|

روحی آزاد‌منشانه با دغدغه دفاع از رنج‌دیدگان

مصطفی ایزدی

مردان پاک‌سرشت و پرتلاشی در مقاطعی از تاریخ ما - یا تاریخ سایر ملت‌ها - بروز و ظهور پیدا می‌کنند که ناخواسته در میان بخش وسیعی از مردم به شخصیتی پر‌آوازه و نیکنام تبدیل می‌شوند. چه بسا بعضی از بی‌نام‌ونشان‌ها خود را در معرض یک کنش سیاسی پردامنه قرار دهند و به ناموری برسند؛ اما بعضی‌ها بدون اینکه قصدی برای نام‌آوری داشته باشند یا سکویی را برای شهرت برپا کنند، صرفا در پرتو تلاش خیرخواهانه یا به‌جای‌گذاشتن آثار تأثیرگذار در جامعه، با آوازه و نیکنامی همراه می‌شوند. فرقی نمی‌کند که این‌گونه شخصیت‌های صاحب‌نام و محبوب، در مرکز کشور و در دسترس رسانه باشند یا در جاهای دیگر و به دور از هیاهوی تبلیغات، روزگار بگذرانند.

یکی از شخصیت‌های پرجاذبه و دوست‌داشتنی که نزدیک به هفت دهه از عمرش در تکاپوی خدمت به جامعه از راه بیدارگری نسل جوان، فعالیت‌های فرهنگی در میان مردم، آموزش علمی، آگاهی‌بخشی سیاسی، مبارزه با ستم و نابرابری دامنه‌دار، مسئولیت‌های نه‌چندان چشمگیر اداری، پژوهش و نویسندگی، تجربه شعر و شاعری و دیگر فعالیت‌های سودمند دیده می‌شد، استاد فضل‌الله صلواتی است.
دکتر صلواتی، گرچه یک اصفهانی ساکن زادگاه خویش است؛ اما در ردیف شخصیت‌های بزرگ ملی شناخته می‌شود؛ چرا‌که قریب به اتفاق مبارزان و مجاهدان پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، آوازه زندان‌رفتن‌ها و شکنجه‌شدن‌ها و تبعیدشدن‌های او را می‌شنیدند و چه بسا بسیاری از آنان این اندیشمند شجاع را به دفعات در بند رژیم پهلوی دیده باشند و با او مأنوس بودند. جز این چون استاد صلواتی پس از پیروزی انقلاب، علاوه بر نمایندگی مجلس و ریاست تشکیلات سوادآموزی کشور، فعالیت مطبوعاتی و تدریس در دانشگاه هم داشت و به‌ویژه به‌عنوان یک کنشگر سیاسی، اوضاع هر‌روزه را رصد می‌کرد و بر ناملایمات ناشی از عملکرد مقامات می‌شورید، به گونه‌های مختلف، نامش و فعالیت‌هایش به گوش همگان می‌رسید و با احترام از ایشان نام برده می‌شد و هنوز هم نام برده می‌شود. نوشتن درباره شخصیت بزرگ و چند‌بعدی دکتر فضل‌الله صلواتی فرصت زیادی می‌طلبد که نتیجه‌اش در یک یادداشت مطبوعاتی نمی‌گنجد؛ بلکه وسعت ده‌ها مقاله را می‌طلبد تا حق مطلب ادا شود. از‌این‌رو نگارنده در این نوشته کوتاه صرفا نگاهی گذرا به فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی آقای دکتر می‌اندازد تا به مناسبت مراسم نکوداشت او، به‌عنوان یکی از علاقه‌مندان به ایشان ادای وظیفه کرده باشم.
