|

ادبیات داستانی و جهان نمایش

شرق: اسکات فیتزجرالد از مهم‌ترین نویسندگان آمریکایی قرن بیستم است که اغلب با «گتسبی بزرگ» شناخته می‌شود اما او رمان‌ها و داستان‌های مهم دیگری هم دارد که از میان آنها می‌توان به «لطیف است شب» اشاره کرد. سایمن لوی با اقتباس از این رمان فیتزجرالد نمایش‌نامه‌ای با همین عنوان نوشته است که به تازگی با ترجمه پرهام آل‌داود در نشر نی منتشر شده است. مترجم کتاب در ابتدای آن نوشته که «لطیف است شب» یکی از مهم‌ترین و در عین‌ حال قدرنادیده‌ترین رمان‌های دهه 1930 است. فیتزجرالد پس از انتشار «گتسبی بزرگ» در سال 1925، با شور و انگیزه‌ای زیاد به سراغ رمان جدیدش رفت؛ «رمانی که فرم، ایده و ساختار نویی داشته باشد و راه کسانی چون جیمز جویس و رمان سترگش یولیسیز یا همان اولیس را ادامه دهد». «لطیف است شب» در سال 1934 منتشر شد اما برخلاف تصور شباهت زیادی به طرح اولیه‌اش نداشت: «فیتزجرالد در زمان شروع نگارش رمان همراه همسرش زلدا بین پاریس و ساحل مرفه‌نشین ریویرا در جنوب فرانسه در رفت‌وآمد بود. سبک زندگی فیتزجرالد و دیگر آمریکایی‌های حاضر در آنجا (مانند جرالد و سارا مورفی که فیتزجرالد در نگارش لطیف است شب از داستان زندگی‌شان بهره برد و رمان را هم به آنها تقدیم کرد) مبتنی بود بر لذت‌جویی و شور و حال و بریزوبپاش عصر جاز، عصری که هرچند تحت تأثیر ترومای جنگ ویرانگر جهانی قرار داشت، نویدبخش آزادی و انرژی و سرشار از شور موسیقی و رقص نیز بود. اما چند سال بعد دنیا دیگرگون شد. بازگشت فیتزجرالدها به آمریکا مقارن شد با شروع بزرگ‌ترین رکود اقتصادی تاریخ کشور، وابستگی فیتزجرالد به الکل و بیماری روانی زلدا که به بستری‌شدن طولانی‌مدت او انجامید». در همه این زمان فیتزجرالد به بازنویسی رمانش مشغول بود. «لطیف است شب» از سیری خطی پیروی نمی‌کند. رمان به سه بخش تقسیم شده است؛ بخش اولش در سال 1925، بخش دوم در سال 1917 و بخش آخر آن چند سال بعد از بخش اول، در اوایل دهه 1930 اتفاق می‌افتد. مترجم اثر درباره بازخوردهای رمان نوشته: «این ساختار غیرخطی و نامتعارف انتقادهای زیادی را سبب شد، به حدی که در یکی از ویراست‌هایی که پس از مرگ فیتزجرالد به چاپ رسید، جای بخش اول و دوم کتاب عوض شد؛ اما این تغییر چند سال بعد از مقبولیت افتاد و از آن پس کتاب با همان ساختار موردنظر فیتزجرالد چاپ شد». سایمون لوی در نمایش‌نامه اقتباسی‌اش، دو بخش اول کتاب را به شیوه‌ای خلاقانه و سیال در هم ترکیب کرده و سیر نمایش را با پس و پیش رفتن مدام بین گذشته و حال پیش می‌برد. به عبارتی، بخشی از نمایش‌نامه در خاطرات شخصیت اصلی آن می‌گذرد. نمایش‌نامه لوی پس از انتشار با استقبال خوبی روبه‌رو شد و جایزه‌های زیادی برای نویسنده‌اش به همراه آورد. نمایش اولین‌بار در دوم مارس 1995 به کارگردانی هایدی هلن دیویس و استیون سکس در تئاتر فانتین لس‌آنجلس به روی صحنه رفت. مترجم در بخشی از یادداشتش درباره برخی دشواری‌های ترجمه این نمایش‌نامه نوشته: «در ترجمه این نمایش‌نامه به جمله‌هایی برمی‌خوردم که در نگاه اول معنای‌شان روشن نبود. این مشکل را در وهله اول با رجوع به نسخه انگلیسی رمان لطیف است شب و پیداکردن این جمله‌ها در متن اصلی حل کردم. در چند مورد که این راه هم کارساز نبود، از ترجمه فرانسه رمان بهره گرفتم. در متن نمایش‌نامه نیز جمله‌های فرانسه و ایتالیایی به زبان اصلی نقل شده که من اصل و ترجمه‌شان را با هم آورده‌ام».
