|

خوزستان و ضرورت بازاندیشی در طرح‌های انتقالی

خدر فرجی‌راد

در ایران که یکی از کشورهای دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک است، موضوع آب همواره مسئله‌ای چالشی بوده و در این میان، طرح‌های انتقال بین‌حوضه‌ای به‌عنوان یکی از راهکارهای اصلی و در واقع در دسترس‌ترین راه‌حل (هرچند پرهزینه‌ترین برای دولت و پرسودترین برای شرکت‌های فعال در حوزه سدسازی و شبکه‌های انتقال) برای جبران کمبود آب در مناطق دارای چالش آبی اجرا شده‌اند. به باور بسیاری از متخصصان، پیامد چنین رویکردی، شکل‌گیری بحران‌هایی عدیده‌ هم در مبادی و هم در مقاصد انتقال آب است. در مبدأ، اغلب باعث کمبود شدید آب و فصلی‌شدن رودخانه‌های دائمی و در نتیجه ازهم‌گسیختن ساختار فعالیت‌ و سکونت بوده و در مقصد نیز به‌صورت وابسته‌شدن به منابع آب انتقالی و در نتیجه کم‌توجهی به مدیریت مصرف از یک طرف و توسعه فعالیت‌های آب‌بر از طرف دیگر نمود یافته است؛ گسترش فعالیت‌هایی آب‌بر مانند کشت برنج در استان اصفهان گواهي بر این مدعاست. طرح‌های انتقال آب از حدود یک دهه پیش در منطقه غرب کشور نیز با رویکردی مشابه آنچه در جنوب غربی و مرکز کشور وجود داشته، از طرف وزارت نیرو مد نظر قرار گرفته و در این خصوص، دو طرح مهم در حال اجرا مراحل پایانی خود را طی می‌کنند: الف) انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه به‌عنوان یکی از برنامه‌های ستاد ملی احیای دریاچه ب) انتقال آب از حوضه آبی سیروان (از مبدأ سد داریان) به شهرستان‌های مرزی استان‌های کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی از خوزستان (مشهور به طرح گرمسیری). درباره طرح نخست، با توجه به راهکارهای مختلفی که برای احیای دریاچه ارومیه توسط ستاد ملی احیای دریاچه مطرح شده، رویکرد انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه اتخاذ شده است. این طرح در قالب سیستم جمع‌آوری و تونل‌های انتقال از دریاچه سدهای مخزنی کانی‌سیب و سیلوه به حوضه رودخانه گدار و در نهایت دریاچه ارومیه اجرا می‌شود.1 درخصوص طرح دوم، مطالعات طرح جامع منابع آب سیروان با هدف انتقال آب مازاد آن به مناطق گرمسیری غرب کشور برای توسعه آبیاری صورت گرفته و با هدف تأمین آب شرب، صنعت و کشاورزی حوضه گرمسیری (عمدتا شهرستان‌های مرزی استان‌های کرمانشاه و ایلام و بخش‌هایی محدود از خوزستان جمعا به مساحت تقریبی 2800000 هکتار) در دستورکار وزارت نیرو قرار گرفته و تاکنون، بخش‌های زیادی از تونل‌ها و خطوط انتقال نیرو احداث شده است.2 هر دوی طرح‌های فوق، در چارچوب رویکرد کلان وزارت نیرو یعنی رویکرد مبتنی بر پاسخ به مشکلات و بحران‌های موجود بدون توجه به پیامدهای بلندمدت آن قابل تحلیل است و هردوی طرح‌های فوق در منطقه‌ای حساس از نظر اجتماعی یعنی شهرستان‌های پیرانشهر، سردشت، بانه، مریوان و سروآباد در حال اجراست؛ مسئله کولبری، به‌عنوان پدیده زشت و اعتمادسوز مناطق نامبرده به‌تنهایی گواه همه‌چیز است. درحال‌حاضر با توجه به تجارب به‌دست‌آمده، پیامدهای منفی طرح‌های انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان بر کسی پوشیده نیست؛ بنابراین آیا متولیان امر احتمال نمی‌دهند که سرنوشت و تجربه خوزستان در غرب کشور نیز تکرار شود؟ برخی از پیامدهای میان‌مدت و بلندمدت انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان می‌تواند به شرح زیر باشد:
• کاهش حجم آبی در مبدأ و در نتیجه ازهم‌گسیختن ساختار فعالیت و سکونت در آن.
• تغییر شرایط اقلیمی، کاهش پوشش جنگلی و در نتیجه شکننده‌شدن محیط زیست و به‌ویژه شکل‌گیری کانون‌های تشکیل ریزگردها هم در داخل کشور و هم در کشور عراق.
