سیلاب در البرز مرکزی و جبال تخریب انسانی طبیعت
مهدی زارع
در روز سیزدهم مرداد 1400 سیلاب در شهر بلده نور در البرز مرکزی، استان مازندران موجب خسارات گسترده شد و همزمان در آوج در استان قزوین همین خسارتها متأسفانه با پنج نفر تلفات همراه شد. هشتم مرداد نیز وقوع سیلاب در روستاهای اطراف شهر بلده نور مازندران، بهویژه در روستاهای سراسب و کمرود موجب وحشت مردم و خسارتهایی به زیرساختهای این روستاهای منطقه شد. هواشناسی مازندران از مردم خواست از تردد در مسیر رودخانهها و ارتفاعات خودداری کنند. ۱۸ کیلومتر از این محور در سیلاب روزهای گذشته دچار آببردگی و تخریب شده است. در 54کیلومتری آمل در محور هراز و در محل دوآب، زمینلغزش بزرگی موجب مسدودشدن جاده هراز شد. زمینلغزشها از تبعات بارشهای سنگین و سیلاب هستند و لغزشهای رخداده در این پهنه از جاده هراز معمولا بعد از هر بارش سنگین در حدود 50 سال اخیر تکرار شده است. بههمینترتیب محور هراز بر اثر سیلاب 13 مرداد مسدود شد و در طول شامگاه چهارشنبه تا بامداد راهداران مشغول مرمت و بازگشایی محور هراز بودند. محورهای اصلی و فرعی بخش بلده نیز که بر اثر سیلاب 13 مرداد مسدود شده بود، تا شامگاه 14 مرداد بازگشایی شد. سیلاب بیش از چهارهزار میلیاردریال به بخشهای مختلف در مازندران خسارت زد. بارش شدید باران در بیستوششم تیرماه 1399 نیز باعث آبگرفتگی 20 منزل مسکونی و تخریب یک خیابان در شهر بلده و تخریب پنج واحد مسکونی در روستای ورازان این بخش شده بود. بخش بلده به مرکزیت شهر تاریخی، باستانی و گردشگری بلده، محل قلعه پولاد بلده که مقر حکمرانی سلسله شاهان محلی بادوسپانان در نور و رستمدار در دورههای خوارزمشاهیان و ایلخانان بوده است، در فاصله 85کیلومتری جنوب شهر نور قرار دارد. این بخش طبق سرشماری سال 1395 دارای هفتهزار و 630 نفر جمعیت است و از یک شهر و 50 روستا تشکیل شده است. در بلده نور همه درهها تبدیل به خیابان و پارکینگ شده و حریم رودخانهها و روددرهها از سوی بعضی مالکان با تجاوز حریم مسیل و ساخت آپارتمان مواجه شده است. خیابانسازی و سنگفرشکردن درهها و همچنین احداث پارک در حریم رودخانه، از سوی شهرداری بلده در سالهای گذشته بهویژه از نیمه دهه 80 تاکنون انجام شده است.
