طلوعی جدید در خاورمیانه
فواز جرجس. استاد خاورمیانه دانشگاه لندن
با توجه به تغییر روابط و اتحادها در خاورمیانه چه چیزی در انتظار ماست؟ کشورهایی در خاورمیانه که بهشدت با یکدیگر تنش داشتهاند، با شتاب به سمت دیپلماسی در حرکت هستند. از سوی دیگر، در بین دوستان شکافهایی بروز کرده است. قدرتهای منطقهای مانند عربستان سعودی، ایران، ترکیه و مصر درحال تنظیم مجدد سیاست خارجی خود و احیای روابط با همسایگانشان هستند. ایالات متحده و روسیه رقابت منطقهای خود را تجدید کردهاند و چین بهعنوان یک رقیب جدید وارد منطقه شده است.
این تغییر ژئوپلیتیک میتواند خاورمیانه را به یک صحنه رقابت شدید و واقعا جهانی تبدیل کند. اما این تغییرات همچنین میتوانند با گردهمآوردن کشورهایی که از لحاظ تاریخی از یکدیگر متنفرند، رقابتهای منطقهای را خنثی کنند. اینکه چه اتفاقی در آینده بیفتد تا حد زیادی به برخی عوامل اصلی در منطقه همچون کاهش قدرت آمریکا در خاورمیانه، افزایش حضور چین در منطقه و تأثیر نامطلوب بیماری همهگیر کووید۱۹ بر اقتصادهای منطقهای ضعیف بستگی دارد.
جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا بهصراحت گفت که خاورمیانه اولویت سیاست خارجی دولت او نیست. درحالیکه دونالد ترامپ، سلف او، ائتلافی ضد ایران به رهبری عربستان سعودی و اسرائیل ایجاد کرده بود، بایدن سعی کرده از عربستان سعودی فاصله بگیرد. علاوه بر این، درحالیکه آمریکا از منطقه عقبنشینی میکند، چین بهطور فزایندهای آمادگی خود را برای حضور در منطقه اعلام کرده است. وانگ یی، وزیر خارجه چین به کشورهای عربستان، ترکیه، ایران، امارات متحده عربی، بحرین و عمان سفر و پایبندی کشورش به امنیت و ثبات منطقه را تأیید کرد.
در این شرایط، جای تعجب نیست که گفتوگو و دیپلماسی منطقهای درحال بازگشت است. اکثر حاکمان محلی درک میکنند که امنیت کشورهایشان بیشتر به ارضای نیازهای مردم بستگی دارد تا به تحریک فرقهای و نفرت از دیگری. در همین ارتباط در ماه آوریل، عربستان سعودی و ایران مذاکرات محرمانهای انجام دادند تا در مورد چگونگی پایاندادن به درگیری در یمن گفتوگو کنند.
عربستان سعودی همچنین با قطر که روابط دوستانه با ایران دارد، آشتی کرده است. ریاض و دوحه در ژوئن ۲۰۱۷ بر اثر برخی مشکلات روابط خود را قطع کردند. در اقدامی جسورانه، پادشاه عربستان سعودی در ماه آوریل بهطور رسمی شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر را برای دیدار از کشورش دعوت کرد. سعودیها بهعنوان نشانهای دیگر از تغییر گستردهتر سیاسی، روابط خود را با عراق که متحد ایران است، عادی کردهاند. بنابراین سه دهه بیگانگی و خصومت متقابل پایان یافته است. همچنین مقامات سعودی پس از سالها درگیری با بشار اسد، رئیسجمهور سوریه بهعنوان یکی دیگر از شرکای نزدیک ایرانی، اخیرا مذاکرات محرمانهای با همتایان سوری خود در دمشق انجام دادند. در این رابطه، گزارشهایی مبنی بر نزدیکشدن دو طرف به توافقی درباره عادیسازی روابط دیپلماتیکشان منتشر شد.
