گذار به رئالیسم ذهنی
محسن حاجیپور
همین که بگویم:
«باران میبارد
میبارد باران
باران میبارد.»
شعرِ شایان حامدی
جهان داستانها و جهانبینی محمدرضا صفدری مبتنی بر بنیانهای رئالیسم بوده اما مواجههاش با آن، گذاری از عین به ذهن و روندی از روایت تصویر واقعی تا تصور واقعیت است.
این جستار نتیجۀ تردیدیست که از سوی مخاطبان (و گاه منتقدان) صفدری، در برداشت و تعریفشان از «امر واقع» در روایتهای اخیر وی حاصل آمده؛ همۀ آنانی که یک حس مشترک حین و پس از خواندن روایتها داشتهاند: «عجب سرگیجهای!»
این انگاره که در فعلِ خواندن تعبیری از «گمشدگی» است، همواره جریان غیرخطی روایتها را به ما هشدار میدهد: خطی نیست، سر و تهی وجود ندارد. اما ربطی هست، رابطهای که مخاطب را در دامنهای از گمانهزنیها گرفتار میکند. راهی بهسوی مقصدی اما نه سرراست، که به هزار راه، هزارتو، هزار جا، هزار مقصد. گیجی و تردیدی مدام؛ و بدیهیست «بحث از واقعگرایی آنگاه آغاز میشود که در فهم واقعیت تردید کنیم».
فهم از واقعیت به اعتباری همان است که گلدمن را واداشت در تردید برخی از نویسندگان و منتقدان علیه «رمان نو» و مواجههاش با واقعیت، این تعبیر را داشته باشد که، توصیف و تشریح واقعیت انسانی یا واقعیت اجتماعی نزد رماننویسان این جرگه با واقعیت دوران رماننویسان قرن نوزدهم تفاوتی اساسی دارد.
این تفاوت در واقعیت، بنیانی محتوایی نیست اما تمایزی در فرمِ ارائه، وصف و شرح «امر واقع» است. از دیرباز تاکنون نویسندگان مروج محصولی هستند که نتیجۀ مشاهدهها یا تجربهشان از واقعیت است، گرچه هرکدام به شکلی. بالزاک، تولستوی، فلوبر، پروست، جویس، بکت و دیگران هر یک با روشی به بیان «امر واقع» پرداختهاند -که یا شکلی عینی داشته یا اعتباری ذهنی- اما منحصراً با منطقی واقعبین و درکی زیباییشناسانه. هم کشف و هم بیان و گاه نیز ساختن واقعیت.
«همۀ نویسندگان خود را واقعگرا میپندارند. هیچ نویسندهای هرگز مدعی نشده است که انتزاعی، خیالپرداز، خرافهپرست، توهمپرور یا دروغگو است... واقعگرایی نوعی نظریه نیست که بدون ابهام تعریف شده باشد که بتوان بر مبنای آن برخی نویسندگان را در مقابل برخی دیگر قرار داد؛ برعکس، پرچمی است که اگر نه همۀ رماننویسان، اکثریت عظیمی از آنان زیر آن صف کشیدهاند».
نورتروپ فرای تأکید میکند که: «اگر روایتهای گوناگون را از قرون وسطی تاکنون فهرست کنیم متوجه خواهیم شد که هر روایت در مقابل با اخلافش رمانتیک و در قیاس با اسلافش واقعگراست.» با این حال در روایتهای داستانی، واقعگرایی گاهی به شکل مفهومی تاریخی بروز کرده و گاه نیز اشارهای است به معنای عام خود: «بازتاب واقعی جهان».
در «رئالیسم عینی» قاعده بر این است که آنچه در گسترۀ داستان (یا هر اثر هنری دیگر) نهفته همان چیزی است که در زندگی رخ میدهد؛ همانگونه. آنچه به باور رنه ولک و جرج بکر در تحلیلی از واقعگرایی بهمثابه مفهومی تاریخی «گزینش موضوعات عادی و معمولی» است. لوکاچ در تعبیری چنین میآورد که: «عینیت به این معنی (پنهانسازی راوی و فردیت) میتواند به ترسیم بیتمایز و مهار نشدۀ واقعیتها و رویدادهایی منجر شود که فاقد شکل «واقعی» زندگی آنگونه که ما از سر میگذرانیم باشند» و در مقایسهای میان داستان و تاریخ ارسطو میگوید: «وجه فلسفی/علمی روایت داستانی بیش از تاریخ است زیرا با حقایق کلی سروکار دارد؛ روایت داستانی به رویدادهایی میپردازد که معمولاً و نه قطعاً رخ میدهد».
