عاشقان در خون خود غلتیدهاند
جواد طوسی
در جامعه ملتهبی که نبض تندش همچنان در کانون حادثه میتپد، چه تعریف درست و کارآمدی از هنرمند و حضور فرهنگی و اجتماعیاش میتوان داشت؟ آیا سکوت و انزوا و در انتظار شرایط مطلوببودن یا تن به مهاجرتدادن، میتواند توجیهی مناسب و منطقی برای یک هنرمند مستقل و صاحب عقیده در یک جامعه متشتّت و بیثبات باشد؟ ترجیح میدهم سالگرد تولد فیلمساز کهنهکار و تاریخسازی چون مسعود کیمیایی را محمل و بهانهای برای ارزیابی موقعیت معاصر و درعینحال آسیبپذیر فیلمسازان نسل اول شکلگرفته در دوران موج نو (اواخر دهه 40 تا نیمه اول دهه 50) قرار دهم. در کنار مرگ تلخ فیلمسازان مطرحی چون علی حاتمی، فریدون گله و عباس کیارستمی از این مجموعه، امیر نادری و بهرام بیضایی براساس دلایل خود جلای وطن کردهاند. امیر نادری در طول این سالها برای دل خودش چند فیلم شخصی و تجربی ساخته که هیچکدامشان نزد علاقهمندان قدیمیاش حس و حال آثار دوره اول فیلمسازیاش (خداحافظ رفیق، تنگنا، تنگسیر، ساز دهنی، انتظار و مرثیه) را نداشتند. بهرام بیضایی در طول اقامتش در آمریکا به تدریس در دانشگاه استنفورد کالیفرنیا پرداخته و در کنارش شاهد به روی صحنه بردن بعضی از
نمایشنامههای خودش (جانا و بلا دور، طربنامه و چهارراه) و نگارش چند فیلمنامه و کار نمایشی و پژوهشی و... مخالفخوانیهای دورادور بودهایم. اما ناصر تقوایی با همه قابلیتهای بصری و رواییاش، وضعیتی استثنائی نسبت به فیلمسازانِ همنسل خود داشته است. برای کارنکردن طولانیِ او میتوان دلایل مختلفی را عنوان کرد ولی جدا از نگرش معترضانه او به فضای مسمومِ حاکم بر سینمای ایران نمیتوان منکر این واقعیت شد که وسواس بیش از حد تقوایی و بیتفاوتیاش به مناسبات حرفهای سینمای این دوران باعث شکلیابیِ شخصیتی دافعهآمیز از او نزد تهیهکنندگان و سرمایهگذاران شده است. موفقترین و زمانهشناسترین فیلمساز این دوران، یعنی داریوش مهرجویی، هم در فضای بیرحمانه حاکم بر سینمای ایران در این دهه اخیر (بعد از ساخت سنتوری و مشکلات پیشآمده برای آن)، تن به افولی ناگزیر داد و از دوران اوجش فاصله زیادی گرفت. این افول تدریجی در سالهای اخیر شامل حال بهمن فرمانآرا به عنوان یکی از فیلمسازان کمکار دوران موج نو که با «بوی کافور عطر یاس» (۱۳۷۹) و «خانهای روی آب» (۱۳۸۲) تصویری متفاوت از خود در این دوران ارائه داد نیز میشود. البته او نیز
میتواند برای این سیر نزولی کارش، دلایل متقن از جمله تصویبنشدن چند فیلمنامه و مجوز ساخت ندادن به چند اقتباس ادبیِ مورد نظرش (از جمله داستان جاوید اسماعیل فصیح) داشته باشد.