در بخشی از نمایش‌نامه می‌خوانیم:
«ایب: خدایا، دیک! قول و قرارهای قدیمی. من و موسیقی‌م. تو و طبابت کل دنیا. تا اینکه سروکله خانم پیدا شد.
دیک: بی‌انصافیه این حرفت.
ایب: تو دنبال انصافی؟ گمون می‌کردم روان‌کاوها دنبال حقیقتن.
دیک: من باید باور داشته باشم که می‌تونم از پس همه‌چیز بربیام. تو هم همین‌طور.
نیکول: کاپیتان دایور عزیز: وقتی شما رو تو اونیفرم‌تون دیدم به‌تون گفتم خیلی خوشتیپین. شما هم به‌م گفتین خوشگلم، ولی این حرف برام تازگی نداشت. بااین‌حال، شما به نظر آروم‌تر از بقیه می‌رسین، نرم و ملوس مثل یه گربه بزرگ...».
«قلب من سیاهه. متعفنه. ذهنم که زمانی پر بود از میل به زیبایی حالا شده کوره انتقام! سه سال پیش که به دنیا اومدم از کیف گرمای آفتاب می‌خندیدم، با نغمه پرنده‌ها گریه می‌کردم... دنیا برای من خوان نعمت بود! حالا دنیای من شده برف و یخبندون... پسر می‌شه پدر، ارباب می‌شه برده. من ازون سر دریای سیاه، از وسط تاتارستان و روسیه کشوندمش اینجا. پی من اومده تا آرخانگلسک و اینجا روی پهنه یخ. ما راهی شمالیم، بی‌وقفه، سگ‌ها مرده‌ن؛ آذوقه‌ش ته کشیده. ولی ما یه عهدی داریم که باید به‌ش پای‌بند بمونیم: اون زنده‌ست تا منو از بین ببره، من هم زنده‌م تا اونو دنبال خودم بکشم...». این بخشی از نمایش‌نامه «فرانکنشتاین» اثر نیک دیر است که به تازگی با ترجمه فرشاد رضایی در نشر نی به چاپ رسیده است. این نمایش‌نامه اقتباسی است از رمان «فرانکنشتاین» مری شلی. آن‌طور که مترجم کتاب توضیح داده، نیک دیر تبحر ویژه‌ای در اقتباس از آثار داستانی و ناداستان‌های تاریخی دارد. مشهورترین نمایش‌نامه او همین اثر است که در سال 2011 روی صحنه رفت. مترجم درباره این اقتباس و اقتباس‌های دیگر از رمان «فرانکنشتاین» نوشته:‌ «اکثر اقتباس‌های دراماتیک از رمان مری شلی آثاری ناموفق یا نهایتا عامه‌پسند بوده‌اند که نشانی از هنر رمان و عمق شخصیت ویکتور فرانکنشتاین و هیولای دست‌سازش نداشتند. وقتی اعلام شد که تئاتر ملی سلطنتی در بریتانیا قصد دارد اقتباسی تازه از این رمان روی صحنه ببرد، به پشتوانه اعتبار آن مجموعه و همین‌طور حضور کارگردانی سرشناس مثل دنی بویل و بازیگری مطرح مثل بندیکت کامبریج، بسیاری از علاقه‌مندان تئاتر، سینما و البته ادبیات داستانی مشتاق تماشای این اثر بودند». اهمیت اصلی این نمایش‌نامه و اجرای صحنه‌اش در نگاه خلاقانه‌ و نیز وفادار به متن رمان است. نیک دیر نمایش‌نامه‌اش را با همان سیر وقایعی پیش برده که مری شلی در رمانش روایت کرده است. به این ترتیب، «قهرمان یا پروتاگونیست نمایش‌نامه هیولای فرانکنشتاین است و