|

درباره مستند «شب»، ساخته جانفرانکو رزی

بی‌مرزی در مسیر رؤیا

محمدعلی افتخاری : جانفراکو رُزی در فیلم «شب» تلاش می‌کند شیوه متفاوتی از سینمای مستند را تجربه کند. این آزمایش، به‌واسطه حضور تماشاگر در مرز میان یک همذات‌پنداری غیرمحاکاتی و یک آشنازداییِ وابسته به هنر سینما صورت می‌گیرد. روایت‌ها، مکان‌ها و سرگذشت شخصیت‌ها در زیباشناسیِ مورد تأکید جانفرانکو رزی همذات‌پنداری تماشاگر با سوژه‌های اجتماعی و وقایع دردناک پس از جنگ را از احساسات و هیجانات آنی دور می‌کند. در‌واقع اگر تماشاگر همراه مادران داغدیده به خرابه‌های بازمانده از یک شکنجه‌گاه دعوت می‌شود تا زمزمه‌های اندوهناک مادری در فراق فرزندش را بشنود، نه برای اشتراک‌گذاری و تکثیر عجز و ناله‌های بی‌پایان و افسوسی منفعلانه، بلکه بیشتر برای ایجاد مسیری است که گویی قرار است تماشاگر در فرایند وابستگی خود با این لحظه دردناک، فراتر از سوژه اجتماعی، به معرفتی دیگرگون از آنچه تا‌به‌حال به‌عنوان «نابرابری جهانی» به او دیکته شده است، دست یابد. البته همراهی احساسات و عقل تماشاگر با فضاسازی جانفراکو رزی، نه برای کشف معانی ناپیدا در بازنمایی سینماگر که بیشتر در جهت همسان‌سازی وضعیت او و سرگذشت آدم‌های آسیب‌دیده در بستری فراملی است. انتخاب غیرقابل‌پیش‌بینی جانفرانکو رزی که در طول چند سال مشاهده و حضور بی‌واسطه در میان اهالی مناطق جنگ‌زده گردآوری شده است، نوعی تقابل با واکنش‌های فرهنگی رایج در برخورد با آسیب‌دیدگان جنگ‌های پی‌درپی در محدوده‌ای است که مرزبندی‌های تاریخی عنوان «خاورمیانه» را برایش برگزیده‌اند. این واکنش‌ها که عموما در سازوکار رسانه‌های ایدئولوژیک پرورش می‌یابند، موقعیت دردناک غیرنظامیان و وضعیت‌هایی مثل بی‌خانمانی، افسردگی، انهدام هویت جمعی، وابستگی به نیروهای ناشناخته و آسیب‌های بیمار دیگر را در پوششی از احساسات اغراق‌شده به تماشاگر عرضه می‌کنند. اینجاست که خبرنگار یا مستندساز پیش از ورود تماشاگر به فرایند شکل‌گیری یک اخلاق‌گرایی رسانه‌ای، ممکن است خود به عاملی برای تشدید آسیب‌های یادشده تبدیل شود. در‌واقع ورود تماشاگر از این زاویه دید مشخص، پیش از آنکه در نسبت با وضعیت سوژه اجتماعی سامان یابد، ارتباط مستقیمی با چگونگی حضور خبرنگار در جزئیات واقعه دارد. پس ضرورت حضور تماشاگر در این ارتباط دیداری، درست مثل برنامه از پیش آماده‌ای است که خبرنگار را به معرکه فرامی‌خواند؛ هر دو برای انسجام‌بخشیدن و تکثیر مضمونی یک‌سویه در صحنه حاضر می‌شوند. به‌هرحال جانفراکو رزی با درنظرداشتن این عارضه رسانه‌ای که بدون شک در تجربه‌های متعدد خود برای ثبت گزارش‌ها و ساخت مستند‌های مختلف، با آن روبه‌رو شده است، حالا سعی می‌کند تا جای ممکن از این آگاهی‌بخشیِ فرمایشی دوری کند و جایگزین متفاوتی را برای صورت‌بندی یک رابطه منحصربه‌فرد میان تماشاگر و ایده مرکزی فیلم «شب» معرفی کند.
