|

از رنج‌های زندگی

شرق: «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» روایت الکساندر سولژنیتسین از وحشت دوران استالین است و البته این رمان تنها محدود به هراس‌های این دوره نیست بلکه فراتر از آن روایتی است از تلاش انسان برای غلبه بر طبیعت خشن و نیز مناسبات غیرانسانی. سولژنیتسین در این رمان نه فقط تصویری از اردوگاه و شرایط حاکم بر آن بلکه تصویری از عزت و شرافت انسانی در اردوگاه هم به دست می‌دهد. رمان از همان آغازش معلوم می‌کند که به وضعیت اردوگاه مربوط است: «وقت بیدارباش بود؛ مثل همیشه، ساعت پنج صبح. چکشی را بر باریکه‌ای از آهن که بیرون ساختمان فرماندهی اردوگاه آویزان بود، می‌کوبیدند. طنین پیاپی زنگ از ورای جام پنجره‌ها که دو بند انگشت یخ روی آنها را پوشانیده بود، به زحمت شنیده می‌شد و بی‌درنگ فرومی‌مرد. بیرون هوا سرد بود و نگهبان کوبیدن چکش را زیاد طول نداد. صدا بند آمد. پشت پنجره‌ها هوا به سیاهی قیر بود، درست به همان سیاهی نیمه‌شب که شوخوف از خواب بیدار شده بود تا به آبریزگاه برود. اما حالا سه پرتو زردرنگ از دو چراغ حاشیه اردوگاه و چراغ دیگری در داخل محوطه بر شیشه پنجره‌ها می‌تابید. نمی‌دانست چرا کسی برای بازکردن در خوابگاه نمی‌آید و سروصدای گماشته‌ها که بشکه‌های پیشاب را روی تیرک می‌گذاشتند تا آن را بیرون ببرند. شوخوف هیچ‌وقت بعد از بیدارباش نمی‌خوابید». سولژنیتسین از‌جمله نویسندگان روسیه‌ای است که خودش سال‌ها در اردوگاه به سر برده است. رضا فرخ‌فال که این رمان را به فارسی برگردانده، در ابتدای کتاب بخشی از متنی را که لوکاچ درباره این رمان سولژنیتسین نوشته هم ترجمه کرده که متنی روشنگر است. لوکاچ اشاره می‌کند که مسئله مهم در این داستان هراس‌های حاکم بر عصر استالین، بر اردوگاه‌های کار اجباری و موارد دیگری از این دست نیست یا دست‌کم اینکه این مسائل در این رمان در درجه اول اهمیت قرار ندارند. لوکاچ می‌گوید پس از کنگره بیستم که انتقاد از دوران استالین در دستور کار قرار گرفت، هراس‌های آن عصر تأثیر تکان‌دهنده اولیه‌شان را بیش از همه برای کشورهای سوسیالیستی از دست دادند. او دستاورد مهم سولژنیتسین در این رمان را این‌طور توضیح می‌دهد: «دستاورد ادبی سولژنیتسین در این کتاب، دگرگون‌کردن ماجرای یک روز بی‌حادثه در اردوگاهی نوعی به‌صورت نمادی از گذشته است، گذشته‌ای که هنوز پشت‌ سر گذاشته نشده و به بیان هنری درنیامده است. با اینکه اردوگاه‌ها اندکی از بسیار ویژگی‌های دوران استالین را دربر می‌گیرد، اما نویسنده با این تصویر تیره و دلگیر زندگی اردوگاهی که ماهرانه ترسیم می‌کند، نمادی از زندگی هر روزه زمان حاکمیت استالین به دست می‌دهد». لوکاچ می‌گوید سولژنیتسین کاملا در این راه موفق بوده است؛ چراکه در مواجهه هنرمندانه‌اش با این موضوع این پرسش‌ها را مطرح کرده که: چه کسی موجودیت انسانی خویش را به اثبات رسانیده است؟ چه کسی شأن و تمامیت انسانی خویش را حفظ کرده است؟ چه کسی از مهلکه جان به‌در برده است و چگونه؟ چه کسی به گوهر انسانی خویش پایبند بوده است؟ این انسانیت در کجاها خدشه‌دار شده، در هم شکسته و لگدکوب شده است؟ لوکاچ در ادامه به این ویژگی روایت سولژنیتسین در این رمان اشاره می‌کند که «وفاداری بی‌چون‌وچرای نویسنده به چارچوب تنگ زندگی اردوگاهی، آن هم به صورت عریان و بی‌واسطه‌اش، این امکان را به او می‌دهد که پرسش خود را یکجا هم به بیانی کلی و هم به گونه‌ای مشخص با ما در میان گذارد. گریز‌راه‌های سیاسی یا اجتماعی که زندگی در برابر انسان‌های زنده قرار می‌دهد، گریز‌راه‌هایی که پیوسته در حال تغییرند، در نهاد موضوعی که نویسنده مطرح می‌کند نادیده انگاشته می‌شوند. درحالی‌که پایداری یا زوال که همان بودن یا نبودن عینی آدم‌های زنده است، نمودی صریح پیدا می‌کنند، آن‌چنان که هر تصمیمی که به تنهایی گرفته می‌شود تا سطح یک تعمیم منطبق با واقعیت فرامی‌رود و به صورت نمونه‌ای بارز، خود را می‌نماید».
