|

گفت‌وگو با «حسن رفیعی»:

فراموشی چاره کار نیست!

سامان موحدی‌راد: بعد از قتل‌های تکان‌دهنده اکباتان با حسن رفیعی- روان‌پزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم توان‌بخشی و سلامت اجتماعی- درباره ابعاد این ماجرا و تأثیرهایی که بر سلامت روان جامعه گذاشته، صحبت کردیم.
چندی‌پیش دیدیم که قتل‌های تکان‌دهنده‌ای در اکباتان رخ داد. قتل‌هایی که جامعه ایرانی را به شدت در شوک فرو برد و همه درباره آن صحبت می‌کردند. چیزی که درباره این قتل‌ها اما عجیب بود، نحوه پرداختن به آن بود. در بازه زمانی کوتاهی دیدیم که جزئیات فراوان و بسیار تکان‌دهنده‌ای درباره این قتل‌ها توسط رسانه‌ها منتشر شد که انتشار بسیاری از آنها شاید لازم هم نبوده. نظر شما درباره این مسئله و تبعات آن برای سلامت روان جامعه چیست؟

انتشار بی‌محابای اخبار و جزئیات این قتل‌ها از همان ابتدا با انتقاد متخصصان سلامت روانی-اجتماعی مواجه شد. به نظر می‌رسد در رسانه‌های ما سیاست درست و سنجیده‌ای برای نحوه پوشش این گونه اخبار وجود ندارد، همان‌طور که در مورد انتشار اخبار خودکشی هم درست عمل نمی‌شود و رسانه‌ها برای بردن گوی سبقت از رقبای‌شان به انتشار هر فیلم، خبر و جزئیاتی از این گونه حوادث دست می‌زنند. این نمونه و تجربه‌های مشابهی که هرازچندی با وقوع قتل‌ها و جنایت‌های تکان‌دهنده رخ می‌دهد، به نظر می‌رسد این ضرورت را یادآوری می‌کند که متخصصان سلامت روانی-اجتماعی باید در کنار متولیان رسانه‌ها شیوه‌نامه‌ها یا پروتکل‌هایی را برای نحوه انتشار اخبار خشونت تدوین کنند. البته می‌دانیم که مهم‌تر از این تدوین، تعهد به آن و آموزش‌دادن نیروهای‌ دست‌اندرکار رسانه‌هاست. اینکه بعد از تدوین این پروتکل رسانه‌ها و کارکنان‌شان به اجرای آن متعهد باشند و بدانند عرصه رقابت رسانه‌ای جای انتشار هر خبری نیست و ممکن است دانستن بسیاری از جزئیات، تبعات بدی برای سلامت روان جامعه داشته باشد. به نظرم یکی از معدود مواردی که شکلی از ممیزی در آن لازم است، انتشار همین جزئیات فراوان اخبار خشونت و خودکشی است.