از سوی دیگر تأکید فرانکو رزی به یک طراحی بصری منسجم که ساخت بصری سازمندی را در زیباشناسی فیلم «شب» ایجاد می‌کند، باعث برجسته‌سازی نوعی آشنازداییِ سینمایی می‌شود. در ابتدای فیلم، پس از الصاق بیانیه‌ای که زمینه متناقض روایتگری کارگردان را نشان می‌دهد، اطلاعات مختصری درباره سفر سه‌ساله جانفرانکو رزی به چند کشور داده می‌شود: «این فیلم در طول سه سال گذشته در مناطق مرزی عراق، کردستان عراق، سوریه و لبنان تصویربرداری شده است». این نوشته، تنها عنصری است که در جهت هدایت تماشاگر به روایتی وابسته به زمان و مکان و از جغرافیای شناخته‌شده، استفاده می‌شود. با شروع فیلم که بیشتر شبیه به یک گردهمایی آیینی است، روایت جانفراکو رزی به شکلی موازی سوژه‌های انسانی، مکان‌ها و تأثیر رویدادی مشابه نام «جنگ» را هدف قرار می‌دهد و گویی تلاش می‌کند توجه تماشاگر را به روح ناپیدایی جلب کند که مانند پرنده‌ای سرگردان در آسمانی مشترک، بر فراز مناطق مختلف «خاورمیانه» در‌حال پرواز است. ضرورت ایجاد آشنازدایی که از آن یاد شد، به خلق ناسازه‌ای منجر می‌شود که مخاطب را از قراردادهای شناخته‌شده یا عادت‌های بصری‌اش دور کند (در اینجا تماشاگری مدنظر است که قواعد مرسوم در سینمای مستند را به‌عنوان یک ریخت بصری تثبیت‌شده پذیرفته باشد). بدیهی است که این شکل از آشنازدایی با آنچه در ادبیات مرسوم است تفاوت دارد، اما نوع حضور هنرمند در فرایند بازنمایی یک واقعیت و به‌ویژه ارتباط او با تماشاگر از طریق شخصیت‌های نمایشی در اینجا همان سازوکار را دنبال می‌کند (پیداست که جانفرانکو رزی برای دستیابی به یک زیباشناسی ذهنی، تلاش می‌کند سوژه اجتماعی را در کالبد یک فیگور تماتیک به تماشاگر عرضه کند. پس می‌شود آدم‌های پیش چشم دوربینِ او را شخصیت نمایشی خواند).
در این سازوکار تعلیمی، چیزی از تماشاگر گرفته می‌شود که خرق عادت را به همراه دارد و در ازای آن، آگاهی بالقوه‌ای در اختیارش قرار می‌گیرد که شاید درباره فیلم «شب» و تلاش جانفرانکو رزی برای انتقال پیامی تصویری، این آگاهی معطوف به یک آرزوی دور از تصور باشد؛ «ازبین‌رفتن مرزها» و دست‌یابی به جهانی که «استعمار معکوس» را از ساحت اندیشه‌ورزی به واقعیتی ملموس نزدیک کند. اما فیلم «شب» با توجه به تفاوت آشکاری که با نمونه‌های مشابه خود مثل سه‌گانه «زندگی» گادفری رجیو، «باراکا» و «سامسارا» ران فریک و «بچه‌ها» ساخته توماس بالمز دارد، نمی‌تواند این آگاهی نیم‌بند را به تماشاگر و شخصیت‌های فیلم هدیه بدهد؛ چراکه سوژه‌های مدنظر جانفراکو رزی سالیان درازی است که شرایط اجتماعی ناعادلانه‌ای را تجربه می‌کنند. شرایطی که نه‌تنها به‌دلیل ضعف سازوکار سیاست داخلی کشورها بلکه به‌واسطه دخالت فرمایشی کشورهای دیگر در امور اجتماعی سوژه‌های موردنظر جانفراکو رزی تشدید شده است. ازاین‌رو حضور جانفرانکو رزی در نمایش داستان زندگی آدم‌های فیلم «شب» و در برخی از لحظه‌های کلیدی، ناخواسته به دام گسترش روایتی تعلیمی می‌افتد. این عارضه روایی را می‌شود در برخی از صحنه‌ها به‌روشنی دید: [وقتی که کودکان جنگ‌زده با نسخه‌های یک روان‌درمانگر به شادی دعوت می‌شوند یا لحظه‌های دنباله‌داری که در آسایشگاه روانی، بیماران آسیب‌دیده از جنگی شوم، به صحنه کوچک تئاتر دعوت می‌شوند تا نوعی سایکودرامِ بی‌فرجام را تجربه کنند و صحنه‌ای که نوجوان آسیب‌دیده، داستان جنایت‌های خونین را با اشاره به نقاشی‌های روی دیوار تعریف می‌کند].