نه ویکتور. چنین تمهیدی نامعمول است چراکه هیولا در طول رمان شلی مسیر متمدن‌شدن و اهلی‌شدن را طی چندین‌ ماه از سر می‌گذراند. پس نمایش‌نامه را با شخصیتی آغاز می‌کنیم که نه شناختی از جهان اطراف دارد، نه می‌تواند حرف بزند و نه درست راه برود. نمایش‌نامه‌نویس، و به تبعش بازیگر نقش هیولا، در این اثر رنج بزرگی را به جان خریده‌اند تا روایتی نو از اولین داستان علمی تخیلی مدرن ارائه دهند. بهره‌بردن از پرفورمنس، رقص و نمایش کلاسیک در کنار همدیگر، و تأکید بر بدن نه به صورت رویکردی اگزوتیک در فرم بلکه به عنوان روشی منطبق با داستان و روایت، از دستاوردهای دیر در این نمایش‌نامه است». در بخشی از دیالوگ هیولا و ویکتور می‌خوانیم:
«هیولا: دنبال قدرت بودی. یه نگاه به خودت بنداز. جاودانگی. یه نگاه به خودت بنداز. چرا با من مثل مجرم‌ها رفتار کردی؟
ویکتور: تو زن منو کشتی!
هیولا: تو هم زن منو کشتی.
ویکتور: این بلاییه که خودت سر خودت آوردی.
هیولا: من آوردم؟ چطور؟ چطور این بلا رو سر خودم آوردم؟ من خواستم خلق بشم؟ من از تو خواستم با یه مشت کثافت منو بسازی؟ من با بقیه فرق دارم. می‌دونم که فرق دارم! خواستم مثل بقیه باشم ولی فرق دارم...».

شرق: اسکات فیتزجرالد از مهم‌ترین نویسندگان آمریکایی قرن بیستم است که اغلب با «گتسبی بزرگ» شناخته می‌شود اما او رمان‌ها و داستان‌های مهم دیگری هم دارد که از میان آنها می‌توان به «لطیف است شب» اشاره کرد. سایمن لوی با اقتباس از این رمان فیتزجرالد نمایش‌نامه‌ای با همین عنوان نوشته است که به تازگی با ترجمه پرهام آل‌داود در نشر نی منتشر شده است. مترجم کتاب در ابتدای آن نوشته که «لطیف است شب» یکی از مهم‌ترین و در عین‌ حال قدرنادیده‌ترین رمان‌های دهه 1930 است. فیتزجرالد پس از انتشار «گتسبی بزرگ» در سال 1925، با شور و انگیزه‌ای زیاد به سراغ رمان جدیدش رفت؛ «رمانی که فرم، ایده و ساختار نویی داشته باشد و راه کسانی چون جیمز جویس و رمان سترگش یولیسیز یا همان اولیس را ادامه دهد». «لطیف است شب» در سال 1934 منتشر شد اما برخلاف تصور شباهت زیادی به طرح اولیه‌اش نداشت: «فیتزجرالد در زمان شروع نگارش رمان همراه همسرش زلدا بین پاریس و ساحل مرفه‌نشین ریویرا در جنوب فرانسه در رفت‌وآمد بود. سبک زندگی فیتزجرالد و دیگر آمریکایی‌های حاضر در آنجا (مانند جرالد و سارا مورفی که فیتزجرالد در نگارش لطیف است شب از داستان زندگی‌شان بهره برد و رمان را هم به آنها تقدیم کرد) مبتنی بود بر لذت‌جویی و شور و حال و بریزوبپاش عصر جاز، عصری که هرچند تحت تأثیر ترومای جنگ ویرانگر جهانی قرار داشت، نویدبخش آزادی و