• تخلیه کانون‌های سکونتی واقع در مسیر رودخانه‌های مرزی هم در داخل کشور و هم در اقلیم کردستان عراق و پیامدهای امنیتی این موضوع برای کشور (گسترش هرچه بیشتر قاچاق، مساعدشدن فضا برای فعالیت‌های مخل امنیت مرزی و...).
• گسترش احساس تبعیض در بین ساکنان واقع در حوضه‌های زاب و سیروان.
• ایجاد وابستگی‌های شکننده در مقاصد انتقال آب: شاید یکی از مهم‌ترین پیامدهای انتقال بین‌حوضه‌ای آب، ایجاد نوعی وابستگی فعالیت و سکونت در مقاصد به منابع آبی مبدأ است. تجربه نشان داده که با کوچک‌ترین کاهش منابع آبی در مبدأ، مقاصد نیز دچار تنش‌ می‌شوند. درحال‌حاضر بخش زیادی از امیدهای متولیان امر درباره احیای دریاچه ارومیه، ناشی از همین طرح انتقال آب از حوضه زاب است یا سرمایه‌گذاری‌های زیادی در استان‌های کرمانشاه و ایلام درخصوص طرح گرمسیری صورت گرفته و امید زیادی نیز در بین مردم آن مناطق به وجود آمده است. بااین‌حال با فرض تداوم خشک‌سالی و کاهش منابع آبی حوضه‌های زاب و سیروان و عدم امکان تأمین سهم تعیین‌شده برای انتقال از این حوضه‌ها، آیا تضمینی وجود دارد مصیبت‌هایی که درحال‌حاضر کشاورزان استان اصفهان با آن مواجه‌اند، در کرمانشاه و ایلام تکرار نشود؟ و با فرض کاهش منابع آبی ناشی از خشک‌سالی در حوضه زاب، تکلیف دریاچه ارومیه چه خواهد بود؟ بنابراین با توجه به مسائل فوق و تجارب به‌دست‌آمده در کشور و به‌ویژه تجربه خوزستان، پیشنهاد می‌شود در نخستین قدم، طرح‌های انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان مورد بازاندیشی اساسی قرار گرفته و در مقابل، برنامه‌های جایگزین در دستورکار قرار بگیرد. شکی وجود ندارد که مسئله دریاچه ارومیه اگر با تمهیداتی در داخل خود حوضه آبریز دریاچه قابل حل نباشد، انتقال آب از حوضه زاب نیز کمکی به احیای پایدار آن نخواهد کرد و چه‌بسا همان آب انتقالی به دریاچه نیز صرف کشاورزی، صنعت و آب شُرب شده و دریاچه بهره‌ای از چنین انتقالی نبرد؛ کمااینکه هم‌اکنون نیز در مسیر انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه، به‌وفور گسترش باغات و افزایش زمین‌های زیر کشت آبی در حال انجام است. در طرح گرمسیری نیز با توجه به اینکه طبق برنامه‌های تعریف‌شده، ساختار کار و فعالیت در نوار مرزی استان‌های کرمانشاه و ایلام به کلی تغییر خواهد کرد؛ بنابراین مسئله چه بسا بسیار بغرنج‌تر خواهد بود و با تداوم خشک‌سالی و ناتوانی حوضه سیروان و سد داریان در تأمین آب مورد نظر، همه امیدها و سرمایه‌گذاری‌ها بر باد خواهد رفت و نوار مرزی غرب در استان‌های کرمانشاه و ایلام چه‌بسا خالی از سکنه خواهد شد؛ ازاین‌رو بازاندیشی و بازنگری درخصوص انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان و ارائه برنامه‌ها و راه‌حل‌های جایگزین باید به مطالبه‌ای عمومی تبدیل شود تا سرنوشتی شبیه آنچه در خوزستان، اصفهان و... شاهد هستیم، در غرب کشور نیز تکرار نشود.
پی‌نوشت:
1) سلطانی، ناصر؛ موسوی، میرنجف؛ احمداقبال، گلاویژ (1395) ارزیابی پیامدهای احتمالی انتقال آب حوضه زاب به دریاچه ارومیه، فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، شماره 19.
2) علی‌بیگی، جواد؛ جلالیان، حمید؛ عزیزپور، فرهاد؛ مهدیزاده، حسین (1397) شناسایی عوامل کلیدی آینده‌پژوهی اثرات اجرای طرح انتقال آب رودخانه سیروان (طرح سامانه گرمسیری) بر تحولات مکانی - فضایی، فصلنامه تحقیقات منابع آب ایران، سال چهاردهم، شماره 3.