در همان مقطع دیدیم که در پس پرداختن شدید به این حادثه بسیاری از رسانه‌ها و حتی چهره‌های علمی یا دانشگاهی به نتیجه‌گیری‌های کلی‌ای درباره وضعیت جامعه ایرانی رسیده بودند. بسیار دیده شده که عده‌ای از عبارت «فروپاشی» برای جامعه ایرانی استفاده می‌کردند. این دست نتیجه‌گیری‌ها تا چه میزان درست بوده؟
یکی از عوارض انتشار نسنجیده اخبار خشونت و خودکشی همین است که تصویر معیوب و معوجی از جامعه در ذهن مخاطب ساخته می‌شود و تمام ذهن او را درگیر می‌کند و باعث می‌شود احساس کند همه جامعه پر از خشونت و کشت‌وکشتار است. وقتی در مدت کوتاهی رسانه‌ها به پمپاژ این گونه اخبار با جزئیات و آب‌وتاب فراوانی می‌پردازند که دانستنش هم برای کسی ضروری نیست، تمام فضای ذهنی مخاطبان از این تصاویر پر می‌شود و موجب نتیجه‌گیری‌ها و در واقع تعمیم‌های عجولانه‌ای در مورد کل جامعه می‌شود. کمااینکه دیدیم بعد از این فاجعه هم بسیاری به این نتیجه رسیدند که جامعه ایرانی جامعه خشونت‌زده‌ای است یا برخی گفتند که جامعه ایرانی دچار فروپاشی شده یا حرف‌هایی از این دست. اینها به نظرم یکی از تبعات این نحوه خبررسانی‌ است. بالاخره جامعه ما همان جامعه‌ای است که هم قتل‌های اکباتان در آن رخ می‌دهد و هم شاهد پویش همدلانه کمک‌های مردمی در سیل‌ بوده‌ایم، یا فداکاری کادر درمان را در فاجعه‌ای مثل کرونا دیدیم و بسیاری اتفاقات مثبت دیگر که از دل همین جامعه بیرون آمده. من منکر مشکلات جامعه‌‌ی ایران نیستم ولی به نظرم مثلا با یک مورد قتل‌های اکباتان نمی‌توان در موردش قضاوت کرد. چنین نتیجه‌ای احتیاج به بررسی‌های بیشتری دارد و باید متخصصان همه رویدادهای مثبت و منفی را در کنار هم قرار بدهند تا تصویر درستی از جامعه ارائه شود. از این‌رو یکی از نقدهای وارد بر این نوع خبررسانی شتابزده و بدون درنظرگرفتن اهمیت آن از نظر سلامت روانی-اجتماعی همین است که بلافاصله بعد از آن چنین نتایج معوج و اشتباه و بدون پشتوانه علمی‌ هم گرفته می‌شود و در نتیجه علاوه بر شوک اولیه که جزئیات خبر به جامعه می‌دهد، بازتولید آن در قالب این گونه تحلیل‌های سطحی و هیجانی هم فشار بیشتری به سلامت روان مردم وارد می‌کند، بی‌آنکه دستاوردی داشته باشد.
چیزی که برای ما مهم است این است که چرا معمولا این دست وقایع در ایران در بازه زمانی کوتاهی و با شدت زیادی مورد توجه قرار می‌گیرد و بعد تلاش می‌شود به فراموشی سپرده شود؟ آن شدت زیاد توجه‌ها و این تلاش رسمی برای فراموشی آن چه تبعاتی دارد؟
بله. اشکال دیگری که این نوع پرداختن هیجانی به این رویدادها دارد، این است که بر اثر همین شوکی که به جامعه وارد می‌شود، احتمالا مسئولان امر به این فکر می‌افتند که سریع مشکل را رفع و رجوع کنند. این تلاش برای جمع‌کردن سریع پرونده موجب چندین و چند اشکال می‌شود. نخست اینکه چندان به ریشه‌یابی مشکل پرداخته نمی‌شود و علل زیربنایی خشونت به طور کلی، نه یک حادثه منفرد، به درستی واکاوی و برایش چاره‌اندیشی نمی‌شود و فقط همان پرونده جمع می‌شود. مطلب مهم دیگر عدم رعایت حقوق آدم‌های درگیر این ماجراست. در خلال همین اخبار جسته و گریخته‌ای که بعد از این حادثه منتشر شد، شنیدیم که خانواده قربانی دچار آسیب‌های جدی‌ شدند. همچنین در نبود همان سیاست درست رسانه‌ای برای پرداختن به این دست اخبار دیدیم که متهمان با اسم و رسم حقیقی و اطلاعات فراوان و گاه نادرست از زندگی خصوصی‌شان جلوی دوربین رسانه‌ها قرار گرفتند بی‌آنکه حقوق آنها رعایت شود. همین فضای مغشوش باعث می‌شود تا افراد کارشناس که باید نقش اول را در علت‌یابی این دست حوادث داشته باشند، کنار زده شوند و عملا بررسی‌های کارشناسی حذف شود. تلاش متولیان امر در چنین التهاب‌هایی برای خواباندن موج آن هم موجب می‌شود تا این پدیده به درستی بررسی نشود. چراکه به نظر می‌رسد برخورد آنها با پدیده، واکنشی است و فقط به دنبال آرام‌کردن جامعه و کاهش التهاب آن هستند و در این راه ممکن است به خطا هم بروند.
