|

نفت و کانال، سرمایه مشرق‌زمین

حسین روحانی‌صدر. کارشناس سازمان اسناد

یکی از حوادث ویژه و منحصربه‌فرد نخستین سال‌های نیمه دوم سده بیستم، اعلام کانل سوئز به‌عنوان سرمایه‌ای ملی برای مردم مصر در چهارم مرداد 1335 از سوی جمال عبدالناصر، مرد قدرتمند آن روزگار خاورمیانه است که مصادف بود با هزارو 92 روز پس از فروپاشی دولت ملی دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیری که ملی‌شدن نفت ایران را اعلام کرد. این رویدادها حکایت از یک سلسله نواندیشی و دگراندیشی در مشرق‌زمینی داشت که گهواره تمدن بشری در آن ریشه داشته و دارد؛ چرا‌که دو تمدن ایران و مصر همواره با ذخایر فرهنگی مشترک خود، تأثیری انکارنشدنی در معادله‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطقه تحت نفوذشان داشته‌اند. با آنکه در قرون پس از فروپاشی خلافت شرقی اسلامی و روی ‌کارآمدن دو امپراتوری عثمانی و صفوی در این مناطق، هیچ‌گاه پل‌های ارتباطی میان این دو برچیده نشد، همواره مصر خود را مشخصه فرهنگ عربی- اسلامی از نیل تا فرات (از شمال آفریقا تا بین‌النهرین) و ایران کنونی نیز خود را مظهر فرهنگ ماوراءالنهر (آسیای میانه) تا بین‌النهرین دانسته و این نظام‌های فرهنگی مدیریت‌‌نشده با همه فراز و فرودهایش همواره به نتایج نزدیک به هم در پهنه‌های متنوع از جغرافیای سیاسی تا تحولات و جنبش‌‌های مدنی مبتلا بوده‌اند. دو جنگ جهانی و تغییر جغرافیای سیاسی مشرق‌زمین، زمینه نزدیکی و تعامل اندیشمندان این سرزمین‌ها را در محافل آکادمیک و حماسی فراهم آورد. جنبش ملی‌شدن صنعت نفت در ایران، مظهر مخالفت با گفتمان یک‌جانبه سرمایه‌داری معرفی شد و پیروزی دکتر محمد مصدق در دادگاه لاهه که انگلیسی‌ها از ایران شکایت کردند، زمینه تقویت روحی جریان‌های فکری ضد‌استعماری به‌جا‌مانده از نسل‌های قبل مردم منطقه را تقویت کرد. با آنکه مردم ایران هیچ نفعی از این حرکت عایدشان نشد، اما الگوی مؤثری برای حرکت‌های مشابه در منطقه قرار گرفت از آن‌جمله بسیاری از اندیشمندان تاریخ سیاسی و فرهنگی، حرکت ناصر با پشتوانه‌های مردمی در در‌اختیار‌گرفتن کانال استراتژیک و منحصربه‌فرد شرق و غرب را یکی از دستاوردهای منطقه‌ای الهام‌گرفته‌شده از جنبش ملی مردم ایران می‌دانند. جالب‌تر آنکه در تحولات فکری‌-منطقه‌ای، اندیشمندان این دو منطقه با افراط‌گری مخالف بوده‌اند و نسبت به حوادث خونین دو دهه اخیر نیز واکنش مشترک داشته‌اند. نفوذ مخرب جریان‌های افراطی، سدی در مقابل این تعاملات شده و اگر اتحاد معنوی این دو ذخیره جوشان منطقه‌ای بار دیگر به‌ واسطه خیراندیشان به هم پیوند بخورد، می‌تواند مرزهای سیاسی را در‌نوردیده و ابرهای خونبار منطقه‌ای را خنثی کند. تنها راه بازگشت امنیت به جهان اسلام، منوط به مشارکت همه‌جانبه این دو میراث غنی منطقه‌ای خواهد بود.

یکی از حوادث ویژه و منحصربه‌فرد نخستین سال‌های نیمه دوم سده بیستم، اعلام کانل سوئز به‌عنوان سرمایه‌ای ملی برای مردم مصر در چهارم مرداد 1335 از سوی جمال عبدالناصر، مرد قدرتمند آن روزگار خاورمیانه است که مصادف بود با هزارو 92 روز پس از فروپاشی دولت ملی دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیری که ملی‌شدن نفت ایران را اعلام کرد. این رویدادها حکایت از یک سلسله نواندیشی و دگراندیشی در مشرق‌زمینی داشت که گهواره تمدن بشری در آن ریشه داشته و دارد؛ چرا‌که دو تمدن ایران و مصر همواره با ذخایر فرهنگی مشترک خود، تأثیری انکارنشدنی در معادله‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطقه تحت نفوذشان داشته‌اند. با آنکه در قرون پس از فروپاشی خلافت شرقی اسلامی و روی ‌کارآمدن دو امپراتوری عثمانی و صفوی در این مناطق، هیچ‌گاه پل‌های ارتباطی میان این دو برچیده نشد، همواره مصر خود را مشخصه فرهنگ عربی- اسلامی از نیل تا فرات (از شمال آفریقا تا بین‌النهرین) و ایران کنونی نیز خود را مظهر فرهنگ ماوراءالنهر (آسیای میانه) تا بین‌النهرین دانسته و این نظام‌های فرهنگی مدیریت‌‌نشده با همه فراز و فرودهایش همواره به نتایج نزدیک به هم در پهنه‌های متنوع از جغرافیای سیاسی تا تحولات و جنبش‌‌های مدنی مبتلا بوده‌اند. دو جنگ جهانی و تغییر جغرافیای سیاسی مشرق‌زمین، زمینه نزدیکی و تعامل اندیشمندان این سرزمین‌ها را در محافل آکادمیک و حماسی فراهم آورد. جنبش ملی‌شدن صنعت نفت در ایران، مظهر مخالفت با گفتمان یک‌جانبه سرمایه‌داری معرفی شد و پیروزی دکتر محمد مصدق در دادگاه لاهه که انگلیسی‌ها از ایران شکایت کردند، زمینه تقویت روحی جریان‌های فکری ضد‌استعماری به‌جا‌مانده از نسل‌های قبل مردم منطقه را تقویت کرد. با آنکه مردم ایران هیچ نفعی از این حرکت عایدشان نشد، اما الگوی مؤثری برای حرکت‌های مشابه در منطقه قرار گرفت از آن‌جمله بسیاری از اندیشمندان تاریخ سیاسی و فرهنگی، حرکت ناصر با پشتوانه‌های مردمی در در‌اختیار‌گرفتن کانال استراتژیک و منحصربه‌فرد شرق و غرب را یکی از دستاوردهای منطقه‌ای الهام‌گرفته‌شده از جنبش ملی مردم ایران می‌دانند. جالب‌تر آنکه در تحولات فکری‌-منطقه‌ای، اندیشمندان این دو منطقه با افراط‌گری مخالف بوده‌اند و نسبت به حوادث خونین دو دهه اخیر نیز واکنش مشترک داشته‌اند. نفوذ مخرب جریان‌های افراطی، سدی در مقابل این تعاملات شده و اگر اتحاد معنوی این دو ذخیره جوشان منطقه‌ای بار دیگر به‌ واسطه خیراندیشان به هم پیوند بخورد، می‌تواند مرزهای سیاسی را در‌نوردیده و ابرهای خونبار منطقه‌ای را خنثی کند. تنها راه بازگشت امنیت به جهان اسلام، منوط به مشارکت همه‌جانبه این دو میراث غنی منطقه‌ای خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.