در ایران که یکی از کشورهای دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک است، موضوع آب همواره مسئله‌ای چالشی بوده و در این میان، طرح‌های انتقال بین‌حوضه‌ای به‌عنوان یکی از راهکارهای اصلی و در واقع در دسترس‌ترین راه‌حل (هرچند پرهزینه‌ترین برای دولت و پرسودترین برای شرکت‌های فعال در حوزه سدسازی و شبکه‌های انتقال) برای جبران کمبود آب در مناطق دارای چالش آبی اجرا شده‌اند. به باور بسیاری از متخصصان، پیامد چنین رویکردی، شکل‌گیری بحران‌هایی عدیده‌ هم در مبادی و هم در مقاصد انتقال آب است. در مبدأ، اغلب باعث کمبود شدید آب و فصلی‌شدن رودخانه‌های دائمی و در نتیجه ازهم‌گسیختن ساختار فعالیت‌ و سکونت بوده و در مقصد نیز به‌صورت وابسته‌شدن به منابع آب انتقالی و در نتیجه کم‌توجهی به مدیریت مصرف از یک طرف و توسعه فعالیت‌های آب‌بر از طرف دیگر نمود یافته است؛ گسترش فعالیت‌هایی آب‌بر مانند کشت برنج در استان اصفهان گواهي بر این مدعاست. طرح‌های انتقال آب از حدود یک دهه پیش در منطقه غرب کشور نیز با رویکردی مشابه آنچه در جنوب غربی و مرکز کشور وجود داشته، از طرف وزارت نیرو مد نظر قرار گرفته و در این خصوص، دو طرح مهم در حال اجرا مراحل پایانی خود را طی می‌کنند: الف) انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه به‌عنوان یکی از برنامه‌های ستاد ملی احیای دریاچه ب) انتقال آب از حوضه آبی سیروان (از مبدأ سد داریان) به شهرستان‌های مرزی استان‌های کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی از خوزستان (مشهور به طرح گرمسیری). درباره طرح نخست، با توجه به راهکارهای مختلفی که برای احیای دریاچه ارومیه توسط ستاد ملی احیای دریاچه مطرح شده، رویکرد انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه اتخاذ شده است. این طرح در قالب سیستم جمع‌آوری و تونل‌های انتقال از دریاچه سدهای مخزنی کانی‌سیب و سیلوه به حوضه رودخانه گدار و در نهایت دریاچه ارومیه اجرا می‌شود.1 درخصوص طرح دوم، مطالعات طرح جامع منابع آب سیروان با هدف انتقال آب مازاد آن به مناطق گرمسیری غرب کشور برای توسعه آبیاری صورت گرفته و با هدف تأمین آب شرب، صنعت و کشاورزی حوضه گرمسیری (عمدتا شهرستان‌های مرزی استان‌های کرمانشاه و ایلام و بخش‌هایی محدود از خوزستان جمعا به مساحت تقریبی 2800000 هکتار) در دستورکار وزارت نیرو قرار گرفته و تاکنون، بخش‌های زیادی از تونل‌ها و خطوط انتقال نیرو احداث شده است.2 هر دوی طرح‌های فوق، در چارچوب رویکرد کلان وزارت نیرو یعنی رویکرد مبتنی بر پاسخ به مشکلات و بحران‌های موجود بدون توجه به پیامدهای بلندمدت آن قابل تحلیل است و هردوی طرح‌های فوق در منطقه‌ای حساس از نظر اجتماعی یعنی شهرستان‌های پیرانشهر، سردشت، بانه، مریوان و سروآباد در حال اجراست؛ مسئله کولبری، به‌عنوان پدیده زشت و اعتمادسوز مناطق نامبرده به‌تنهایی گواه همه‌چیز است. درحال‌حاضر با توجه به تجارب به‌دست‌آمده، پیامدهای منفی طرح‌های انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان بر کسی پوشیده نیست؛ بنابراین آیا متولیان امر احتمال نمی‌دهند که سرنوشت و تجربه خوزستان در غرب کشور نیز تکرار شود؟ برخی از پیامدهای میان‌مدت و بلندمدت انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان می‌تواند به شرح زیر باشد:
• کاهش حجم آبی در مبدأ و در نتیجه ازهم‌گسیختن ساختار فعالیت و سکونت در آن.
• تغییر شرایط اقلیمی، کاهش پوشش جنگلی و در نتیجه شکننده‌شدن محیط زیست و به‌ویژه شکل‌گیری کانون‌های تشکیل ریزگردها هم در داخل کشور و هم در کشور عراق.
