|

‌در آینده روزنامه‌نگاری اصیل بیشتر جا می‌افتد

ایسنا: مجید رضاییان استاد دانشگاه و پژوهشگر ژورنالیسم با بیان چالش‌هایی برای روزنامه‌نگاری و رسانه‌ها که به گفته او در آینده بیشتر هم خواهد شد، در‌عین‌حال می‌گوید، «در آینده روزنامه‌نگاری اصیل بیشتر جا می‌افتد»؛ او البته ناگفته‌هایی هم برای روزنامه‌نگاران در جهت تشخیص فیک‌نیوزها و مقابله با گرداب‌های اطلاعاتی دنیای وب دارد. رضاییان با اشاره به اینکه ما در فیک‌نیوز محور و پایه‌ای به نام «اطلاعات فریب» داریم، می‌گوید: «اطلاعات فریب» به معنای اطلاعات دروغ نیست، اطلاعات فریب این است که شما از ایونت استفاده می‌کنید، بخشی از آنچه را راست است، می‌گویید و به بخشی دیگر از آن اطلاعاتی اضافه می‌کنید که فکت است تا اگر فرد به سراغ بررسی آن‌هم رفت، دچار تردید شود؛ تشخیص ندهد که خبر صحیح از خبر فیک چیست. ما چنین چیزی را در روزنامه‌نگاری نداریم، از زمانی که وب آمده، دچار این مسئله شده‌ایم. برای مثال بخشی از یک فیلم مربوط به «خواسته‌های اقتصادی یا صنفی» منتشر می‌شود، کامنت‌هایی که در زیر آن نوشته می‌شود، به نحوی است که ممکن است شما آن را باور کنید. بخشی از آن وضعیت این است که می‌بینید افراد در‌حال بیان خواسته‌هایشان هستند، ولی فکت‌هایی در زیر آن اضافه می‌شود که به فریب تبدیل می‌شود». این پژوهشگر ژورنالیسم تصریح کرد: «فکر نکنیم فیک‌نیوزها به نحوی است که از اساس همه‌چیز دروغ است؛ در‌واقع به نوعی فریب در آن است. به همین دلیل تشخیص آن برای مردم عادی سخت است. از وقتی وارد وب دو شدیم، فیک‌نیوزها اوج گرفت. چون همه ما سوشیال شده‌ایم، شبکه‌های اجتماعی و گروپ‌شدگی باعث شد افراد ببینند که عملا می‌توانند تولید محتوا کنند و از طریق فضای مجازی و سایبری، فضای واقعی، افراد و کنش‌ها را تحت تأثیر قرار دهند». به گفته رضاییان «قبل از کنش در چرخه ارتباطی وقتی پیامی ارسال می‌شود، دریافت صورت می‌گیرد اما بعد از دریافت است که چرخه ارتباطی شروع می‌شود. هنگامی که در چرخه ارتباطی پیامی را دریافت می‌کنید، در مرحله بعدی باید باور اتفاق بیفتد، بعد انتخاب شما و سپس تصمیم شما بشود و بعد رفتار ارتباطی. پس میان ارسال و رفتار، سه مرحله وجود دارد: باور، انتخاب و تصمیم». او با بیان اینکه «رفتارهای ارتباطی را می‌توان با فیک‌نیوز تحت تأثیر قرار داد»، در‌عین‌حال یادآور می‌شود: «یادمان باشد که بخشی از فیک‌نیوزها اطلاعات فریب است. تکنیک دیگری هم که در فیک‌نیوزها هست، در تئوری فریب می‌گنجد. در نظریه‌های ارتباطی می‌گوییم که فریب دروغ نیست؛ فریب کتمان است. عملا رمزگذاری و رمزگشایی در فیک‌نیوز به‌نحوی اتفاق می‌افتد که مخاطب فریب بخورد؛ یعنی آن برداشتی را داشته باشد که فرد منظور داشته و کدگذاری کرده است. پس پیش از هر‌چیز باید یادمان باشد که باید با فیک‌نیوز برخورد تخصصی داشته باشیم؛ چراکه فیک‌نیوز کاری تکنیکال و حرفه‌ای است. و حالا عده‌ای در جنگ روانی این کار را انجام می‌دهند که در دایره ژورنالیسم نیست و در دایره تبلیغات سیاسی است، بعضا هم به سطح عموم و جامعه کشیده می‌شود و هر‌کس فکر می‌کند چیزی که وجود دارد، درست است و کامنتی هم به آن اضافه می‌کند». بارها شاهد تأیید اشتباه خبر درگذشت چهره‌های مشهور گوناگون از سوی افراد مطرح حتی در مجامع عمومی مثل یک نشست خبری یا انتشار خبرهای نادرست درباره چهره‌های مشهور که توسط افراد شناخته‌شده‌ای تأیید می‌شوند، بوده‌ایم؛ با‌این‌حال، چطور می‌شود وقتی هر‌آنچه برای منبع خبر لازم است، به ‌نظر به درستی وجود دارد، باز‌هم به فیک‌بودن آن شک کرد؟ آیا می‌شود این فریب‌خوردگی را ناشی از تشخیص‌ندادن فکت و اطلاعات دانست؟ دکتر رضاییان برای این پرسش پاسخ قائل می‌شود و می‌گوید: «یکی منبع است، که شما را به صحت و سقم می‌رساند، دیگری عناصر اطلاعاتی است. خبرها متکی به ایونت یا رویداد هستند، وقتی مبنا رویداد شد، باید در نظر گرفت که رویداد دو بخش دارد؛ یکی صحت و سقم و دیگری عناصر اطلاعاتی؛ بنابراین در منبع خبر، باید مطمئن باشیم که منبع خبری معتبری است. اگر منبع خبری معتبر نیست و حتی یک خبرگزاری فریب خورده است و آن را نقل کرده، او باید پاسخ‌گو باشد، چون خبر باید عناصر اطلاعاتی داشته باشد؛ در کدام مکان و زمان فوت کرد؟ موضوع فوت او چه بوده؟ و اگر به سراغ تک به تک این اطلاعات برویم، در جایی این خبر متوقف می‌شود چون رویداد آن وجود ندارد. از همه بالاتر، وقتی می‌گویید منبع، یعنی به میدان وصل است، منبعی که رویداد را نقل می‌کند، یعنی مشاهده‌ای وجود داشته است».
نویسنده کتاب «شیوه‌نامه روزنامه‌نگاری» تصریح می‌کند: «در ایران همه چیز را به «وی گفت» و «وی افزود» خلاصه کرده‌ایم، این مشکل ماست؛ روزنامه‌نگاری که «وی گفت» و «وی افزود» نیست. من در کتاب «شیوه‌نامه روزنامه‌نگاری» هم بر همین مسئله انگشت گذاشته‌ام. بنابراین اگر دو بخش گفته‌شده را ملاک قرار بدهید، خبر صحیح از آنچه خبر نیست و اتکایی به یک رویداد ندارد، بلکه از یک فکت کلی از یک رویداد استفاده می‌کند، اطلاعات فریب بر آن سوار می‌کند و می‌شود فیک‌نیوز، تشخیص آن هم صددرصد برای روزنامه‌نگار میسر است، ولی برای مردم عادی ممکن است میسر نباشد».
او یادآور می‌شود: «من سال ۸۰ گفتم که این «وی گفت» و «وی افزود» که ظهور می‌کند و همه‌گیر می‌شود، خبر نیست، شبه‌خبر است و باید مراقب بود، چون لطمه می‌زند. الان ۲۰ سال از آن گفته من می‌گذرد، درحالی‌که حوالی سال ۸۳ هم صدای همه درآمد که «پس روزنامه‌نگاری چه شد؟!» همان موقع هم عده‌ای از روزنامه‌نگاران به سراغ کارهای تحلیلی و بحث‌های عمقی رفتند که همچنان آنها جریان‌ساز هستند».
مجید رضاییان سپس از آینده فضای رسانه می‌گوید: «در آینده هم که وب فاصله شما را با هر چیزی کمتر می‌کند، باز‌هم این روایت مثل روایتی است که من و شما آن را در خیابان می‌بینیم. روایت من و شما نسبت به روایت مردم درباره یک اتفاق، یک روایت حرفه‌ای است، ما خیلی چیزها را متوجه می‌شویم و در نظر می‌گیریم. مردم عادی به روایت ما نمی‌رسند، چون آنها اصلا تخصص‌شان این نیست، آنها خیلی از چیزها را به عنوان درست و ناقص منتشر خواهند کرد و این انتشار از وب دو ده‌ها برابر بیشتر خواهد شد. اما با این تفاوت که شکل انتشار هم عوض می‌شود، همه‌چیز رودررو می‌شود...».