از طرفی اصرار جانفراکو رزی برای حذف اطلاعات الصاقی به تصاویر بکر از سرزمین‌های جنگ‌زده، در آرایش صحنه‌های فیلم «شب» به‌خوبی نمایان است. وقتی که مرد شکارچی قایقش را به آب کم‌عمق رودخانه می‌اندازد، گویی قرار است بخشی از روایتِ موازی کارگردان را گسترش دهد و تماشاگر را با سرگذشت این مرد آشنا کند؛ اما انتخاب کارگردان در چگونگی همراه‌شدن با این «انسان خاورمیانه‌ای» به بازگوییِ سرگذشتی دردناک یا رویدادی که تماشاگر را به هیجانی آنی دچار کند، ختم نمی‌شود. هرچند ممکن است این صحنه‌پردازی با اضافه‌شدن نور طبیعی و ملایمت خاص رنگ‌های شبانه، تماشاگر هنردوست را به یاد نقاشی‌های امپرسیونیستی بیندازد اما شنیدن صدای ضعیف تیراندازی، دیدن شعله آتشِ دودکش‌های نفتی در دوردست و سیمای مرد قایقران، این بخش از روایت جانفراکو رزی را نیز در کنار تکه‌های دیگر روایت، از حال‌و‌هوایی شاعرانه دور می‌کند. به‌هر‌ترتیب حذف اطلاعات جغرافیایی از مکان‌های مورد نظر جانفراکو رزی به‌روشنی در جهت پیش‌کشیدن مسئله «جهانی‌شدن» و «حذف مرزها» است. او تلاش می‌کند از پیوند جنگ و تبعات ضدانسانی‌اش با رنگ و نژاد یا فاصله میان کشورها و انسان‌ها دوری کند. این ناآشنایی با مکان‌ها و رویدادها، تماشاگر را برای دریافتی متفاوت آماده می‌کند و در‌واقع سطحی از شناخت بصری را به چالش می‌کشد که وابسته به چگونگی ترکیب روایت‌های موازی و کیفیت شکل‌گیری فرایند ورود تماشاگر به جهان شخصیت‌ها در طراحی هنری کارگردان است. جانفراکو رزی در طول سه سال سفر مداوم به مناطق جنگ‌زده که مراحل اولیه این سفرها برخلاف خواسته تهیه‌کننده، بدون استفاده از دوربین فیلم‌برداری سپری می‌شود، بیش از آنکه به جمع‌آوری انبوه راش‌ها و پژوهش‌های کتبی مشغول باشد، تلاش می‌کند در ارتباط مستقیم با سوژه‌هایش به راهکاری غیرقابل برنامه‌ریزی دست یابد. هرچند تصمیم هیجان‌انگیز او دلیل بر شکل‌گیری ایده مرکزی فیلم و انتقال تام و تمام آن به تماشاگر نیست و ممکن است آنچه در زیباشناسی فیلم «شب» دیده می‌شود، به بازخوانی‌های مبهمی درباره وضعیت سوژه‌ها ختم شود؛ اما با وجود این جانفرانکو رزی موفق می‌شود در جهت ارائه پیشنهادی نوین برای خارج‌شدن از گفتمان رایج درباره «خاورمیانه‌ای‌ها» حرکت کند و به‌خوبی پیداست که او در جایگاه یک سینماگر، نگرش خود را در امتداد اختلاف‌نظرهای اندیشه‌ورزانه و ناکارآمد درباره تفاوت میان غرب و شرق که عموما بنای خود را بر «استعمارزدگی» استوار می‌کنند و دیر یا زود همان خاصیت ژورنالیستی را به خود خواهند گرفت، همسان‌سازی نمی‌کند.