فضل‌الله صلواتی، مرد نیکنام زمانه ما از همان جوانی به خاطر داشتن روحیه‌ای شجاع و بی‌پروا و اعتقاد عمیق به آموزه‌های دینی، سری پر‌شور و روحی آزاد‌منشانه توأم با دغدغه دفاع از رنج‌دیدگان و در‌بندشدگان داشت؛ اما راه رفع این دغدغه‌ها را بیدارکردن نسل جوان و آگاه‌ساختن زنان و مردانی که تحت ستم نظام حاکم بودند، می‌دانست؛ بنابراین از همان موقع که در دبیرستان بود، با پایه‌گذاری انجمن‌های دینی در مدارس و در محله‌های متعدد اصفهان، خود را درگیر مبارزه‌ای بی‌امان با نابرابر‌ی‌ها و جفاهای تحمیل‌شده بر مردم کرد. او آرام‌آرام گام در راهی گذاشت که در همان زمان دانش‌آموزی به طور مستقیم رو‌در‌روی رژیم سفاک و آزادی‌کش پهلوی قرار گرفت. 13، 14‌ساله بود که در همه تظاهرات‌ها و میتینگ‌های سیاسی مربوط به نهضت ملی‌کردن صنعت نفت و در دفاع از دکتر محمد مصدق شرکت می‌کرد و تمرین فعالیت‌های سیاسی می‌کرد. آموخته‌های این فعالیت‌های سیاسی را در لابه‌لای کلاس‌های دروس یا همکاری‌های بنی‌امیه و قیام عاشورا که برای نوجوانان برگزار می‌کرد، به مخاطبان خود منتقل می‌کرد تا آنان را آگاهی ببخشد و شجاعت بیاموزد. گستردگی این نوع فعالیت‌های دوران جوانی دکتر صلواتی در حدی بود که یکی از استادان حوزه و دانشگاه، در دهه‌های 30 و 40 به او گفته بود در اصفهان فضای باز دیگری نیست که شما اشغال نکرده باشید. مساجد، تکایا، مدارس و دانشگاه‌ها از این جمله بوده‌اند. او البته با شخصیت‌های مذهبی و سیاسی پایتخت، مثل آیت‌الله طالقانی، مهندس بازرگان، جلال‌الدین فارسی و محمدعلی رجایی که از انقلابیون شناخته‌شده آن دوران بودند، در ارتباط بود و از آنان الهام می‌گرفت تا راه مبارزه را بیاموزد و بیاموزاند. در آغاز نهضت آیت‌الله خمینی به آن پیوست و برای فعالیت‌های خود راه و رسم مشخصی را ترسیم کرد. همچنان که کار فرهنگی‌اش را ادامه می‌داد، به فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی می‌پرداخت. زمانی که دانشجو شد، به تهران آمد و با دانشجویان و استادان انقلابی و مبارز دانشگاه‌های تهران پیوند خورد. همین زمان بود که در فعالیت علیه دستگاه جبار پهلوی پخته و در مبارزه آبدیده شد. این آموزه‌ها باعث شد که او با سرودن اشعار حماسی روحیه جدیدی در جامعه ایجاد کند. مدتی نگذشت که اشعار حماسی و روشنگرانه صلواتی که با تخلص «طوفان» عرضه می‌شد، نوع جدیدی از فریاد علیه ظلم و ستم را با تأسی از فرهنگ عاشورا و رویداد‌های غم‌بار صدر اسلام آموزش دهد. این اشعار به‌مرور مورد توجه نیروهای میدان مبارزه با رژیم قرار گرفت؛ تا جایی که خیلی‌ها این اشعار را به حافظه خود می‌سپردند و حتی در زندان زمزمه می‌کردند. مجموعه فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی، آموزشی و قهرمانانه دکتر صلواتی زمینه دستگیری و اسارت او به دست ساواک شاه را فراهم کرد؛ بنابراین دستگیری و زندانی‌کردن او در دستور مأموران ساواک اصفهان قرار گرفت. در زندان مظلومانه شکنجه دید و سختی‌ها کشید که وصف آن دل هر انسان آزاده‌ای را می‌سوزاند. باید دانست که همه زندان‌های مکرر و شکنجه‌‌های وحشیانه و رنج‌های تحمیل‌شده بر فضل‌الله صلواتی، کوچک‌ترین تأثیری بر اراده او در ادامه مبارزه با ظلم و ستم نداشت. وقتی از دست مأموران ساواک نجات پیدا می‌کرد، باز همان صلواتی شورآفرین و حماسه‌ساز بود که در میان انقلابیون و مبارزان و آزادی‌خواهان می‌درخشید. از پرتو وجود ارزشمند او در اصفهان نیروهای بالقوه و بالفعل شایسته‌ای بالیدند و در حماسه‌آفرینی سرآمد جوانان دهه 50 و پس از آن شدند. دکتر صلواتی در جایی نوشته است: «در کمیته مشترک ضد‌خرابکاری شکنجه‌های عجیب غریب می‌دادند! بار آخر سال 52 بود. می‌گفتند استاد مجاهدین هستی. با خیلی از اعدامی‌ها روبه‌رویم کردند که می‌گفتند مربی صمدیه لباف، شریف‌واقفی، مفیدی و بدیع‌زادگان بوده‌ای؛ چون تا آخرین لحظات با بعضی رفت‌و‌آمد داشتم؛ ولی جزء ارکان گروه و سازمانشان نبودم. کتاب سخن عاشورای من کتاب درسی‌شان شده بود. هر‌کس را می‌خواستند گزینش کنند، اول این کتاب را می‌دادند بخواند و بعد نظرش را می‌پرسیدند... . از عجایب روزگار اینکه حتی پس از انقلاب در فروردین سال 1380 چند روزی به‌عنوان پدر نهضت آزادی و به جرم دوستی با آیت‌الله طالقانی و مهندس بازرگان، بازداشتمان کردند». (برگرفته از کتاب «در کوی نیکنامی» - نشر یار مانا - ص 22 ).