اما مهمترین تغییر، احتمال نزدیکشدن ایران و عربستان است. بهطوریکه ابراهیم رئیسی، رئیسجمهور جدید ایران میگوید هیچ مانعی برای ایجاد روابط دیپلماتیک با پادشاهی عربستان نمیبیند. احیای روابط ریاض و تهران میتواند درگیریهای داخلی و جنگهای نیابتی در سوریه و یمن را که بزرگترین بحرانهای بشردوستانه در جهان امروز به شمار میروند، محدود کند. همچنین میتواند ثبات را برای کشورهایی مانند عراق و لبنان که دچار تفرقه به لحاظ سیاسی و مذهبی هستند، به ارمغان آورد.
سرانجام، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه مانند عربستان سعودی و ایران، برای بهبود روابط تیره کشورش در منطقه بهویژه در مقابل مصر و عربستان سعودی دست به اقدامات دیپلماتیک زده است. این تغییرات منطقهای اخیر را میتوان با تغییر در ارزیابی موازنه قدرت و همگرایی منافع توضیح داد. خروج نیروهای آمریکا از منطقه باعث شده است که قدرتهای منطقهای به این نتیجه برسند که خودشان باید امنیت کشورشان را تأمین کنند. رهبران منطقهای بهطور فزایندهای تشخیص میدهند که از شعلهورکردن تنشها، مانند کاری که ترامپ در منطقه انجام میداد، چیزی عایدشان نمیشود بلکه از طریق دیپلماسی بینالمللی به رهبری آمریکا، اروپا، چین، روسیه و ژاپن، خاورمیانه میتواند به مسیر فعلی کاهش تنش خود ادامه دهد.
حال این سؤال مطرح میشود که آیا جامعه بینالمللی میتواند در زمینه معماری امنیتی فراگیر جدید و یک خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای به توافقی دست یابد یا حداقل از گفتوگوی منطقهای و مدیریت درگیریهایی که در آنجا بروز میکند، حمایت به عمل آورد و آنها را تشویق کند؟ تصور چنین چیزی دیگر یک خیالبافی نیست. درگیری بیپایان ممکن است مشخصه خاورمیانه باشد اما این سرنوشت گریزناپذیر منطقه نیست.
با توجه به تغییر روابط و اتحادها در خاورمیانه چه چیزی در انتظار ماست؟ کشورهایی در خاورمیانه که بهشدت با یکدیگر تنش داشتهاند، با شتاب به سمت دیپلماسی در حرکت هستند. از سوی دیگر، در بین دوستان شکافهایی بروز کرده است. قدرتهای منطقهای مانند عربستان سعودی، ایران، ترکیه و مصر درحال تنظیم مجدد سیاست خارجی خود و احیای روابط با همسایگانشان هستند. ایالات متحده و روسیه رقابت منطقهای خود را تجدید کردهاند و چین بهعنوان یک رقیب جدید وارد منطقه شده است.
این تغییر ژئوپلیتیک میتواند خاورمیانه را به یک صحنه رقابت شدید و واقعا جهانی تبدیل کند. اما این تغییرات همچنین میتوانند با گردهمآوردن کشورهایی که از لحاظ تاریخی از یکدیگر متنفرند، رقابتهای منطقهای را خنثی کنند. اینکه چه اتفاقی در آینده بیفتد تا حد زیادی به برخی عوامل اصلی در منطقه همچون کاهش قدرت آمریکا در خاورمیانه، افزایش حضور چین در منطقه و تأثیر نامطلوب بیماری همهگیر کووید۱۹ بر اقتصادهای منطقهای ضعیف بستگی دارد.
جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا بهصراحت گفت که خاورمیانه اولویت سیاست خارجی دولت او نیست. درحالیکه دونالد ترامپ، سلف او، ائتلافی ضد ایران به رهبری عربستان سعودی و اسرائیل ایجاد کرده بود، بایدن سعی کرده از عربستان سعودی فاصله بگیرد. علاوه بر این، درحالیکه آمریکا از منطقه عقبنشینی میکند، چین بهطور فزایندهای آمادگی خود را برای حضور در منطقه اعلام کرده است. وانگ یی، وزیر خارجه چین به کشورهای عربستان، ترکیه، ایران، امارات متحده عربی، بحرین و عمان سفر و پایبندی کشورش به امنیت و ثبات منطقه را تأیید کرد.