محمدعلی افتخاری : جانفراکو رُزی در فیلم «شب» تلاش می‌کند شیوه متفاوتی از سینمای مستند را تجربه کند. این آزمایش، به‌واسطه حضور تماشاگر در مرز میان یک همذات‌پنداری غیرمحاکاتی و یک آشنازداییِ وابسته به هنر سینما صورت می‌گیرد. روایت‌ها، مکان‌ها و سرگذشت شخصیت‌ها در زیباشناسیِ مورد تأکید جانفرانکو رزی همذات‌پنداری تماشاگر با سوژه‌های اجتماعی و وقایع دردناک پس از جنگ را از احساسات و هیجانات آنی دور می‌کند. در‌واقع اگر تماشاگر همراه مادران داغدیده به خرابه‌های بازمانده از یک شکنجه‌گاه دعوت می‌شود تا زمزمه‌های اندوهناک مادری در فراق فرزندش را بشنود، نه برای اشتراک‌گذاری و تکثیر عجز و ناله‌های بی‌پایان و افسوسی منفعلانه، بلکه بیشتر برای ایجاد مسیری است که گویی قرار است تماشاگر در فرایند وابستگی خود با این لحظه دردناک، فراتر از سوژه اجتماعی، به معرفتی دیگرگون از آنچه تا‌به‌حال به‌عنوان «نابرابری جهانی» به او دیکته شده است، دست یابد. البته همراهی احساسات و عقل تماشاگر با فضاسازی جانفراکو رزی، نه برای کشف معانی ناپیدا در بازنمایی سینماگر که بیشتر در جهت همسان‌سازی وضعیت او و سرگذشت آدم‌های آسیب‌دیده در بستری فراملی است. انتخاب غیرقابل‌پیش‌بینی جانفرانکو رزی که در طول چند سال مشاهده و حضور بی‌واسطه در میان اهالی مناطق جنگ‌زده گردآوری شده است، نوعی تقابل با واکنش‌های فرهنگی رایج در برخورد با آسیب‌دیدگان جنگ‌های پی‌درپی در محدوده‌ای است که مرزبندی‌های تاریخی عنوان «خاورمیانه» را برایش برگزیده‌اند. این واکنش‌ها که عموما در سازوکار رسانه‌های ایدئولوژیک پرورش می‌یابند، موقعیت دردناک غیرنظامیان و وضعیت‌هایی مثل بی‌خانمانی، افسردگی، انهدام هویت جمعی، وابستگی به نیروهای ناشناخته و آسیب‌های بیمار دیگر را در پوششی از احساسات اغراق‌شده به تماشاگر عرضه می‌کنند. اینجاست که خبرنگار یا مستندساز پیش از ورود تماشاگر به فرایند شکل‌گیری یک اخلاق‌گرایی رسانه‌ای، ممکن است خود به عاملی برای تشدید آسیب‌های یادشده تبدیل شود. در‌واقع ورود تماشاگر از این زاویه دید مشخص، پیش از آنکه در نسبت با وضعیت سوژه اجتماعی سامان یابد، ارتباط مستقیمی با چگونگی حضور خبرنگار در جزئیات واقعه دارد. پس ضرورت حضور تماشاگر در این ارتباط دیداری، درست مثل برنامه از پیش آماده‌ای است که خبرنگار را به معرکه فرامی‌خواند؛ هر دو برای انسجام‌بخشیدن و تکثیر مضمونی یک‌سویه در صحنه حاضر می‌شوند. به‌هرحال جانفراکو رزی با درنظرداشتن این عارضه رسانه‌ای که بدون شک در تجربه‌های متعدد خود برای ثبت گزارش‌ها و ساخت مستند‌های مختلف، با آن روبه‌رو شده است، حالا سعی می‌کند تا جای ممکن از این آگاهی‌بخشیِ فرمایشی دوری کند و جایگزین متفاوتی را برای صورت‌بندی یک رابطه منحصربه‌فرد میان تماشاگر و ایده مرکزی فیلم «شب» معرفی کند.
