِل دست آخر با وجود اینکه تأکید می‌کند قصد ندارد دوربین‌شکنی را تبلیغ کند، با انتقاد تند به وضعیت معاصر رمان می‌نویسد: «رمان در تلاش مذبوحانه‌اش برای دوربین‌شدن در واقع چیز دیگری نشده است، ولی دیگر رمان هم نیست. به توقفی مرگ‌بار رسیده است -و فراموش کرده که انسان نه‌تنها عمل می‌کند، بلکه می‌اندیشد، که دارای تخیل و الهام است... رمان با زنده‌کردن نیاز تخیل کلامی -به عبارت دیگر با به‌وجود‌آوردن کتابخوانی فعال و پرتخیل از ما، به‌عوض عده‌ای بیننده عکس بی‌تحرک این احساس سحرانگیز را به ما می‌دهد که با جهان و ابنای بشر به شیوه‌هایی ارتباط برقرار کنیم که به‌ندرت امکان‌پذیر است، حتی اگر در اتاقی تنها با کتابی خلوت کرده باشیم».
مقاله «کذاب کبیر» که عنوان و موضوع آن چنان جذابیتی داشته که بر پیشانی کتاب نشسته است، نقدی است بر کتاب «رومن گری: یک دروغ بزرگ» نوشته دیوید بلوز و این‌چنین آغاز می‌شود: «رومن گری دروغ‌گوی فوق‌العاده بزرگی بود. این قهرمان جنگ، رمان‌نویس و دیپلمات فرانسوی، به همان راحتی و سادگی دروغ می‌بافت و سرهم می‌کرد که مردم عادی روزانه تخت‌خوابشان را مرتب می‌کنند: وی این کار را هر روز، آگاهانه و بدون برنامه‌ریزی قبلی انجام می‌داد. همیشه و درباره همه‌چیز دروغ می‌گفت. درباره گذشته‌اش: متولد 1914 در لیتوانی به نام روکمن کاچیو و درست هم‌زمان با آغاز فاجعه اروپا، در یک خانواده فقیر یهودی در میان یهودیان فقیر دیگر». دیوید بلوز، که به‌تعبیر نویسنده مقاله، زندگی‌نامه‌نویس «صبور و سرسپرده» گری بود، در مصاحبه‌هایش با او مدام از کلمات و عباراتی همچون «داستان‌هایی سراسر چاخان»، «دروغ مطلق» استفاده کرده و گری را خالی‌بندی یگانه می‌خواند. «این یهودی فقیر اروپای شرقی که خود را به‌عنوان میهن‌پرست فرانسوی و شخصیتی ادبی بازسازی کرد». او معتقد است «بزرگ‌ترین دروغی که رمن گری گفته است، رومن گری بودنش است. مع هذا با وجود تمام اینها، به‌گونه‌ای حیرت‌انگیز ولی بدون تردید او بزرگ بود».

شرق: کتاب «کذاب کبیر» مجموعه‌ای از مقالات در باب نقد چند کتاب و نویسنده است که به انتخاب و ترجمه گلی امامی اخیرا در نشر نیلوفر منتشر شده است. امامی در یادداشت خود بر کتاب می‌نویسد: «من مترجم دلی‌ام. وقتی چیزی می‌خوانم که به دلم می‌نشیند و از آن می‌آموزم، واکنش نخستینم این است که با دوستان در میان بگذارم (پس از هیجده سال کتاب‌فروشی و با وجود نزدیک به دو دهه جدایی از این حرفه، هنوز همچنان عادت معرفی مقاله و کتاب را از دست نداده‌ام.) مرحله بعد شوق در اختیار گذاشتن این مطلبِ خواندنی با گروهی بیش از دوستان نزدیک است، نتیجه‌اش ترجمه آن کتاب است». این مقالات پیش از این در مجلات نقد و بررسی کتاب و بیش از همه در «جهان کتاب» منتشر شده‌اند و توالی انتخاب مقالات براساس تاریخ انتشار آنهاست که نخستین آنها تاریخ 1376 و آخری 1398 را دارد. «رمان و دوربین»، «سالشمار رویدادهای ادبی و انتشاراتی بزرگ قرن بیستم»، «کرم ضد آفتاب بمالید!»