لوییجی پیراندللو از نمایش‌نامه‌نویسان و نویسندگان برجسته ایتالیای قرن بیستم است که با نمایش‌نامه‌هایش تئاتر زمان خود را متحول کرد. پیراندللو اما نه فقط با نمایش‌نامه‌هایش که با آثار دیگرش هم نویسنده‌ای مهم به شمار می‌رود. یکی از رمان‌های او با عنوان «دفترهای سرافینو گوبیرو فیلم‌بردار سینما»، روایتی است که از جنبه‌های مختلف اثری بااهمیت محسوب می‌شود. والتر بنیامین این رمان پیراندللو را به عنوان گفتاری درباره نظریه فیلم مورد بررسی قرار داده است. این اثر از اولین‌ رمان‌هایی است که نظریه فیلم در آن به ژانری ادبی بدل شده و پیراندللو در آن با نگاه تیزبین و نقادانه‌اش به تشریح نظریات سینمایی‌اش پرداخته است. او در این رمان همچنین به زندگی انسان در دوران سلطه سرمایه‌داری و نابودی هنر و ارزش‌های راستین انسانی پرداخته است. در بخشی از این رمان که با ترجمه اثمار موسوی‌نیا در نشر نو منتشر شده می‌خوانیم: «آری، او اینجا در این کره خاکی موجود ضعیف و کوچکی بود، بی‌‌مصرف و تقریبا هیچ. اما وجود داشت و در کنار من بود و رنج می‌کشید. با آنکه او مثل دیگران برای این زندگی رنج می‌برد، زندگی‌ای که بزرگ‌ترین درد همه ماست. بله او به دلایلی شایسته رنج نمی‌برد. اما اگر اینقدر کوچک و ضعیف به دنیا آمده گناه او چیست؟ او حتی با وجود ضعفش رنج می‌کشید و آن درد برای او بس عظیم بود با آنکه رنجی ناروا بود... اما رنج زندگی است! یکی از آن بی‌شمار زندگی‌هایی که او را در هم کوفته تا آن اندک چیزی را که در درونش داشت از او بستاند و لگدمال و نابودش کند».

شرق: «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» روایت الکساندر سولژنیتسین از وحشت دوران استالین است و البته این رمان تنها محدود به هراس‌های این دوره نیست بلکه فراتر از آن روایتی است از تلاش انسان برای غلبه بر طبیعت خشن و نیز مناسبات غیرانسانی. سولژنیتسین در این رمان نه فقط تصویری از اردوگاه و شرایط حاکم بر آن بلکه تصویری از عزت و شرافت انسانی در اردوگاه هم به دست می‌دهد. رمان از همان آغازش معلوم می‌کند که به وضعیت اردوگاه مربوط است: «وقت بیدارباش بود؛ مثل همیشه، ساعت پنج صبح. چکشی را بر باریکه‌ای از آهن که بیرون ساختمان فرماندهی اردوگاه آویزان بود، می‌کوبیدند. طنین پیاپی زنگ از ورای جام پنجره‌ها که دو بند انگشت یخ روی آنها را پوشانیده بود، به زحمت شنیده می‌شد و بی‌درنگ فرومی‌مرد. بیرون هوا سرد بود و نگهبان کوبیدن چکش را زیاد طول نداد. صدا بند آمد. پشت پنجره‌ها هوا به سیاهی قیر بود، درست به همان سیاهی نیمه‌شب که شوخوف از خواب بیدار شده بود تا به آبریزگاه برود. اما حالا سه پرتو زردرنگ از دو چراغ حاشیه اردوگاه و چراغ دیگری در داخل محوطه بر شیشه پنجره‌ها می‌تابید. نمی‌دانست چرا کسی برای بازکردن در خوابگاه نمی‌آید و سروصدای گماشته‌ها که بشکه‌های پیشاب را روی تیرک می‌گذاشتند تا آن را بیرون ببرند. شوخوف هیچ‌وقت بعد از بیدارباش نمی‌خوابید». سولژنیتسین از‌جمله نویسندگان روسیه‌ای است که خودش سال‌ها در اردوگاه به سر برده است. رضا فرخ‌فال که این رمان را به فارسی برگردانده، در ابتدای کتاب بخشی از متنی را که لوکاچ درباره این رمان سولژنیتسین نوشته هم ترجمه کرده که متنی روشنگر است. لوکاچ اشاره می‌کند که مسئله مهم در این داستان هراس‌های حاکم بر عصر استالین، بر اردوگاه‌های کار اجباری و موارد دیگری از این دست نیست یا دست‌کم اینکه این مسائل در این رمان در درجه اول اهمیت قرار ندارند. لوکاچ می‌گوید پس از کنگره بیستم که انتقاد از دوران استالین در دستور کار