مردان پاک‌سرشت و پرتلاشی در مقاطعی از تاریخ ما - یا تاریخ سایر ملت‌ها - بروز و ظهور پیدا می‌کنند که ناخواسته در میان بخش وسیعی از مردم به شخصیتی پر‌آوازه و نیکنام تبدیل می‌شوند. چه بسا بعضی از بی‌نام‌ونشان‌ها خود را در معرض یک کنش سیاسی پردامنه قرار دهند و به ناموری برسند؛ اما بعضی‌ها بدون اینکه قصدی برای نام‌آوری داشته باشند یا سکویی را برای شهرت برپا کنند، صرفا در پرتو تلاش خیرخواهانه یا به‌جای‌گذاشتن آثار تأثیرگذار در جامعه، با آوازه و نیکنامی همراه می‌شوند. فرقی نمی‌کند که این‌گونه شخصیت‌های صاحب‌نام و محبوب، در مرکز کشور و در دسترس رسانه باشند یا در جاهای دیگر و به دور از هیاهوی تبلیغات، روزگار بگذرانند.

یکی از شخصیت‌های پرجاذبه و دوست‌داشتنی که نزدیک به هفت دهه از عمرش در تکاپوی خدمت به جامعه از راه بیدارگری نسل جوان، فعالیت‌های فرهنگی در میان مردم، آموزش علمی، آگاهی‌بخشی سیاسی، مبارزه با ستم و نابرابری دامنه‌دار، مسئولیت‌های نه‌چندان چشمگیر اداری، پژوهش و نویسندگی، تجربه شعر و شاعری و دیگر فعالیت‌های سودمند دیده می‌شد، استاد فضل‌الله صلواتی است.
دکتر صلواتی، گرچه یک اصفهانی ساکن زادگاه خویش است؛ اما در ردیف شخصیت‌های بزرگ ملی شناخته می‌شود؛ چرا‌که قریب به اتفاق مبارزان و مجاهدان پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، آوازه زندان‌رفتن‌ها و شکنجه‌شدن‌ها و تبعیدشدن‌های او را می‌شنیدند و چه بسا بسیاری از آنان این اندیشمند شجاع را به دفعات در بند رژیم پهلوی دیده باشند و با او مأنوس بودند. جز این چون استاد صلواتی پس از پیروزی انقلاب، علاوه بر نمایندگی مجلس و ریاست تشکیلات سوادآموزی کشور، فعالیت مطبوعاتی و تدریس در دانشگاه هم داشت و به‌ویژه به‌عنوان یک کنشگر سیاسی، اوضاع هر‌روزه را رصد می‌کرد و بر ناملایمات ناشی از عملکرد مقامات می‌شورید، به گونه‌های مختلف، نامش و فعالیت‌هایش به گوش همگان می‌رسید و با احترام از ایشان نام برده می‌شد و هنوز هم نام برده می‌شود. نوشتن درباره شخصیت بزرگ و چند‌بعدی دکتر فضل‌الله صلواتی فرصت زیادی می‌طلبد که نتیجه‌اش در یک یادداشت مطبوعاتی نمی‌گنجد؛ بلکه وسعت ده‌ها مقاله را می‌طلبد تا حق مطلب ادا شود. از‌این‌رو نگارنده در این نوشته کوتاه صرفا نگاهی گذرا به فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی آقای دکتر می‌اندازد تا به مناسبت مراسم نکوداشت او، به‌عنوان یکی از علاقه‌مندان به ایشان ادای وظیفه کرده باشم.