، «یادداشت‌های زیرزمینی»، «ولادیمیر ووینوویچ»، «یک روز در زندگی فرانک مک‌کورت»، «نمره بیست گرفتن از ناباکوف»، «جعل هویت مردانه»، «آیا فلسفه درمانگر است؟» و «کذاب کبیر»، از جمله عناوین مقالات این کتاب‌اند. در مقاله نخست کتاب که از قضا از مقالات خواندنی آن هم هست، لئون اِدِل، از مشابهت رمان و دوربین با هم می‌نویسد: «رمان‌نویس‌ها کمابیش از ابتدا کوشیده‌اند که نقش دوربین را داشته باشند. آن هم نه دوربینی ثابت، بلکه وسیله‌ای با قابلیت حرکت در فضا و زمان، یعنی همان دستاوردی که دوربین سینما در عصر ما داشته است. ما به دنبال بالزاک به درون موضوع‌هایی حرکت می‌کنیم، از شهری به کوچه‌ای، از کوچه‌ای به خانه‌ای می‌رویم و در حالی که او ما را از اتاقی به اتاق دیگر می‌برد، بی‌صبرانه پشت سرش پابه‌پا می‌کنیم». از منظر نویسنده مقاله «رمان و دوربین» به قرن نوزدهم هم سری می‌زند، قرنی که به هرکجا رو کنیم رمان‌نویسی را می‌یابیم که چشم دوربین و حرکت دوربین را پرورش می‌دهد. لئون اِدِل با تخیل و واکاوی رویکرد بصری به رمان می‌نویسد: «تصویری‌شدن در زمان ما فی‌نفسه نکته مثبتی است. هرکدام از ما مجهز به یک جفت عضوی هستیم که قادر است جهان اطراف ما را ضبط کند و آن را توسط حس‌های دیگرمان جذب کند. آیا قابل‌درک نیست که رمان‌نویس‌ها بخواهند این قابلیت دیدن را با کلام بیان کنند، به‌رغم آنکه دوربین با جانشینی سحرآمیزش در مقام چشم انسان، تمام آن را ضبط کرده است، آن نیز به شیوه‌ای که به عکس‌های زندگی دوام همیشگی می‌بخشد؟ پاسخ بی‌شک مثبت است؛ همه رمان‌نویس‌های بزرگ ما در کاربردشان از کلام به‌شدت بصری بوده‌اند». اِدِل دست آخر با وجود اینکه تأکید می‌کند قصد ندارد دوربین‌شکنی را تبلیغ کند، با انتقاد تند به وضعیت معاصر رمان می‌نویسد: «رمان در تلاش مذبوحانه‌اش برای دوربین‌شدن در واقع چیز دیگری نشده است، ولی دیگر رمان هم نیست. به توقفی مرگ‌بار رسیده است -و فراموش کرده که انسان نه‌تنها عمل می‌کند، بلکه می‌اندیشد، که دارای تخیل و الهام است... رمان با زنده‌کردن نیاز تخیل کلامی -به عبارت دیگر با به‌وجود‌آوردن کتابخوانی فعال و پرتخیل از ما، به‌عوض عده‌ای بیننده عکس بی‌تحرک این احساس سحرانگیز را به ما می‌دهد که با جهان و ابنای بشر به شیوه‌هایی ارتباط برقرار کنیم که به‌ندرت امکان‌پذیر است، حتی اگر در اتاقی تنها با کتابی خلوت کرده باشیم».
مقاله «کذاب کبیر» که عنوان و موضوع آن چنان جذابیتی داشته که بر پیشانی کتاب نشسته است، نقدی است بر کتاب «رومن گری: یک دروغ بزرگ» نوشته دیوید بلوز و این‌چنین آغاز می‌شود: «رومن گری دروغ‌گوی فوق‌العاده بزرگی بود. این قهرمان جنگ، رمان‌نویس و دیپلمات فرانسوی، به همان راحتی و سادگی دروغ می‌بافت و سرهم می‌کرد که مردم عادی روزانه تخت‌خوابشان را مرتب می‌کنند: وی این کار را هر روز، آگاهانه و بدون برنامه‌ریزی قبلی انجام می‌داد. همیشه و درباره همه‌چیز دروغ می‌گفت. درباره گذشته‌اش: متولد 1914 در لیتوانی به نام روکمن کاچیو و درست هم‌زمان با آغاز فاجعه اروپا، در یک خانواده فقیر یهودی در میان یهودیان فقیر دیگر». دیوید بلوز، که به‌تعبیر نویسنده مقاله، زندگی‌نامه‌نویس «صبور و سرسپرده» گری بود، در مصاحبه‌هایش با او مدام از کلمات و عباراتی همچون «داستان‌هایی سراسر چاخان»، «دروغ مطلق» استفاده کرده و گری را خالی‌بندی یگانه می‌خواند. «این یهودی فقیر اروپای شرقی که خود را به‌عنوان میهن‌پرست فرانسوی و شخصیتی ادبی بازسازی کرد». او معتقد است «بزرگ‌ترین دروغی که رمن گری گفته است، رومن گری بودنش است. مع هذا با وجود تمام اینها، به‌گونه‌ای حیرت‌انگیز ولی بدون تردید او بزرگ بود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.