در ایران تا چه میزان دست متخصصان برای بررسی ابعاد چنین پدیده‌هایی باز است؟
به نظرم راه درست در این دست مسائل این است که بدانیم فضا نباید چندان ملتهب شود. چراکه این التهاب در درجه اول به جامعه آسیب می‌زند و در درجه بعدی موجب می‌شود که این پدیده آنچنان که شایسته اهمیتش است، مورد بررسی قرار نگیرد. در واقع با وقوع چنین حوادثی باید متخصصان موضوع به این سؤال پاسخ دهند که چه چیزی منجر به وقوع این پدیده به طور خاص شد. کاری که اصطلاحا توضیح یا تبیین یا علت‌یابی نام دارد. یعنی از بین علل متعددی که در منابع ذکر شده، ببینند کدام در این مورد خاص درست‌تر است و صدق می‌کند و این مستلزم بررسی عمیق پرونده و مصاحبه با متهمان و اطرافیانشان و حتی مشاهدات میدانی از محیط زندگی آنهاست. اما مشکل اینجاست که این دست اتفاقات ابعاد حقوقی و در پی انتشار رسانه‌ای‌اش بعضا حتی ابعاد امنیتی پیدا می‌کند. همین توجه فراوان به این مسئله موجب می‌شود تا متولیان امر هم جلوی آن بایستند که لازم نیست کسی درخصوص آن کاوش کند و تلاش می‌کنند تا با صدور حکم سریع چنین پرونده‌هایی را ببندند. در نتیجه، مشکل موقتا و به ظاهر از نظرها دور می‌شود، بدون آنکه به درستی ریشه‌یابی شده باشد و آن ریشه‌ها قطع شده باشند. طبیعی است که مشکل دوباره به شکل دیگری از جای دیگری سر برآورد و چرخه خشونت همچنان ادامه پیدا کند.

سامان موحدی‌راد: بعد از قتل‌های تکان‌دهنده اکباتان با حسن رفیعی- روان‌پزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم توان‌بخشی و سلامت اجتماعی- درباره ابعاد این ماجرا و تأثیرهایی که بر سلامت روان جامعه گذاشته، صحبت کردیم.
چندی‌پیش دیدیم که قتل‌های تکان‌دهنده‌ای در اکباتان رخ داد. قتل‌هایی که جامعه ایرانی را به شدت در شوک فرو برد و همه درباره آن صحبت می‌کردند. چیزی که درباره این قتل‌ها اما عجیب بود، نحوه پرداختن به آن بود. در بازه زمانی کوتاهی دیدیم که جزئیات فراوان و بسیار تکان‌دهنده‌ای درباره این قتل‌ها توسط رسانه‌ها منتشر شد که انتشار بسیاری از آنها شاید لازم هم نبوده. نظر شما درباره این مسئله و تبعات آن برای سلامت روان جامعه چیست؟

انتشار بی‌محابای اخبار و جزئیات این قتل‌ها از همان ابتدا با انتقاد متخصصان سلامت روانی-اجتماعی مواجه شد. به نظر می‌رسد در رسانه‌های ما سیاست درست و سنجیده‌ای برای نحوه پوشش این گونه اخبار وجود ندارد، همان‌طور که در مورد انتشار اخبار خودکشی هم درست عمل نمی‌شود و رسانه‌ها برای بردن گوی سبقت از رقبای‌شان به انتشار هر فیلم، خبر و جزئیاتی از این گونه حوادث دست می‌زنند. این نمونه و تجربه‌های مشابهی که هرازچندی با وقوع قتل‌ها و جنایت‌های تکان‌دهنده رخ می‌دهد، به نظر می‌رسد این ضرورت را یادآوری می‌کند که متخصصان سلامت روانی-اجتماعی باید در کنار متولیان رسانه‌ها شیوه‌نامه‌ها یا پروتکل‌هایی را برای نحوه انتشار اخبار خشونت تدوین کنند. البته می‌دانیم که مهم‌تر از این تدوین، تعهد به آن و آموزش‌دادن نیروهای‌ دست‌اندرکار رسانه‌هاست. اینکه بعد از تدوین این پروتکل رسانه‌ها و کارکنان‌شان به اجرای آن متعهد باشند و بدانند عرصه رقابت رسانه‌ای جای انتشار هر خبری نیست و ممکن است دانستن بسیاری از جزئیات، تبعات بدی برای سلامت روان جامعه داشته باشد. به نظرم یکی از معدود مواردی که شکلی از ممیزی در آن لازم است، انتشار همین جزئیات فراوان اخبار خشونت و خودکشی است.