قرار گرفت، هراس‌های آن عصر تأثیر تکان‌دهنده اولیه‌شان را بیش از همه برای کشورهای سوسیالیستی از دست دادند. او دستاورد مهم سولژنیتسین در این رمان را این‌طور توضیح می‌دهد: «دستاورد ادبی سولژنیتسین در این کتاب، دگرگون‌کردن ماجرای یک روز بی‌حادثه در اردوگاهی نوعی به‌صورت نمادی از گذشته است، گذشته‌ای که هنوز پشت‌ سر گذاشته نشده و به بیان هنری درنیامده است. با اینکه اردوگاه‌ها اندکی از بسیار ویژگی‌های دوران استالین را دربر می‌گیرد، اما نویسنده با این تصویر تیره و دلگیر زندگی اردوگاهی که ماهرانه ترسیم می‌کند، نمادی از زندگی هر روزه زمان حاکمیت استالین به دست می‌دهد». لوکاچ می‌گوید سولژنیتسین کاملا در این راه موفق بوده است؛ چراکه در مواجهه هنرمندانه‌اش با این موضوع این پرسش‌ها را مطرح کرده که: چه کسی موجودیت انسانی خویش را به اثبات رسانیده است؟ چه کسی شأن و تمامیت انسانی خویش را حفظ کرده است؟ چه کسی از مهلکه جان به‌در برده است و چگونه؟ چه کسی به گوهر انسانی خویش پایبند بوده است؟ این انسانیت در کجاها خدشه‌دار شده، در هم شکسته و لگدکوب شده است؟ لوکاچ در ادامه به این ویژگی روایت سولژنیتسین در این رمان اشاره می‌کند که «وفاداری بی‌چون‌وچرای نویسنده به چارچوب تنگ زندگی اردوگاهی، آن هم به صورت عریان و بی‌واسطه‌اش، این امکان را به او می‌دهد که پرسش خود را یکجا هم به بیانی کلی و هم به گونه‌ای مشخص با ما در میان گذارد. گریز‌راه‌های سیاسی یا اجتماعی که زندگی در برابر انسان‌های زنده قرار می‌دهد، گریز‌راه‌هایی که پیوسته در حال تغییرند، در نهاد موضوعی که نویسنده مطرح می‌کند نادیده انگاشته می‌شوند. درحالی‌که پایداری یا زوال که همان بودن یا نبودن عینی آدم‌های زنده است، نمودی صریح پیدا می‌کنند، آن‌چنان که هر تصمیمی که به تنهایی گرفته می‌شود تا سطح یک تعمیم منطبق با واقعیت فرامی‌رود و به صورت نمونه‌ای بارز، خود را می‌نماید».
لوییجی پیراندللو از نمایش‌نامه‌نویسان و نویسندگان برجسته ایتالیای قرن بیستم است که با نمایش‌نامه‌هایش تئاتر زمان خود را متحول کرد. پیراندللو اما نه فقط با نمایش‌نامه‌هایش که با آثار دیگرش هم نویسنده‌ای مهم به شمار می‌رود. یکی از رمان‌های او با عنوان «دفترهای سرافینو گوبیرو فیلم‌بردار سینما»، روایتی است که از جنبه‌های مختلف اثری بااهمیت محسوب می‌شود. والتر بنیامین این رمان پیراندللو را به عنوان گفتاری درباره نظریه فیلم مورد بررسی قرار داده است. این اثر از اولین‌ رمان‌هایی است که نظریه فیلم در آن به ژانری ادبی بدل شده و پیراندللو در آن با نگاه تیزبین و نقادانه‌اش به تشریح نظریات سینمایی‌اش پرداخته است. او در این رمان همچنین به زندگی انسان در دوران سلطه سرمایه‌داری و نابودی هنر و ارزش‌های راستین انسانی پرداخته است. در بخشی از این رمان که با ترجمه اثمار موسوی‌نیا در نشر نو منتشر شده می‌خوانیم: «آری، او اینجا در این کره خاکی موجود ضعیف و کوچکی بود، بی‌‌مصرف و تقریبا هیچ. اما وجود داشت و در کنار من بود و رنج می‌کشید. با آنکه او مثل دیگران برای این زندگی رنج می‌برد، زندگی‌ای که بزرگ‌ترین درد همه ماست. بله او به دلایلی شایسته رنج نمی‌برد. اما اگر اینقدر کوچک و ضعیف به دنیا آمده گناه او چیست؟ او حتی با وجود ضعفش رنج می‌کشید و آن درد برای او بس عظیم بود با آنکه رنجی ناروا بود... اما رنج زندگی است! یکی از آن بی‌شمار زندگی‌هایی که او را در هم کوفته تا آن اندک چیزی را که در درونش داشت از او بستاند و لگدمال و نابودش کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.