انرژی و سرشار از شور موسیقی و رقص نیز بود. اما چند سال بعد دنیا دیگرگون شد. بازگشت فیتزجرالدها به آمریکا مقارن شد با شروع بزرگ‌ترین رکود اقتصادی تاریخ کشور، وابستگی فیتزجرالد به الکل و بیماری روانی زلدا که به بستری‌شدن طولانی‌مدت او انجامید». در همه این زمان فیتزجرالد به بازنویسی رمانش مشغول بود. «لطیف است شب» از سیری خطی پیروی نمی‌کند. رمان به سه بخش تقسیم شده است؛ بخش اولش در سال 1925، بخش دوم در سال 1917 و بخش آخر آن چند سال بعد از بخش اول، در اوایل دهه 1930 اتفاق می‌افتد. مترجم اثر درباره بازخوردهای رمان نوشته: «این ساختار غیرخطی و نامتعارف انتقادهای زیادی را سبب شد، به حدی که در یکی از ویراست‌هایی که پس از مرگ فیتزجرالد به چاپ رسید، جای بخش اول و دوم کتاب عوض شد؛ اما این تغییر چند سال بعد از مقبولیت افتاد و از آن پس کتاب با همان ساختار موردنظر فیتزجرالد چاپ شد». سایمون لوی در نمایش‌نامه اقتباسی‌اش، دو بخش اول کتاب را به شیوه‌ای خلاقانه و سیال در هم ترکیب کرده و سیر نمایش را با پس و پیش رفتن مدام بین گذشته و حال پیش می‌برد. به عبارتی، بخشی از نمایش‌نامه در خاطرات شخصیت اصلی آن می‌گذرد. نمایش‌نامه لوی پس از انتشار با استقبال خوبی روبه‌رو شد و جایزه‌های زیادی برای نویسنده‌اش به همراه آورد. نمایش اولین‌بار در دوم مارس 1995 به کارگردانی هایدی هلن دیویس و استیون سکس در تئاتر فانتین لس‌آنجلس به روی صحنه رفت. مترجم در بخشی از یادداشتش درباره برخی دشواری‌های ترجمه این نمایش‌نامه نوشته: «در ترجمه این نمایش‌نامه به جمله‌هایی برمی‌خوردم که در نگاه اول معنای‌شان روشن نبود. این مشکل را در وهله اول با رجوع به نسخه انگلیسی رمان لطیف است شب و پیداکردن این جمله‌ها در متن اصلی حل کردم. در چند مورد که این راه هم کارساز نبود، از ترجمه فرانسه رمان بهره گرفتم. در متن نمایش‌نامه نیز جمله‌های فرانسه و ایتالیایی به زبان اصلی نقل شده که من اصل و ترجمه‌شان را با هم آورده‌ام».
در بخشی از نمایش‌نامه می‌خوانیم:
«ایب: خدایا، دیک! قول و قرارهای قدیمی. من و موسیقی‌م. تو و طبابت کل دنیا. تا اینکه سروکله خانم پیدا شد.
دیک: بی‌انصافیه این حرفت.
ایب: تو دنبال انصافی؟ گمون می‌کردم روان‌کاوها دنبال حقیقتن.
دیک: من باید باور داشته باشم که می‌تونم از پس همه‌چیز بربیام. تو هم همین‌طور.
نیکول: کاپیتان دایور عزیز: وقتی شما رو تو اونیفرم‌تون دیدم به‌تون گفتم خیلی خوشتیپین. شما هم به‌م گفتین خوشگلم، ولی این حرف برام تازگی نداشت. بااین‌حال، شما به نظر آروم‌تر از بقیه می‌رسین، نرم و ملوس مثل یه گربه بزرگ...».