در این میان، بدون هرگونه جانبداری یکسویه و بیمنطق میخواهم حسابی جدا برای مسعود کیمیایی باز کنم. او و داریوش مهرجویی، پرکارترین فیلمسازان نسل «موج نو» در سینمای بعد از انقلاب بودهاند. کارنامه این دورانِ کیمیایی با همه سایهروشنها و اوجوفرود قابلبحثش، یک ویژگی بارز و قابلدفاع دارد؛ حضور مقاوم و پایمردانه یک فیلمساز مؤلف و صاحبسبک که در کنار عشق ذاتی و گوهریاش به سینما، دیدگاه و جهانبینی دارد و نسبت به دنیای پیرامون خود با همه التهابات مداوم و بیامانش در این سیر تاریخی ۴۳ساله بیتفاوت نبوده و نیست. با تمام حرمتی که برای همنسلان کیمیایی قائلم، این حضور هنرمندانه و جامعهشناسانه را در هیچکدام از آنها سراغ ندارم. کیمیایی با آثار این دورانش (از خط قرمز تا خون شد) عشق زایدالوصفش به سینما را نشان داده، در یک جاهایی شاهد شکستش در تصویر دنیای ذهنی خود و ارتباط با مخاطب این زمانه بودهایم اما بیش از همه دغدغههای انسانی و عدالتخواهانه او و نگرش بهشدت مردمشناسانهاش در یک جامعه به انحطاط کشیده و حس دلسوزانه شرقیاش برای حفظ پایههای اخلاقی ما را به وجد آورده است که نشانههای عینی و آشکارش را در
«خط قرمز»، «گروهبان»، «ردپای گرگ»، «سلطان»، «اعتراض»، «جرم»، «قاتل اهلی» و «خون شد» میبینیم. این حضور جاری و پرانگیزه یک فیلمساز ناسازگار و صاحبعقیده در آستانه ۸۱سالگی و تنندادنش به انزوا و انفعال و بازنشستگی (برخلاف توصیههای برخی از منتقدان بدفهم و مغرض که شناخت درستی از سینمای این فیلمساز و مؤلفههای کاریاش در این گستره تاریخی ۵۴ساله ندارند) و واندادن و کمنیاوردن در برابر موجهای منفی و سازهای ناکوک و مخالف این روزگار، غبطهبرانگیز و قابلستایش است. کیمیایی هم مثل شماری از دوستان و همکارانش میتوانست دَرِ خانهاش را در این دوران برزخی و نامراد ببندد و ارتباطش را با همه قطع کند و در پیله تنهایی فرو رود. ولی او با ساخت فیلم «خائنکُشی» و رویآوردن به نقاشی و کشیدن قریب ۴۰ تابلو و آمادهکردن خود برای ساخت فیلم بعدیاش، مقابلهای جانانه با این دوران پرعذاب و هذیانی داشته و تصویری دلخواه از دوره کردن فصل «طاقت» ارائه داده است. چه سرمایه و دستاوردی ارزشمندتر از اینکه آخرین اثر خلاقانه یک فیلمساز مسئول و جامعهنگر که این روزها تدوین نهاییاش را پشتسر میگذارد، هم نسبتی درست و عمیق با زیباییشناسی
هنر داشته باشد و هم در امتداد روایتپردازی و «مواجهه با تاریخ» از گذشته به حال برسد و تکیهگاهِ امنش نقطهای آرمانی و مجموعهای انسانی باشد که فصل مشترکشان در یک همآوایی اجتماعی «آدمبودن» و پایبندی به اصولی است که به مردم و «عدالتخواهی» ختم میشود. مسعود کیمیایی با این پشتوانه و شور و انگیزه، کهنسالیِ افراشتهای دارد. عمرت همچنان پربار آقای کیمیایی، همیشه باشی... .
در جامعه ملتهبی که نبض تندش همچنان در کانون حادثه میتپد، چه تعریف درست و کارآمدی از هنرمند و حضور فرهنگی و اجتماعیاش میتوان داشت؟ آیا سکوت و انزوا و در انتظار شرایط مطلوببودن یا تن به مهاجرتدادن، میتواند توجیهی مناسب و منطقی برای یک هنرمند مستقل و صاحب عقیده در یک جامعه متشتّت و بیثبات باشد؟ ترجیح میدهم سالگرد تولد فیلمساز کهنهکار و تاریخسازی چون مسعود کیمیایی را محمل و بهانهای برای ارزیابی موقعیت معاصر و درعینحال آسیبپذیر فیلمسازان نسل اول شکلگرفته در دوران موج نو (اواخر دهه 40 تا نیمه اول دهه 50) قرار دهم. در کنار مرگ تلخ فیلمسازان مطرحی چون علی حاتمی، فریدون گله و عباس کیارستمی از این مجموعه، امیر نادری و بهرام بیضایی براساس دلایل خود جلای وطن کردهاند. امیر نادری در طول این سالها برای دل خودش چند فیلم شخصی و تجربی ساخته که هیچکدامشان نزد علاقهمندان قدیمیاش حس و حال آثار دوره اول فیلمسازیاش (خداحافظ رفیق، تنگنا، تنگسیر، ساز دهنی، انتظار و مرثیه) را نداشتند. بهرام بیضایی در طول اقامتش در آمریکا به تدریس در دانشگاه استنفورد کالیفرنیا پرداخته و در کنارش شاهد به روی صحنه بردن بعضی از
نمایشنامههای خودش (جانا و بلا دور، طربنامه و چهارراه) و نگارش چند فیلمنامه و کار نمایشی و پژوهشی و... مخالفخوانیهای دورادور بودهایم. اما ناصر تقوایی با همه قابلیتهای بصری و رواییاش، وضعیتی استثنائی نسبت به فیلمسازانِ همنسل خود داشته است. برای کارنکردن طولانیِ او میتوان دلایل مختلفی را عنوان کرد ولی جدا از نگرش معترضانه او به فضای مسمومِ حاکم بر سینمای ایران نمیتوان منکر این واقعیت شد که وسواس بیش از حد تقوایی و بیتفاوتیاش به مناسبات حرفهای سینمای این دوران باعث شکلیابیِ شخصیتی دافعهآمیز از او نزد تهیهکنندگان و سرمایهگذاران شده است. موفقترین و زمانهشناسترین فیلمساز این دوران، یعنی داریوش مهرجویی، هم در فضای بیرحمانه حاکم بر سینمای ایران در این دهه اخیر (بعد از ساخت سنتوری و مشکلات پیشآمده برای آن)، تن به افولی ناگزیر داد و از دوران اوجش فاصله زیادی گرفت. این افول تدریجی در سالهای اخیر شامل حال بهمن فرمانآرا به عنوان یکی از فیلمسازان کمکار دوران موج نو که با «بوی کافور عطر یاس» (۱۳۷۹) و «خانهای روی آب» (۱۳۸۲) تصویری متفاوت از خود در این دوران ارائه داد نیز میشود. البته او نیز
میتواند برای این سیر نزولی کارش، دلایل متقن از جمله تصویبنشدن چند فیلمنامه و مجوز ساخت ندادن به چند اقتباس ادبیِ مورد نظرش (از جمله داستان جاوید اسماعیل فصیح) داشته باشد.