تعاریف و تعابیر برای بیان کارکرد این مفهوم در روایتهای داستانی بسیارند؛ چکیده آنکه، واقعگرایی در پی آن است تا «امر» رخ داده شده را برای «ما» و در «امروز» واقعی نشان دهد.
صفدری نیز همواره خود را واقعگرا پنداشته: «ذهن من پر از تصاویر و باورها و برداشتهایی است که برای من غیرواقعی نیستند، و همگی ریشه در واقعیت دارند. مرزبندی من از جهان به شکلی که دیگران میبینند، نیست، بلکه برای من هر امری حتی اگر برای مخاطبم غیرواقعی باشد، مسئلهای واقعی است».
مسئله این است: واقعنمایی.
این وقایع در بخش نخست روایتهای داستانی محمدرضا صفدری (مجموعه «سیاسنبو»)، یک معنی واقعی و محسوس است، که در پی تبلیغ ارزشی یا آرمانی بشردوستانه آمده و روایت واقعیت را «محدود به «اکتشاف» و «بیان» واقعیت دوران خویش میداند». بینشی که به اعتبار «تعهد» شکل میگیرد و خود را موظف میدارد: «شخصاً در دورانی که دانشجو بودم، به دلیل آنکه قبلتر سه سال در روستا آموزگار بودم و تجربۀ خوبی هم برایم بود، بسیار خودم را موظف میدیدم و هراسان بودم که حتماً وضعیت روستا را منتقل کنم».
انتقال این محتوا در متن داستانهای «سیاسنبو» در خدمت آرمانی سیاسی هستند، در پی یک تعهد؛ تا صفدری «ناگزیر بنا را بر معانی شناختهشدهای [بگذارد؛] معانی اجتماعی، معانی تاریخی، معانی اخلاقی» و معتقد است: «در دورانی ممکن است مسائل اجتماعی بسیار حاد و حساس شوند و نویسنده نیز که از میان همین اجتماع سر برآورده، به ناچار (در حد شعار حتی) در این برههها گرایش سیاسی پیدا کند».
برههای که صفدری از آن یاد میکند آغازگر دورهای است که داستانهای وی جنبهای از رئالیسم محیط بر ادبیات ایران را روایت میکند: رئالیسم سوسیالیستی. سبکی از واقعگرایی که نشانگر صورت هنری حاکم بر تاریخ ادبیات ایران در مرحلهای از تاریخ معاصر است برای همصدایی با جامعهای که فریاد میکشید آزادی را.
در مجموعهداستان «سیاسنبو» صفدری متأثر از همین رویۀ حاکم بر روایتِ داستان، راوی و فریاد کارگران، مبارزان، مهاجران و جنگزدگان میشود و «در اینجا دیگر مرامهای فریبنده و اسطورهها راه ندارد. ادبیات فقط وضع بشر و عالمی را که با آن درگیر است نشان میدهد».
قصهها تابع الزامات روایی هستند: زمان متعارف، مکان عینی، طرح و توطئه خطی، احساسات مدام و... یعنی که همۀ عناصر داستان خواننده را بهسوی نقطه پایان پیش میبرند. درواقع رئالیسم سوسیالیستی با همۀ تأکیدش بر وضوح و حقیقتنمایی، آشکارا عالمی و آدمی ساختهوپرداخته برای آنکه «مورد تفسیر و تعبیر» قرار بگیرد. در این صورتِ روایی نویسنده در حال نمایش «کردارهای تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی» یک جامعه و آحاد ساکن آن است. این جهان خاطرهگون و خیالانگیز در داستانهای «سیاسنبو»، همه بنمایههای واقعیتی است که صفدری خواسته از «نابودی نجاتشان بدهد». تجربههایی در روساختهای روایی. هیچچیزِ پنهانی نیست، همهچیز عینیست.
خواننده هنوز با صفدری «سیاسنبو» مأنوس است که صفدری «تیله آبی» ظهور میکند و این عینیت در عزیمت به جهانِ داستانهای «تیله آبی» نیز هنوز شیوۀ چیرۀ روایت اوست، اما شکل آن از عینیت محض رو به فضایی نهاده متوسل به تمثیل و نماد؛ در حضور باورمند باورها، افسانهها و اساطیر. حتی داستان نخست این مجموعه داستانی، «پریون» هم بازتعریف و بازخوانی یک واقعه است. روایت پریزدگی و پریزادگی در متن و بطن یک باور عامیانه. باوری که نمود یک حقیقت است هرچند با بنمایهای اساطیری چون «پری.»