بازدید نگارنده که خود اصالتا از این شهر است، در اواخر تیر 1400 نشان داد که متأسفانه بعضا رودخانه نور که از دره نور و از شهر بلده میگذرد، محل تخلیه نخالههای ساختمانی بعضی از اهالی هم هست و این موضوع با چشمپوشی شهرداری انجام میشود. حریم و مسیل رودخانهها عرصه عمومی است. استفاده از مسیل و حریم رودخانه و درهها بهعنوان پارکینگ اتومبیلهای مردم و محل خیابانسازی و احداث پارک و قراردادن وسایل بازی برای مردم محلی و مسافران به فجایعی میانجامد که نمونههایی از آنها در عصرگاه 13 مرداد در تمامی درههای بلده رخ داد و عملا خسارتهای سنگینی به مردم وارد کرد. در بالادست رودخانهها نیز روند تخریب مراتع با فروش سریع زمینهایی که ملک شخصی افراد محسوب میشوند، ادامه داشته و دارد و با این وضع آبخیزداری نگرانکننده است؛ برای مثال میتوان به رونق فروش و تبدیل زمین کشاورزی و مراتع به منازل و مجتمعهای مسکونی در بالادست شهرهای چمستان و نور و بلده در استان مازندران اشاره کرد. از نظر ازبینبردن درختان، بهویژه درختانی که باغها و حوالی زمینهای کشاورزی قرار گرفتهاند و دارای مالک شخصی هستند، وضع نگرانکنندهای حاکم است. گزارشهایی وجود دارد که میزان الوار حاصل از قطع درختان در دره نور و روستاهای منطقه بلده نور گاه به 50 کامیونت در روز! میرسد. البته اوج این اتفاق به فصلهای پاییز و زمستان مربوط است. زمانی که منطقه خلوت است، مسافران کمتر تردد میکنند و بیشتر بومیان در آن ساکناند. بناهایی که در بستر و حریم رودخانهها و با سوءاستفاده از نبودها یا سکونتهای قانونی یا با تخلف آشکار ساخته شدهاند، همچنان سر جای خود هستند و بر تعداد آنها افزوده هم میشود. دخالت انسان و تجاوز به حریم رودخانهها، نابودی مراتع و جنگلها و ازبینبردن منابع طبیعی در دهههای اخیر نقشی اساسی در تشدید خسارتهای سیلابهای اخیر داشتهاند. یکی از عوارض خشکسالی ایجاد لایه خاک نفوذناپذیر متراکم در سطح زمین است که موجب میشود نفوذپذیری منطقه در مقابل بارشها کاهش یابد و درصد مهمتری از آب بهصورت روانآب جاری شود. تمامی شهرداریها در این مورد باید توجیه شوند که دادن مجوز برای ساختوساز در این نواحی میتواند به فجایعی بزرگ در سیلابهای بعدی منجر شود؛ فجایعی که با توجه به روند خشکسالی و تداوم تغییرات اقلیمی، در آینده ممکن است بیشتر با آنها مواجه شویم.
در روز سیزدهم مرداد 1400 سیلاب در شهر بلده نور در البرز مرکزی، استان مازندران موجب خسارات گسترده شد و همزمان در آوج در استان قزوین همین خسارتها متأسفانه با پنج نفر تلفات همراه شد. هشتم مرداد نیز وقوع سیلاب در روستاهای اطراف شهر بلده نور مازندران، بهویژه در روستاهای سراسب و کمرود موجب وحشت مردم و خسارتهایی به زیرساختهای این روستاهای منطقه شد. هواشناسی مازندران از مردم خواست از تردد در مسیر رودخانهها و ارتفاعات خودداری کنند. ۱۸ کیلومتر از این محور در سیلاب روزهای گذشته دچار آببردگی و تخریب شده است. در 54کیلومتری آمل در محور هراز و در محل دوآب، زمینلغزش بزرگی موجب مسدودشدن جاده هراز شد. زمینلغزشها از تبعات بارشهای سنگین و سیلاب هستند و لغزشهای رخداده در این پهنه از جاده هراز معمولا بعد از هر بارش سنگین در حدود 50 سال اخیر تکرار شده است. بههمینترتیب محور هراز بر اثر سیلاب 13 مرداد مسدود شد و در طول شامگاه چهارشنبه تا بامداد راهداران مشغول مرمت و بازگشایی محور هراز بودند. محورهای اصلی و فرعی بخش بلده نیز که بر اثر سیلاب 13 مرداد مسدود شده بود، تا شامگاه 14 مرداد بازگشایی شد. سیلاب بیش از چهارهزار میلیاردریال به بخشهای مختلف در مازندران خسارت زد. بارش شدید باران در بیستوششم تیرماه 1399 نیز باعث آبگرفتگی 20 منزل مسکونی و تخریب یک خیابان در شهر بلده و تخریب پنج واحد مسکونی در روستای ورازان این بخش شده بود. بخش بلده به مرکزیت شهر تاریخی، باستانی و گردشگری بلده، محل قلعه پولاد بلده که مقر حکمرانی سلسله شاهان محلی بادوسپانان در نور و رستمدار در دورههای خوارزمشاهیان و ایلخانان بوده است، در فاصله 85کیلومتری جنوب شهر نور قرار دارد. این بخش طبق سرشماری سال 1395 دارای هفتهزار و 630 نفر جمعیت است و از یک شهر و 50 روستا تشکیل شده است. در بلده نور همه درهها تبدیل به خیابان و پارکینگ شده و حریم رودخانهها و روددرهها از سوی بعضی مالکان با تجاوز حریم مسیل و ساخت آپارتمان مواجه شده است. خیابانسازی و سنگفرشکردن درهها و همچنین احداث پارک در حریم رودخانه، از سوی شهرداری بلده در سالهای گذشته بهویژه از نیمه دهه 80 تاکنون انجام شده است.