«قلب من سیاهه. متعفنه. ذهنم که زمانی پر بود از میل به زیبایی حالا شده کوره انتقام! سه سال پیش که به دنیا اومدم از کیف گرمای آفتاب می‌خندیدم، با نغمه پرنده‌ها گریه می‌کردم... دنیا برای من خوان نعمت بود! حالا دنیای من شده برف و یخبندون... پسر می‌شه پدر، ارباب می‌شه برده. من ازون سر دریای سیاه، از وسط تاتارستان و روسیه کشوندمش اینجا. پی من اومده تا آرخانگلسک و اینجا روی پهنه یخ. ما راهی شمالیم، بی‌وقفه، سگ‌ها مرده‌ن؛ آذوقه‌ش ته کشیده. ولی ما یه عهدی داریم که باید به‌ش پای‌بند بمونیم: اون زنده‌ست تا منو از بین ببره، من هم زنده‌م تا اونو دنبال خودم بکشم...». این بخشی از نمایش‌نامه «فرانکنشتاین» اثر نیک دیر است که به تازگی با ترجمه فرشاد رضایی در نشر نی به چاپ رسیده است. این نمایش‌نامه اقتباسی است از رمان «فرانکنشتاین» مری شلی. آن‌طور که مترجم کتاب توضیح داده، نیک دیر تبحر ویژه‌ای در اقتباس از آثار داستانی و ناداستان‌های تاریخی دارد. مشهورترین نمایش‌نامه او همین اثر است که در سال 2011 روی صحنه رفت. مترجم درباره این اقتباس و اقتباس‌های دیگر از رمان «فرانکنشتاین» نوشته:‌ «اکثر اقتباس‌های دراماتیک از رمان مری شلی آثاری ناموفق یا نهایتا عامه‌پسند بوده‌اند که نشانی از هنر رمان و عمق شخصیت ویکتور فرانکنشتاین و هیولای دست‌سازش نداشتند. وقتی اعلام شد که تئاتر ملی سلطنتی در بریتانیا قصد دارد اقتباسی تازه از این رمان روی صحنه ببرد، به پشتوانه اعتبار آن مجموعه و همین‌طور حضور کارگردانی سرشناس مثل دنی بویل و بازیگری مطرح مثل بندیکت کامبریج، بسیاری از علاقه‌مندان تئاتر، سینما و البته ادبیات داستانی مشتاق تماشای این اثر بودند». اهمیت اصلی این نمایش‌نامه و اجرای صحنه‌اش در نگاه خلاقانه‌ و نیز وفادار به متن رمان است. نیک دیر نمایش‌نامه‌اش را با همان سیر وقایعی پیش برده که مری شلی در رمانش روایت کرده است. به این ترتیب، «قهرمان یا پروتاگونیست نمایش‌نامه هیولای فرانکنشتاین است و نه ویکتور. چنین تمهیدی نامعمول است چراکه هیولا در طول رمان شلی مسیر متمدن‌شدن و اهلی‌شدن را طی چندین‌ ماه از سر می‌گذراند. پس نمایش‌نامه را با شخصیتی آغاز می‌کنیم که نه شناختی از جهان اطراف دارد، نه می‌تواند حرف بزند و نه درست راه برود. نمایش‌نامه‌نویس، و به تبعش بازیگر نقش هیولا، در این اثر رنج بزرگی را به جان خریده‌اند تا روایتی نو از اولین داستان علمی تخیلی مدرن ارائه دهند. بهره‌بردن از پرفورمنس، رقص و نمایش کلاسیک در کنار همدیگر، و تأکید بر بدن نه به صورت رویکردی اگزوتیک در فرم بلکه به عنوان روشی منطبق با داستان و روایت، از دستاوردهای دیر در این نمایش‌نامه است». در بخشی از دیالوگ هیولا و ویکتور می‌خوانیم:
«هیولا: دنبال قدرت بودی. یه نگاه به خودت بنداز. جاودانگی. یه نگاه به خودت بنداز. چرا با من مثل مجرم‌ها رفتار کردی؟
ویکتور: تو زن منو کشتی!
هیولا: تو هم زن منو کشتی.
ویکتور: این بلاییه که خودت سر خودت آوردی.
هیولا: من آوردم؟ چطور؟ چطور این بلا رو سر خودم آوردم؟ من خواستم خلق بشم؟ من از تو خواستم با یه مشت کثافت منو بسازی؟ من با بقیه فرق دارم. می‌دونم که فرق دارم! خواستم مثل بقیه باشم ولی فرق دارم...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.