این حقیقتِ «واقع» آنچنان معنی ملموسی دارد، که همین حالا اگر عصر چهارشنبهای باشد، در خورموجِ زادگاه صفدری بعید نیست عدهای به تلّی مانده از ویرانههای آرامگاهی آمده باشند به نام «فِکی بولفتح» (= فقیه ابوالفتح) تا با بهجاآوردن آیینی مانده در ذهن اجدادیشان طلب کنند، حاجتی که اگر برآورده شود ارمغانش فرزندی خواهد بود؛ فرزندی نذر یک پریزاده!
تنها تفاوت این حضور واقعیِ بنمایه اسطورهای «پری» در فرهنگ عامه اهالی خورموج با داستان صفدری، ظهور تمثیلوار آن در متن است. آنچه در ذهن مردمی (حتی با انگ عوام) حقیقتی واقعی شمرده شده نزد صفدری به واقعیتی تمثیلی بدل میشود.
در نیمۀ نخست داستانهای «تیله آبی» دیگر هنر صفدری ابزار خدمت به هدفی متعالی همچون آزادی هم نیست، در این مرحله، هدف، خود او و هنرش است. خود بهمثابۀ انسان. دیگر نه روایتِ دلالتهای اجتماعی که حکایت حالات انسانیست. نویسندهای که برای نوشتن داستانهای «سیاسنبو» از کار تدریس تعلیق میشود چگونه در صراحتِ نوشتن، تعهدی داشته باشد برای تعلیم. بهتر و برتر آن دیده به خود بپردازد -به انسان- به هنرش، حتی اگر «شکسته کام» اما، نه «شکسته نام».
ولک و بکر «علاوه بر گزینش موضوعات عادی و عینیت و تأکید بر علیت» یک ویژگی دیگر را نیز برای واقعگرایی ممتاز کردهاند: «نگرش خاص به جهان». پس صفدری نه برای انکار خود از حقیقت مارکسیسم فاصله میگیرد، بلکه میخواهد به جای پرداختن به حقایق اقتصادی و نظریههای مارکسیستی به خصوصیت دیگر جهان بپردازد: «این خصوصیت ساده که جهان هست».
طرز نوشتن وی دیگر ابزاری برای بیان چیزی غیر از رهایی خود نیست؛ رهایی در نوشتن. رهایی در پرسیدن از معناهای اساسی. دیگر دنبال یافتن پاسخ آن پرسشهای از پیش روشنشده نیست، میخواهد «پرسشهایی مطرح کند که هنوز خود آنها روشن نیست». رفتن به شکل تازهای از خلق «امر واقع». ساختن. آرمان دیرین فلوبر: «ساختنِ چیزی از کتم عدم، چیزی که خود روی پای خود بایستد بیآنکه ناچار باشد بر چیزی خارج از اثر، هر چه باشد، تکیه کند».
مسئله این است حالا: ساختنِ واقعیت.
به تعبیری «دنیا بر دو گونه است: دنیای مشهود حاضر و دنیای واقعی؛ دنیایی که فقط دیده میشود دنیای مشهود و حاضر است، اما دنیای مهم دنیای واقعی است». حال مسیر صفدری در جستوجوی واقعیت، رفتنی از عین به ذهن است. گذار به «رئالیسم ذهنی» برای ساختن واقعیت. نخست بار، این روایتهای پروست و جویس است که گام بلندی در گسترش واقعیت ذهنی به شمار میآید و در ادامه کوشش نویسندگان «رمان نو» روندیست در تثبیت رئالیسم ذهنی.
«از همان لحظه که درمییابیم که نهفقط هر کس در دنیا واقعیت خاص خود را میبیند بلکه رمان درست همان چیزی است که واقعیت را میآفریند، آن حرفها دیگر چندان معنایی نخواهد داشت. مراد از نوشتن رمان اطلاعرسانی نیست، اطلاعرسانی کار گزارش یا گواهی یا مقالۀ علمی است، رمان واقعیت را میسازد».
گدار این گذار، داستان کوتاه «دو بلدرچین» در میانۀ مجموعه داستان «تیله آبی» است. صفدری از این مکان و امکان به جهان «رئالیسم ذهنی» وارد میشود، جهانی که در آن واقعهای قرار نیست روایت شود بلکه واقعیتی ساختهوپرداخته میشود تا روزی به وقوع برسد! درواقع وی با گذار به «رئالیسم ذهنی» میخواهد دست از روایت انسان دیروز برداشته و به خلق انسان فردا همت کند.