از سوی دیگر تأکید فرانکو رزی به یک طراحی بصری منسجم که ساخت بصری سازمندی را در زیباشناسی فیلم «شب» ایجاد می‌کند، باعث برجسته‌سازی نوعی آشنازداییِ سینمایی می‌شود. در ابتدای فیلم، پس از الصاق بیانیه‌ای که زمینه متناقض روایتگری کارگردان را نشان می‌دهد، اطلاعات مختصری درباره سفر سه‌ساله جانفرانکو رزی به چند کشور داده می‌شود: «این فیلم در طول سه سال گذشته در مناطق مرزی عراق، کردستان عراق، سوریه و لبنان تصویربرداری شده است». این نوشته، تنها عنصری است که در جهت هدایت تماشاگر به روایتی وابسته به زمان و مکان و از جغرافیای شناخته‌شده، استفاده می‌شود. با شروع فیلم که بیشتر شبیه به یک گردهمایی آیینی است، روایت جانفراکو رزی به شکلی موازی سوژه‌های انسانی، مکان‌ها و تأثیر رویدادی مشابه نام «جنگ» را هدف قرار می‌دهد و گویی تلاش می‌کند توجه تماشاگر را به روح ناپیدایی جلب کند که مانند پرنده‌ای سرگردان در آسمانی مشترک، بر فراز مناطق مختلف «خاورمیانه» در‌حال پرواز است. ضرورت ایجاد آشنازدایی که از آن یاد شد، به خلق ناسازه‌ای منجر می‌شود که مخاطب را از قراردادهای شناخته‌شده یا عادت‌های بصری‌اش دور کند (در اینجا تماشاگری مدنظر است که قواعد مرسوم در سینمای مستند را به‌عنوان یک ریخت بصری تثبیت‌شده پذیرفته باشد). بدیهی است که این شکل از آشنازدایی با آنچه در ادبیات مرسوم است تفاوت دارد، اما نوع حضور هنرمند در فرایند بازنمایی یک واقعیت و به‌ویژه ارتباط او با تماشاگر از طریق شخصیت‌های نمایشی در اینجا همان سازوکار را دنبال می‌کند (پیداست که جانفرانکو رزی برای دستیابی به یک زیباشناسی ذهنی، تلاش می‌کند سوژه اجتماعی را در کالبد یک فیگور تماتیک به تماشاگر عرضه کند. پس می‌شود آدم‌های پیش چشم دوربینِ او را شخصیت نمایشی خواند).
در این سازوکار تعلیمی، چیزی از تماشاگر گرفته می‌شود که خرق عادت را به همراه دارد و در ازای آن، آگاهی بالقوه‌ای در اختیارش قرار می‌گیرد که شاید درباره فیلم «شب» و تلاش جانفرانکو رزی برای انتقال پیامی تصویری، این آگاهی معطوف به یک آرزوی دور از تصور باشد؛ «ازبین‌رفتن مرزها» و دست‌یابی به جهانی که «استعمار معکوس» را از ساحت اندیشه‌ورزی به واقعیتی ملموس نزدیک کند. اما فیلم «شب» با توجه به تفاوت آشکاری که با نمونه‌های مشابه خود مثل سه‌گانه «زندگی» گادفری رجیو، «باراکا» و «سامسارا» ران فریک و «بچه‌ها» ساخته توماس بالمز دارد، نمی‌تواند این آگاهی نیم‌بند را به تماشاگر و شخصیت‌های فیلم هدیه بدهد؛ چراکه سوژه‌های مدنظر جانفراکو رزی سالیان درازی است که شرایط اجتماعی ناعادلانه‌ای را تجربه می‌کنند. شرایطی که نه‌تنها به‌دلیل ضعف سازوکار سیاست داخلی کشورها بلکه به‌واسطه دخالت فرمایشی کشورهای دیگر در امور اجتماعی سوژه‌های موردنظر جانفراکو رزی تشدید شده است. ازاین‌رو حضور جانفرانکو رزی در نمایش داستان زندگی آدم‌های فیلم «شب» و در برخی از لحظه‌های کلیدی، ناخواسته به دام گسترش روایتی تعلیمی می‌افتد. این عارضه روایی را می‌شود در برخی از صحنه‌ها به‌روشنی دید: [وقتی که کودکان جنگ‌زده با نسخه‌های یک روان‌درمانگر به شادی دعوت می‌شوند یا لحظه‌های دنباله‌داری که در آسایشگاه روانی، بیماران آسیب‌دیده از جنگی شوم، به صحنه کوچک تئاتر دعوت می‌شوند تا نوعی سایکودرامِ بی‌فرجام را تجربه کنند و صحنه‌ای که نوجوان آسیب‌دیده، داستان جنایت‌های خونین را با اشاره به نقاشی‌های روی دیوار تعریف می‌کند].