در همان مقطع دیدیم که در پس پرداختن شدید به این حادثه بسیاری از رسانه‌ها و حتی چهره‌های علمی یا دانشگاهی به نتیجه‌گیری‌های کلی‌ای درباره وضعیت جامعه ایرانی رسیده بودند. بسیار دیده شده که عده‌ای از عبارت «فروپاشی» برای جامعه ایرانی استفاده می‌کردند. این دست نتیجه‌گیری‌ها تا چه میزان درست بوده؟
یکی از عوارض انتشار نسنجیده اخبار خشونت و خودکشی همین است که تصویر معیوب و معوجی از جامعه در ذهن مخاطب ساخته می‌شود و تمام ذهن او را درگیر می‌کند و باعث می‌شود احساس کند همه جامعه پر از خشونت و کشت‌وکشتار است. وقتی در مدت کوتاهی رسانه‌ها به پمپاژ این گونه اخبار با جزئیات و آب‌وتاب فراوانی می‌پردازند که دانستنش هم برای کسی ضروری نیست، تمام فضای ذهنی مخاطبان از این تصاویر پر می‌شود و موجب نتیجه‌گیری‌ها و در واقع تعمیم‌های عجولانه‌ای در مورد کل جامعه می‌شود. کمااینکه دیدیم بعد از این فاجعه هم بسیاری به این نتیجه رسیدند که جامعه ایرانی جامعه خشونت‌زده‌ای است یا برخی گفتند که جامعه ایرانی دچار فروپاشی شده یا حرف‌هایی از این دست. اینها به نظرم یکی از تبعات این نحوه خبررسانی‌ است. بالاخره جامعه ما همان جامعه‌ای است که هم قتل‌های اکباتان در آن رخ می‌دهد و هم شاهد پویش همدلانه کمک‌های مردمی در سیل‌ بوده‌ایم، یا فداکاری کادر درمان را در فاجعه‌ای مثل کرونا دیدیم و بسیاری اتفاقات مثبت دیگر که از دل همین جامعه بیرون آمده. من منکر مشکلات جامعه‌‌ی ایران نیستم ولی به نظرم مثلا با یک مورد قتل‌های اکباتان نمی‌توان در موردش قضاوت کرد. چنین نتیجه‌ای احتیاج به بررسی‌های بیشتری دارد و باید متخصصان همه رویدادهای مثبت و منفی را در کنار هم قرار بدهند تا تصویر درستی از جامعه ارائه شود. از این‌رو یکی از نقدهای وارد بر این نوع خبررسانی شتابزده و بدون درنظرگرفتن اهمیت آن از نظر سلامت روانی-اجتماعی همین است که بلافاصله بعد از آن چنین نتایج معوج و اشتباه و بدون پشتوانه علمی‌ هم گرفته می‌شود و در نتیجه علاوه بر شوک اولیه که جزئیات خبر به جامعه می‌دهد، بازتولید آن در قالب این گونه تحلیل‌های سطحی و هیجانی هم فشار بیشتری به سلامت روان مردم وارد می‌کند، بی‌آنکه دستاوردی داشته باشد.