«نویسنده با علم به اینکه هیچ شاهکارِ ابدمدتی وجود ندارد بلکه هر اثری فقط دورهای در تاریخ دارد، باید با کمال افتخار بپذیرد که خودِ او نیز دوران خود را دارد؛ و هیچ اثری ماندگار نمیشود مگر تا اندازهای که گذشته را پشت سر نهاده و آینده را نشان دهد». نسبتی که خلیل درمنکی «علیه حافظه تاریخی» آن را شرح میدهد. (به آن مقالۀ بلند بازگردید.)
این گذر تنها در بینش و نگرش بنیادی نسبت به واقعگرایی نیست که رخ نموده بلکه ما شاهد تغییر در رویه روایت نیز هستیم. باری، آنچه نزد فلاسفۀ تاریخ و نویسندگان داستان در واقعیشمردن رویدادها با تکیه بر اصلی پذیرفتهشده در «قلمرو فلسفه» مشترک است اینکه: رخدادی واقعیست که به توصیف درآید. آرایهای ادبی در گسترۀ ادبیات. به قول جاناتان کالر: «بازنمایی جهان در زبان».
ابزار ساختن و نشاندادن نزد صفدری حالا دیگر «زبان» است. آسانی بافت زندگی در داستانهای نخست صفدری با بافتۀ پیچیدۀ روایتهای پسین او در جستوجوی زندگی را میتوان در «طرز نوشتن» وی یافت؛ کارکردی زبانی که لحنی خاص به روایت وی داده تا توصیف حالاتی چون تشویش، نگرانی، حیرانی و ترس... با واژگان آنچنان به بیان آید که حین خوانش داستان خواننده مشوش و نگران و حیران و ترسان شود.
به هر حال «رئالیسم ذهنی» -در تعریف نظری خود- یک تخیل ادبی است و تخیل نزد یاکوبسن «به دو نقش اساسی و مکمل یکدیگر توسل میجوید: گزینش واحدهای مشابه، و ترکیب واحدهای مجاور». تخیلی که مقابل واقعیت نیست بلکه تعریف دیگریست از نمود واقعیت تا اثر تخیلی نیز ارائه شکل انتزاعی واقعه نباشد، بازتاب و جوهر حقیقت واقع شده باشد.
البته «رئالیسم ذهنی» شکل دیگر واقعگرایی نیست، از «رئالیسم عینی» جدا نیست، بل با آن در هم آمیخته، چراکه «رمان مانند هر هنر دیگری مدعی است که جلوتر از نظامهای اندیشه حرکت میکند و نه پشت سر آنها و طبیعی است که دیگر در حال ِ در هم آمیختن دو حد زوجهای متضاد باشد: زوجهایی مانند معنی/ صورت، عینیت/ ذهنیت، معنا/ بیمعنایی، ساختن/ ویران کردن، یاد گذشته/ حال حاضر، تخیل/ واقعیت، و از این قبیل».
در شخصیتپردازی دیگر آدمهایش واقعی بهمثابۀ عینی نیستند، آنان ذهنی پرداخته و واقعی نشان داده میشوند. خبری و اثری از آن کسان که صفدری روزی نزد راویِ پیری شنیده نیست تا بازگویدشان، و بازنویسی شخصیتهای دیروز -تکچهرههای عینی و غیرقابل تکثیری مثل «علو» و «اکوسیاه» و «السنو» و «خالو منو»- جای خود را به آدمهایی مدام در حال تکرار میدهد: «گلافروز»ها، «گودرز»ها، «نوذر»ها، «آتو» و «شاتو» و «زارپولات»، «زوزو» و «شولو»، و اگر روزگاری در پی هویتبخشی و خلق یک شخصیت معلومالحال بوده امروز دیگر تأکید خود را بر شخصیت برداشته، البته نه با حذف آن که با تکرار آن در نامها و یادها و نشانهها. افرادی «ماورای فرد». مجهولالحال و دلگریخته. شخصیتهایی که به رفتار واژهای تکرار میشوند و حذف میشوند و کم و زیاد. تکراری که دوام جهان داستان و جان روایت است. «نوعی شیوۀ زیستن در جهان کنونی و شرکت در آفریدن مدام جهان فردا».