• تخلیه کانون‌های سکونتی واقع در مسیر رودخانه‌های مرزی هم در داخل کشور و هم در اقلیم کردستان عراق و پیامدهای امنیتی این موضوع برای کشور (گسترش هرچه بیشتر قاچاق، مساعدشدن فضا برای فعالیت‌های مخل امنیت مرزی و...).
• گسترش احساس تبعیض در بین ساکنان واقع در حوضه‌های زاب و سیروان.
• ایجاد وابستگی‌های شکننده در مقاصد انتقال آب: شاید یکی از مهم‌ترین پیامدهای انتقال بین‌حوضه‌ای آب، ایجاد نوعی وابستگی فعالیت و سکونت در مقاصد به منابع آبی مبدأ است. تجربه نشان داده که با کوچک‌ترین کاهش منابع آبی در مبدأ، مقاصد نیز دچار تنش‌ می‌شوند. درحال‌حاضر بخش زیادی از امیدهای متولیان امر درباره احیای دریاچه ارومیه، ناشی از همین طرح انتقال آب از حوضه زاب است یا سرمایه‌گذاری‌های زیادی در استان‌های کرمانشاه و ایلام درخصوص طرح گرمسیری صورت گرفته و امید زیادی نیز در بین مردم آن مناطق به وجود آمده است. بااین‌حال با فرض تداوم خشک‌سالی و کاهش منابع آبی حوضه‌های زاب و سیروان و عدم امکان تأمین سهم تعیین‌شده برای انتقال از این حوضه‌ها، آیا تضمینی وجود دارد مصیبت‌هایی که درحال‌حاضر کشاورزان استان اصفهان با آن مواجه‌اند، در کرمانشاه و ایلام تکرار نشود؟ و با فرض کاهش منابع آبی ناشی از خشک‌سالی در حوضه زاب، تکلیف دریاچه ارومیه چه خواهد بود؟ بنابراین با توجه به مسائل فوق و تجارب به‌دست‌آمده در کشور و به‌ویژه تجربه خوزستان، پیشنهاد می‌شود در نخستین قدم، طرح‌های انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان مورد بازاندیشی اساسی قرار گرفته و در مقابل، برنامه‌های جایگزین در دستورکار قرار بگیرد. شکی وجود ندارد که مسئله دریاچه ارومیه اگر با تمهیداتی در داخل خود حوضه آبریز دریاچه قابل حل نباشد، انتقال آب از حوضه زاب نیز کمکی به احیای پایدار آن نخواهد کرد و چه‌بسا همان آب انتقالی به دریاچه نیز صرف کشاورزی، صنعت و آب شُرب شده و دریاچه بهره‌ای از چنین انتقالی نبرد؛ کمااینکه هم‌اکنون نیز در مسیر انتقال آب از حوضه زاب به دریاچه ارومیه، به‌وفور گسترش باغات و افزایش زمین‌های زیر کشت آبی در حال انجام است. در طرح گرمسیری نیز با توجه به اینکه طبق برنامه‌های تعریف‌شده، ساختار کار و فعالیت در نوار مرزی استان‌های کرمانشاه و ایلام به کلی تغییر خواهد کرد؛ بنابراین مسئله چه بسا بسیار بغرنج‌تر خواهد بود و با تداوم خشک‌سالی و ناتوانی حوضه سیروان و سد داریان در تأمین آب مورد نظر، همه امیدها و سرمایه‌گذاری‌ها بر باد خواهد رفت و نوار مرزی غرب در استان‌های کرمانشاه و ایلام چه‌بسا خالی از سکنه خواهد شد؛ ازاین‌رو بازاندیشی و بازنگری درخصوص انتقال آب از حوضه‌های زاب و سیروان و ارائه برنامه‌ها و راه‌حل‌های جایگزین باید به مطالبه‌ای عمومی تبدیل شود تا سرنوشتی شبیه آنچه در خوزستان، اصفهان و... شاهد هستیم، در غرب کشور نیز تکرار نشود.
پی‌نوشت:
1) سلطانی، ناصر؛ موسوی، میرنجف؛ احمداقبال، گلاویژ (1395) ارزیابی پیامدهای احتمالی انتقال آب حوضه زاب به دریاچه ارومیه، فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، شماره 19.
2) علی‌بیگی، جواد؛ جلالیان، حمید؛ عزیزپور، فرهاد؛ مهدیزاده، حسین (1397) شناسایی عوامل کلیدی آینده‌پژوهی اثرات اجرای طرح انتقال آب رودخانه سیروان (طرح سامانه گرمسیری) بر تحولات مکانی - فضایی، فصلنامه تحقیقات منابع آب ایران، سال چهاردهم، شماره 3.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.