ایسنا: مجید رضاییان استاد دانشگاه و پژوهشگر ژورنالیسم با بیان چالش‌هایی برای روزنامه‌نگاری و رسانه‌ها که به گفته او در آینده بیشتر هم خواهد شد، در‌عین‌حال می‌گوید، «در آینده روزنامه‌نگاری اصیل بیشتر جا می‌افتد»؛ او البته ناگفته‌هایی هم برای روزنامه‌نگاران در جهت تشخیص فیک‌نیوزها و مقابله با گرداب‌های اطلاعاتی دنیای وب دارد. رضاییان با اشاره به اینکه ما در فیک‌نیوز محور و پایه‌ای به نام «اطلاعات فریب» داریم، می‌گوید: «اطلاعات فریب» به معنای اطلاعات دروغ نیست، اطلاعات فریب این است که شما از ایونت استفاده می‌کنید، بخشی از آنچه را راست است، می‌گویید و به بخشی دیگر از آن اطلاعاتی اضافه می‌کنید که فکت است تا اگر فرد به سراغ بررسی آن‌هم رفت، دچار تردید شود؛ تشخیص ندهد که خبر صحیح از خبر فیک چیست. ما چنین چیزی را در روزنامه‌نگاری نداریم، از زمانی که وب آمده، دچار این مسئله شده‌ایم. برای مثال بخشی از یک فیلم مربوط به «خواسته‌های اقتصادی یا صنفی» منتشر می‌شود، کامنت‌هایی که در زیر آن نوشته می‌شود، به نحوی است که ممکن است شما آن را باور کنید. بخشی از آن وضعیت این است که می‌بینید افراد در‌حال بیان خواسته‌هایشان هستند، ولی فکت‌هایی در زیر آن اضافه می‌شود که به فریب تبدیل می‌شود». این پژوهشگر ژورنالیسم تصریح کرد: «فکر نکنیم فیک‌نیوزها به نحوی است که از اساس همه‌چیز دروغ است؛ در‌واقع به نوعی فریب در آن است. به همین دلیل تشخیص آن برای مردم عادی سخت است. از وقتی وارد وب دو شدیم، فیک‌نیوزها اوج گرفت. چون همه ما سوشیال شده‌ایم، شبکه‌های اجتماعی و گروپ‌شدگی باعث شد افراد ببینند که عملا می‌توانند تولید محتوا کنند و از طریق فضای مجازی و سایبری، فضای واقعی، افراد و کنش‌ها را تحت تأثیر قرار دهند». به گفته رضاییان «قبل از کنش در چرخه ارتباطی وقتی پیامی ارسال می‌شود، دریافت صورت می‌گیرد اما بعد از دریافت است که چرخه ارتباطی شروع می‌شود. هنگامی که در چرخه ارتباطی پیامی را دریافت می‌کنید، در مرحله بعدی باید باور اتفاق بیفتد، بعد انتخاب شما و سپس تصمیم شما بشود و بعد رفتار ارتباطی. پس میان ارسال و رفتار، سه مرحله وجود دارد: باور، انتخاب و تصمیم». او با بیان اینکه «رفتارهای ارتباطی را می‌توان با فیک‌نیوز تحت تأثیر قرار داد»، در‌عین‌حال یادآور می‌شود: «یادمان باشد که بخشی از فیک‌نیوزها اطلاعات فریب است. تکنیک دیگری هم که در فیک‌نیوزها هست، در تئوری فریب می‌گنجد. در نظریه‌های ارتباطی می‌گوییم که فریب دروغ نیست؛ فریب کتمان است. عملا رمزگذاری و رمزگشایی در فیک‌نیوز به‌نحوی اتفاق می‌افتد که مخاطب فریب بخورد؛ یعنی آن برداشتی را داشته باشد که فرد منظور داشته و کدگذاری کرده است. پس پیش از هر‌چیز باید یادمان باشد که باید با فیک‌نیوز برخورد تخصصی داشته باشیم؛ چراکه فیک‌نیوز کاری تکنیکال و حرفه‌ای است. و حالا عده‌ای در جنگ روانی این کار را انجام می‌دهند که در دایره ژورنالیسم نیست و در دایره تبلیغات سیاسی است، بعضا هم به سطح عموم و جامعه کشیده می‌شود و هر‌کس فکر می‌کند چیزی که وجود دارد، درست است و کامنتی هم به آن اضافه می‌کند». بارها شاهد تأیید اشتباه خبر درگذشت چهره‌های مشهور گوناگون از سوی افراد مطرح حتی در مجامع عمومی مثل یک نشست خبری یا انتشار خبرهای نادرست درباره چهره‌های مشهور که توسط افراد شناخته‌شده‌ای تأیید می‌شوند، بوده‌ایم؛ با‌این‌حال، چطور می‌شود وقتی هر‌آنچه برای منبع خبر لازم است، به ‌نظر به درستی وجود دارد، باز‌هم به فیک‌بودن آن شک کرد؟ آیا می‌شود این فریب‌خوردگی را ناشی از تشخیص‌ندادن فکت و اطلاعات دانست؟ دکتر رضاییان برای این پرسش پاسخ قائل می‌شود و می‌گوید: «یکی منبع است، که شما را به صحت و سقم می‌رساند، دیگری عناصر اطلاعاتی است. خبرها متکی به ایونت یا رویداد هستند، وقتی مبنا رویداد شد، باید در نظر گرفت که رویداد دو بخش دارد؛ یکی صحت و سقم و دیگری عناصر اطلاعاتی؛ بنابراین در منبع خبر، باید مطمئن باشیم که منبع خبری معتبری است. اگر منبع خبری معتبر نیست و حتی یک خبرگزاری فریب خورده است و آن را نقل کرده، او باید پاسخ‌گو باشد، چون خبر باید عناصر اطلاعاتی داشته باشد؛ در کدام مکان و زمان فوت کرد؟ موضوع فوت او چه بوده؟ و اگر به سراغ تک به تک این اطلاعات برویم، در جایی این خبر متوقف می‌شود چون رویداد آن وجود ندارد. از همه بالاتر، وقتی می‌گویید منبع، یعنی به میدان وصل است، منبعی که رویداد را نقل می‌کند، یعنی مشاهده‌ای وجود داشته است».
نویسنده کتاب «شیوه‌نامه روزنامه‌نگاری» تصریح می‌کند: «در ایران همه چیز را به «وی گفت» و «وی افزود» خلاصه کرده‌ایم، این مشکل ماست؛ روزنامه‌نگاری که «وی گفت» و «وی افزود» نیست. من در کتاب «شیوه‌نامه روزنامه‌نگاری» هم بر همین مسئله انگشت گذاشته‌ام. بنابراین اگر دو بخش گفته‌شده را ملاک قرار بدهید، خبر صحیح از آنچه خبر نیست و اتکایی به یک رویداد ندارد، بلکه از یک فکت کلی از یک رویداد استفاده می‌کند، اطلاعات فریب بر آن سوار می‌کند و می‌شود فیک‌نیوز، تشخیص آن هم صددرصد برای روزنامه‌نگار میسر است، ولی برای مردم عادی ممکن است میسر نباشد».
او یادآور می‌شود: «من سال ۸۰ گفتم که این «وی گفت» و «وی افزود» که ظهور می‌کند و همه‌گیر می‌شود، خبر نیست، شبه‌خبر است و باید مراقب بود، چون لطمه می‌زند. الان ۲۰ سال از آن گفته من می‌گذرد، درحالی‌که حوالی سال ۸۳ هم صدای همه درآمد که «پس روزنامه‌نگاری چه شد؟!» همان موقع هم عده‌ای از روزنامه‌نگاران به سراغ کارهای تحلیلی و بحث‌های عمقی رفتند که همچنان آنها جریان‌ساز هستند».
مجید رضاییان سپس از آینده فضای رسانه می‌گوید: «در آینده هم که وب فاصله شما را با هر چیزی کمتر می‌کند، باز‌هم این روایت مثل روایتی است که من و شما آن را در خیابان می‌بینیم. روایت من و شما نسبت به روایت مردم درباره یک اتفاق، یک روایت حرفه‌ای است، ما خیلی چیزها را متوجه می‌شویم و در نظر می‌گیریم. مردم عادی به روایت ما نمی‌رسند، چون آنها اصلا تخصص‌شان این نیست، آنها خیلی از چیزها را به عنوان درست و ناقص منتشر خواهند کرد و این انتشار از وب دو ده‌ها برابر بیشتر خواهد شد. اما با این تفاوت که شکل انتشار هم عوض می‌شود، همه‌چیز رودررو می‌شود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.