در این میان، بدون هرگونه جانبداری یکسویه و بیمنطق میخواهم حسابی جدا برای مسعود کیمیایی باز کنم. او و داریوش مهرجویی، پرکارترین فیلمسازان نسل «موج نو» در سینمای بعد از انقلاب بودهاند. کارنامه این دورانِ کیمیایی با همه سایهروشنها و اوجوفرود قابلبحثش، یک ویژگی بارز و قابلدفاع دارد؛ حضور مقاوم و پایمردانه یک فیلمساز مؤلف و صاحبسبک که در کنار عشق ذاتی و گوهریاش به سینما، دیدگاه و جهانبینی دارد و نسبت به دنیای پیرامون خود با همه التهابات مداوم و بیامانش در این سیر تاریخی ۴۳ساله بیتفاوت نبوده و نیست. با تمام حرمتی که برای همنسلان کیمیایی قائلم، این حضور هنرمندانه و جامعهشناسانه را در هیچکدام از آنها سراغ ندارم. کیمیایی با آثار این دورانش (از خط قرمز تا خون شد) عشق زایدالوصفش به سینما را نشان داده، در یک جاهایی شاهد شکستش در تصویر دنیای ذهنی خود و ارتباط با مخاطب این زمانه بودهایم اما بیش از همه دغدغههای انسانی و عدالتخواهانه او و نگرش بهشدت مردمشناسانهاش در یک جامعه به انحطاط کشیده و حس دلسوزانه شرقیاش برای حفظ پایههای اخلاقی ما را به وجد آورده است که نشانههای عینی و آشکارش را در
«خط قرمز»، «گروهبان»، «ردپای گرگ»، «سلطان»، «اعتراض»، «جرم»، «قاتل اهلی» و «خون شد» میبینیم. این حضور جاری و پرانگیزه یک فیلمساز ناسازگار و صاحبعقیده در آستانه ۸۱سالگی و تنندادنش به انزوا و انفعال و بازنشستگی (برخلاف توصیههای برخی از منتقدان بدفهم و مغرض که شناخت درستی از سینمای این فیلمساز و مؤلفههای کاریاش در این گستره تاریخی ۵۴ساله ندارند) و واندادن و کمنیاوردن در برابر موجهای منفی و سازهای ناکوک و مخالف این روزگار، غبطهبرانگیز و قابلستایش است. کیمیایی هم مثل شماری از دوستان و همکارانش میتوانست دَرِ خانهاش را در این دوران برزخی و نامراد ببندد و ارتباطش را با همه قطع کند و در پیله تنهایی فرو رود. ولی او با ساخت فیلم «خائنکُشی» و رویآوردن به نقاشی و کشیدن قریب ۴۰ تابلو و آمادهکردن خود برای ساخت فیلم بعدیاش، مقابلهای جانانه با این دوران پرعذاب و هذیانی داشته و تصویری دلخواه از دوره کردن فصل «طاقت» ارائه داده است. چه سرمایه و دستاوردی ارزشمندتر از اینکه آخرین اثر خلاقانه یک فیلمساز مسئول و جامعهنگر که این روزها تدوین نهاییاش را پشتسر میگذارد، هم نسبتی درست و عمیق با زیباییشناسی
هنر داشته باشد و هم در امتداد روایتپردازی و «مواجهه با تاریخ» از گذشته به حال برسد و تکیهگاهِ امنش نقطهای آرمانی و مجموعهای انسانی باشد که فصل مشترکشان در یک همآوایی اجتماعی «آدمبودن» و پایبندی به اصولی است که به مردم و «عدالتخواهی» ختم میشود. مسعود کیمیایی با این پشتوانه و شور و انگیزه، کهنسالیِ افراشتهای دارد. عمرت همچنان پربار آقای کیمیایی، همیشه باشی... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.