بازدید نگارنده که خود اصالتا از این شهر است، در اواخر تیر 1400 نشان داد که متأسفانه بعضا رودخانه نور که از دره نور و از شهر بلده میگذرد، محل تخلیه نخالههای ساختمانی بعضی از اهالی هم هست و این موضوع با چشمپوشی شهرداری انجام میشود. حریم و مسیل رودخانهها عرصه عمومی است. استفاده از مسیل و حریم رودخانه و درهها بهعنوان پارکینگ اتومبیلهای مردم و محل خیابانسازی و احداث پارک و قراردادن وسایل بازی برای مردم محلی و مسافران به فجایعی میانجامد که نمونههایی از آنها در عصرگاه 13 مرداد در تمامی درههای بلده رخ داد و عملا خسارتهای سنگینی به مردم وارد کرد. در بالادست رودخانهها نیز روند تخریب مراتع با فروش سریع زمینهایی که ملک شخصی افراد محسوب میشوند، ادامه داشته و دارد و با این وضع آبخیزداری نگرانکننده است؛ برای مثال میتوان به رونق فروش و تبدیل زمین کشاورزی و مراتع به منازل و مجتمعهای مسکونی در بالادست شهرهای چمستان و نور و بلده در استان مازندران اشاره کرد. از نظر ازبینبردن درختان، بهویژه درختانی که باغها و حوالی زمینهای کشاورزی قرار گرفتهاند و دارای مالک شخصی هستند، وضع نگرانکنندهای حاکم است. گزارشهایی وجود دارد که میزان الوار حاصل از قطع درختان در دره نور و روستاهای منطقه بلده نور گاه به 50 کامیونت در روز! میرسد. البته اوج این اتفاق به فصلهای پاییز و زمستان مربوط است. زمانی که منطقه خلوت است، مسافران کمتر تردد میکنند و بیشتر بومیان در آن ساکناند. بناهایی که در بستر و حریم رودخانهها و با سوءاستفاده از نبودها یا سکونتهای قانونی یا با تخلف آشکار ساخته شدهاند، همچنان سر جای خود هستند و بر تعداد آنها افزوده هم میشود. دخالت انسان و تجاوز به حریم رودخانهها، نابودی مراتع و جنگلها و ازبینبردن منابع طبیعی در دهههای اخیر نقشی اساسی در تشدید خسارتهای سیلابهای اخیر داشتهاند. یکی از عوارض خشکسالی ایجاد لایه خاک نفوذناپذیر متراکم در سطح زمین است که موجب میشود نفوذپذیری منطقه در مقابل بارشها کاهش یابد و درصد مهمتری از آب بهصورت روانآب جاری شود. تمامی شهرداریها در این مورد باید توجیه شوند که دادن مجوز برای ساختوساز در این نواحی میتواند به فجایعی بزرگ در سیلابهای بعدی منجر شود؛ فجایعی که با توجه به روند خشکسالی و تداوم تغییرات اقلیمی، در آینده ممکن است بیشتر با آنها مواجه شویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.