فضل‌الله صلواتی، مرد نیکنام زمانه ما از همان جوانی به خاطر داشتن روحیه‌ای شجاع و بی‌پروا و اعتقاد عمیق به آموزه‌های دینی، سری پر‌شور و روحی آزاد‌منشانه توأم با دغدغه دفاع از رنج‌دیدگان و در‌بندشدگان داشت؛ اما راه رفع این دغدغه‌ها را بیدارکردن نسل جوان و آگاه‌ساختن زنان و مردانی که تحت ستم نظام حاکم بودند، می‌دانست؛ بنابراین از همان موقع که در دبیرستان بود، با پایه‌گذاری انجمن‌های دینی در مدارس و در محله‌های متعدد اصفهان، خود را درگیر مبارزه‌ای بی‌امان با نابرابر‌ی‌ها و جفاهای تحمیل‌شده بر مردم کرد. او آرام‌آرام گام در راهی گذاشت که در همان زمان دانش‌آموزی به طور مستقیم رو‌در‌روی رژیم سفاک و آزادی‌کش پهلوی قرار گرفت. 13، 14‌ساله بود که در همه تظاهرات‌ها و میتینگ‌های سیاسی مربوط به نهضت ملی‌کردن صنعت نفت و در دفاع از دکتر محمد مصدق شرکت می‌کرد و تمرین فعالیت‌های سیاسی می‌کرد. آموخته‌های این فعالیت‌های سیاسی را در لابه‌لای کلاس‌های دروس یا همکاری‌های بنی‌امیه و قیام عاشورا که برای نوجوانان برگزار می‌کرد، به مخاطبان خود منتقل می‌کرد تا آنان را آگاهی ببخشد و شجاعت بیاموزد. گستردگی این نوع فعالیت‌های دوران جوانی دکتر صلواتی در حدی بود که یکی از استادان حوزه و دانشگاه، در دهه‌های 30 و 40 به او گفته بود در اصفهان فضای باز دیگری نیست که شما اشغال نکرده باشید. مساجد، تکایا، مدارس و دانشگاه‌ها از این جمله بوده‌اند. او البته با شخصیت‌های مذهبی و سیاسی پایتخت، مثل آیت‌الله طالقانی، مهندس بازرگان، جلال‌الدین فارسی و محمدعلی رجایی که از انقلابیون شناخته‌شده آن دوران بودند، در ارتباط بود و از آنان الهام می‌گرفت تا راه مبارزه را بیاموزد و بیاموزاند. در آغاز نهضت آیت‌الله خمینی به آن پیوست و برای فعالیت‌های خود راه و رسم مشخصی را ترسیم کرد. همچنان که کار فرهنگی‌اش را ادامه می‌داد، به فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی می‌پرداخت. زمانی که دانشجو شد، به تهران آمد و با دانشجویان و استادان انقلابی و مبارز دانشگاه‌های تهران پیوند خورد. همین زمان بود که در فعالیت علیه دستگاه جبار پهلوی پخته و در مبارزه آبدیده شد. این آموزه‌ها باعث شد که او با سرودن اشعار حماسی روحیه جدیدی در جامعه ایجاد کند. مدتی نگذشت که اشعار حماسی و روشنگرانه صلواتی که با تخلص «طوفان» عرضه می‌شد، نوع جدیدی از فریاد علیه ظلم و ستم را با تأسی از فرهنگ عاشورا و رویداد‌های غم‌بار صدر اسلام آموزش دهد. این اشعار به‌مرور مورد توجه نیروهای میدان مبارزه با رژیم قرار گرفت؛ تا جایی که خیلی‌ها این اشعار را به حافظه خود می‌سپردند و حتی در زندان زمزمه می‌کردند. مجموعه فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی، آموزشی و قهرمانانه دکتر صلواتی زمینه دستگیری و اسارت او به دست ساواک شاه را فراهم کرد؛ بنابراین دستگیری و زندانی‌کردن او در دستور مأموران ساواک اصفهان قرار گرفت. در زندان مظلومانه شکنجه دید و سختی‌ها کشید که وصف آن دل هر انسان آزاده‌ای را می‌سوزاند. باید دانست که همه زندان‌های مکرر و شکنجه‌‌های وحشیانه و رنج‌های تحمیل‌شده بر فضل‌الله صلواتی، کوچک‌ترین تأثیری بر اراده او در ادامه مبارزه با ظلم و ستم نداشت. وقتی از دست مأموران ساواک نجات پیدا می‌کرد، باز همان صلواتی شورآفرین و حماسه‌ساز بود که در میان انقلابیون و مبارزان و آزادی‌خواهان می‌درخشید. از پرتو وجود ارزشمند او در اصفهان نیروهای بالقوه و بالفعل شایسته‌ای بالیدند و در حماسه‌آفرینی سرآمد جوانان دهه 50 و پس از آن شدند. دکتر صلواتی در جایی نوشته است: «در کمیته مشترک ضد‌خرابکاری شکنجه‌های عجیب غریب می‌دادند! بار آخر سال 52 بود. می‌گفتند استاد مجاهدین هستی. با خیلی از اعدامی‌ها روبه‌رویم کردند که می‌گفتند مربی صمدیه لباف، شریف‌واقفی، مفیدی و بدیع‌زادگان بوده‌ای؛ چون تا آخرین لحظات با بعضی رفت‌و‌آمد داشتم؛ ولی جزء ارکان گروه و سازمانشان نبودم. کتاب سخن عاشورای من کتاب درسی‌شان شده بود. هر‌کس را می‌خواستند گزینش کنند، اول این کتاب را می‌دادند بخواند و بعد نظرش را می‌پرسیدند... . از عجایب روزگار اینکه حتی پس از انقلاب در فروردین سال 1380 چند روزی به‌عنوان پدر نهضت آزادی و به جرم دوستی با آیت‌الله طالقانی و مهندس بازرگان، بازداشتمان کردند». (برگرفته از کتاب «در کوی نیکنامی» - نشر یار مانا - ص 22 ).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.