در این شرایط، جای تعجب نیست که گفتوگو و دیپلماسی منطقهای درحال بازگشت است. اکثر حاکمان محلی درک میکنند که امنیت کشورهایشان بیشتر به ارضای نیازهای مردم بستگی دارد تا به تحریک فرقهای و نفرت از دیگری. در همین ارتباط در ماه آوریل، عربستان سعودی و ایران مذاکرات محرمانهای انجام دادند تا در مورد چگونگی پایاندادن به درگیری در یمن گفتوگو کنند.
عربستان سعودی همچنین با قطر که روابط دوستانه با ایران دارد، آشتی کرده است. ریاض و دوحه در ژوئن ۲۰۱۷ بر اثر برخی مشکلات روابط خود را قطع کردند. در اقدامی جسورانه، پادشاه عربستان سعودی در ماه آوریل بهطور رسمی شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر را برای دیدار از کشورش دعوت کرد. سعودیها بهعنوان نشانهای دیگر از تغییر گستردهتر سیاسی، روابط خود را با عراق که متحد ایران است، عادی کردهاند. بنابراین سه دهه بیگانگی و خصومت متقابل پایان یافته است. همچنین مقامات سعودی پس از سالها درگیری با بشار اسد، رئیسجمهور سوریه بهعنوان یکی دیگر از شرکای نزدیک ایرانی، اخیرا مذاکرات محرمانهای با همتایان سوری خود در دمشق انجام دادند. در این رابطه، گزارشهایی مبنی بر نزدیکشدن دو طرف به توافقی درباره عادیسازی روابط دیپلماتیکشان منتشر شد.
اما مهمترین تغییر، احتمال نزدیکشدن ایران و عربستان است. بهطوریکه ابراهیم رئیسی، رئیسجمهور جدید ایران میگوید هیچ مانعی برای ایجاد روابط دیپلماتیک با پادشاهی عربستان نمیبیند. احیای روابط ریاض و تهران میتواند درگیریهای داخلی و جنگهای نیابتی در سوریه و یمن را که بزرگترین بحرانهای بشردوستانه در جهان امروز به شمار میروند، محدود کند. همچنین میتواند ثبات را برای کشورهایی مانند عراق و لبنان که دچار تفرقه به لحاظ سیاسی و مذهبی هستند، به ارمغان آورد.
سرانجام، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه مانند عربستان سعودی و ایران، برای بهبود روابط تیره کشورش در منطقه بهویژه در مقابل مصر و عربستان سعودی دست به اقدامات دیپلماتیک زده است. این تغییرات منطقهای اخیر را میتوان با تغییر در ارزیابی موازنه قدرت و همگرایی منافع توضیح داد. خروج نیروهای آمریکا از منطقه باعث شده است که قدرتهای منطقهای به این نتیجه برسند که خودشان باید امنیت کشورشان را تأمین کنند. رهبران منطقهای بهطور فزایندهای تشخیص میدهند که از شعلهورکردن تنشها، مانند کاری که ترامپ در منطقه انجام میداد، چیزی عایدشان نمیشود بلکه از طریق دیپلماسی بینالمللی به رهبری آمریکا، اروپا، چین، روسیه و ژاپن، خاورمیانه میتواند به مسیر فعلی کاهش تنش خود ادامه دهد.
حال این سؤال مطرح میشود که آیا جامعه بینالمللی میتواند در زمینه معماری امنیتی فراگیر جدید و یک خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای به توافقی دست یابد یا حداقل از گفتوگوی منطقهای و مدیریت درگیریهایی که در آنجا بروز میکند، حمایت به عمل آورد و آنها را تشویق کند؟ تصور چنین چیزی دیگر یک خیالبافی نیست. درگیری بیپایان ممکن است مشخصه خاورمیانه باشد اما این سرنوشت گریزناپذیر منطقه نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.