چیزی که برای ما مهم است این است که چرا معمولا این دست وقایع در ایران در بازه زمانی کوتاهی و با شدت زیادی مورد توجه قرار می‌گیرد و بعد تلاش می‌شود به فراموشی سپرده شود؟ آن شدت زیاد توجه‌ها و این تلاش رسمی برای فراموشی آن چه تبعاتی دارد؟
بله. اشکال دیگری که این نوع پرداختن هیجانی به این رویدادها دارد، این است که بر اثر همین شوکی که به جامعه وارد می‌شود، احتمالا مسئولان امر به این فکر می‌افتند که سریع مشکل را رفع و رجوع کنند. این تلاش برای جمع‌کردن سریع پرونده موجب چندین و چند اشکال می‌شود. نخست اینکه چندان به ریشه‌یابی مشکل پرداخته نمی‌شود و علل زیربنایی خشونت به طور کلی، نه یک حادثه منفرد، به درستی واکاوی و برایش چاره‌اندیشی نمی‌شود و فقط همان پرونده جمع می‌شود. مطلب مهم دیگر عدم رعایت حقوق آدم‌های درگیر این ماجراست. در خلال همین اخبار جسته و گریخته‌ای که بعد از این حادثه منتشر شد، شنیدیم که خانواده قربانی دچار آسیب‌های جدی‌ شدند. همچنین در نبود همان سیاست درست رسانه‌ای برای پرداختن به این دست اخبار دیدیم که متهمان با اسم و رسم حقیقی و اطلاعات فراوان و گاه نادرست از زندگی خصوصی‌شان جلوی دوربین رسانه‌ها قرار گرفتند بی‌آنکه حقوق آنها رعایت شود. همین فضای مغشوش باعث می‌شود تا افراد کارشناس که باید نقش اول را در علت‌یابی این دست حوادث داشته باشند، کنار زده شوند و عملا بررسی‌های کارشناسی حذف شود. تلاش متولیان امر در چنین التهاب‌هایی برای خواباندن موج آن هم موجب می‌شود تا این پدیده به درستی بررسی نشود. چراکه به نظر می‌رسد برخورد آنها با پدیده، واکنشی است و فقط به دنبال آرام‌کردن جامعه و کاهش التهاب آن هستند و در این راه ممکن است به خطا هم بروند.
در ایران تا چه میزان دست متخصصان برای بررسی ابعاد چنین پدیده‌هایی باز است؟
به نظرم راه درست در این دست مسائل این است که بدانیم فضا نباید چندان ملتهب شود. چراکه این التهاب در درجه اول به جامعه آسیب می‌زند و در درجه بعدی موجب می‌شود که این پدیده آنچنان که شایسته اهمیتش است، مورد بررسی قرار نگیرد. در واقع با وقوع چنین حوادثی باید متخصصان موضوع به این سؤال پاسخ دهند که چه چیزی منجر به وقوع این پدیده به طور خاص شد. کاری که اصطلاحا توضیح یا تبیین یا علت‌یابی نام دارد. یعنی از بین علل متعددی که در منابع ذکر شده، ببینند کدام در این مورد خاص درست‌تر است و صدق می‌کند و این مستلزم بررسی عمیق پرونده و مصاحبه با متهمان و اطرافیانشان و حتی مشاهدات میدانی از محیط زندگی آنهاست. اما مشکل اینجاست که این دست اتفاقات ابعاد حقوقی و در پی انتشار رسانه‌ای‌اش بعضا حتی ابعاد امنیتی پیدا می‌کند. همین توجه فراوان به این مسئله موجب می‌شود تا متولیان امر هم جلوی آن بایستند که لازم نیست کسی درخصوص آن کاوش کند و تلاش می‌کنند تا با صدور حکم سریع چنین پرونده‌هایی را ببندند. در نتیجه، مشکل موقتا و به ظاهر از نظرها دور می‌شود، بدون آنکه به درستی ریشه‌یابی شده باشد و آن ریشه‌ها قطع شده باشند. طبیعی است که مشکل دوباره به شکل دیگری از جای دیگری سر برآورد و چرخه خشونت همچنان ادامه پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.