از طرفی اصرار جانفراکو رزی برای حذف اطلاعات الصاقی به تصاویر بکر از سرزمین‌های جنگ‌زده، در آرایش صحنه‌های فیلم «شب» به‌خوبی نمایان است. وقتی که مرد شکارچی قایقش را به آب کم‌عمق رودخانه می‌اندازد، گویی قرار است بخشی از روایتِ موازی کارگردان را گسترش دهد و تماشاگر را با سرگذشت این مرد آشنا کند؛ اما انتخاب کارگردان در چگونگی همراه‌شدن با این «انسان خاورمیانه‌ای» به بازگوییِ سرگذشتی دردناک یا رویدادی که تماشاگر را به هیجانی آنی دچار کند، ختم نمی‌شود. هرچند ممکن است این صحنه‌پردازی با اضافه‌شدن نور طبیعی و ملایمت خاص رنگ‌های شبانه، تماشاگر هنردوست را به یاد نقاشی‌های امپرسیونیستی بیندازد اما شنیدن صدای ضعیف تیراندازی، دیدن شعله آتشِ دودکش‌های نفتی در دوردست و سیمای مرد قایقران، این بخش از روایت جانفراکو رزی را نیز در کنار تکه‌های دیگر روایت، از حال‌و‌هوایی شاعرانه دور می‌کند. به‌هر‌ترتیب حذف اطلاعات جغرافیایی از مکان‌های مورد نظر جانفراکو رزی به‌روشنی در جهت پیش‌کشیدن مسئله «جهانی‌شدن» و «حذف مرزها» است. او تلاش می‌کند از پیوند جنگ و تبعات ضدانسانی‌اش با رنگ و نژاد یا فاصله میان کشورها و انسان‌ها دوری کند. این ناآشنایی با مکان‌ها و رویدادها، تماشاگر را برای دریافتی متفاوت آماده می‌کند و در‌واقع سطحی از شناخت بصری را به چالش می‌کشد که وابسته به چگونگی ترکیب روایت‌های موازی و کیفیت شکل‌گیری فرایند ورود تماشاگر به جهان شخصیت‌ها در طراحی هنری کارگردان است. جانفراکو رزی در طول سه سال سفر مداوم به مناطق جنگ‌زده که مراحل اولیه این سفرها برخلاف خواسته تهیه‌کننده، بدون استفاده از دوربین فیلم‌برداری سپری می‌شود، بیش از آنکه به جمع‌آوری انبوه راش‌ها و پژوهش‌های کتبی مشغول باشد، تلاش می‌کند در ارتباط مستقیم با سوژه‌هایش به راهکاری غیرقابل برنامه‌ریزی دست یابد. هرچند تصمیم هیجان‌انگیز او دلیل بر شکل‌گیری ایده مرکزی فیلم و انتقال تام و تمام آن به تماشاگر نیست و ممکن است آنچه در زیباشناسی فیلم «شب» دیده می‌شود، به بازخوانی‌های مبهمی درباره وضعیت سوژه‌ها ختم شود؛ اما با وجود این جانفرانکو رزی موفق می‌شود در جهت ارائه پیشنهادی نوین برای خارج‌شدن از گفتمان رایج درباره «خاورمیانه‌ای‌ها» حرکت کند و به‌خوبی پیداست که او در جایگاه یک سینماگر، نگرش خود را در امتداد اختلاف‌نظرهای اندیشه‌ورزانه و ناکارآمد درباره تفاوت میان غرب و شرق که عموما بنای خود را بر «استعمارزدگی» استوار می‌کنند و دیر یا زود همان خاصیت ژورنالیستی را به خود خواهند گرفت، همسان‌سازی نمی‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.