تجربههای زبانی صفدری خالق اشباحیست که به درون ما نفوذ کردهاند، وگرنه غیر از «زبان» هیچ ابزاری نیست که ما را چون گلافروز دلگریخته کند، هیچ وسیلهای نمیتواند ما را نوذر کند؛ ما نوذر میشویم چون: «حقیقت... با عمل نامگذاری یک شیء ظهور انسان را سبب میشود». و اگر بپذیریم که «انسان وجود ندارد مگر بیرون از خویشتنِ خویش» پس همانا گلافروز نیست مگر در ما، آنگونه که زارپولات نیز ماییم، نوذر هم و گودرز. و نوذر گودرز است و گودرز، گودرز دیگری و گلافروز، گلافروز دیگری، و اینهمه ماییم: انسان.
این حقیقت موجود -انسان- وجودی واقعی و ملموس است در سایۀ یک واقعیت روشن که رد پایش در حضور ما نیز ظاهر است! تکرار نام و نشان شخصیتهای صفدری، فلسفۀ بارور و باور وی به زایش واقعیت در ذهن است. پیوندی ازلی که میگوید: انسان باید «به عالم وحدت بخشد و آن را بهصورت خویش ارتقا دهد.» و آنگاه که انسان خالق باشد «ابداع عالم تمام معنی خود را پیدا خواهد کرد -ابداع مدام که، گفتهاند و درست هم گفتهاند، به هنرمندان تعلق دارد و همچنین به همۀ انسانها».
حکایت، حکایت آفرینش و زایش و ابداعست. «این قصهگو دیگر فقط آن کسی نیست که میبیند و وصف میکند، بلکه در عین حال کسی است که چیزها را دوروبر خود اختراع میکند و آنچه را اختراع میکند میبیند». شکل دیگری از جانبخشی، معنایی نو: «آفرینندۀ جهان مادی، با حضور تخیلی.» و به قول باشلار؛ «تخیل غیر از ساختن سطحها و شکلها کاری نمیکند: بطون ذهنی نمایانده نمیشوند مگر در بطون عینی، مگر در اعماق ماده.» و عالم صفدری عالم اعماق است.
ساخت «زبان» و ساختمان روشمند «بیان» سبب شده تا مکان داستانها نیز با آنکه منطبق بر جغرافیای عینی صفدری در بخش نخست روایتهاست، اما آن نباشد. جایی در بُنتوی آن جاهاست: ریگستان همان خورموج است و نیست، میدان همان میدان است و نیست، درۀ انجیر همان و نههمان، خاکستان همان و نههمان ووو. کارکرد مکان بهعنوان یک نشانۀ ارتباطی با فضای اولیه داستانهای وی متفاوت است و وضع تازهای را ایجاد میکند. فضاهایی رازوار و تاریک در سایهروشن چراغ لاله مردنگی و زردی آفتاببِی، که محلهایی غریبهآشناست در هجوم آنچه بوده و هست و خواهد بود. محتوایی هذیانگونه که در بخش پسین روایتهای صفدری بیثبات، تکهتکه و مبهم است. هیچ قطعیتی وجود ندارد، از هیچ نقش و کارکرد پیشساختهای تبعیت نمیکند، و میتوان گفت که مبین هیچچیز غیر از خود نیست. تعادل خاص خود را خود ایجاد میکند، و برای خود معنای خاص خود را پدید میآورد.
شاید اگر صفدری بخواهد ویرایش تازهای از نوشتار بخش نخست خود بنویسد بتواند در «طرز نوشتن» دستی ببرد، اما در نثر پسین وی این امکان از دست رفته، چراکه همهچیز در نهایت جای خود نشسته. اعتباری که ادعای صفدری در پرداخت زبان و ساخت روایتهاییست که به تعبیر لیلی گلستان: «اگر هر واژهاش را پس و پیش کنی روی سرت هوار میشود».
خوانندۀ «سیاسنبو» میتواند کتاب را ببندد و به بازتعریف داستانها برای خود یا دیگری بپردازد، اما همو «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» یا «سنگ و سایه» را که به پایان برده، مانده و درمانده که چه را باید تعریف کند؟ چگونه؟ از کجا تا کجا؟ محتوای تردیدآمیزی که نیامده برای «گفتن حرفی» یا نشاندن یقینی و طرح نظریهای بلکه صورتی آزاد «نسبی، موقتی و حتی متناقض» از هنر صفدری است: آفرینش واقعهای زبانی.
زبانی ریزبین و تکرارشونده گاه در دوام جامهای درآمده از یخدانی مدام برآمده بر تنی باز درآمده و باز آمده و یا پیالهای که در دستی یا روانیِ آبی میرود و میآید و میآید و میرود.
این مجاورت مکرر اشیاء و آدمها تأکید بر چیست؟ آیا اصلاً برای تأکید است؟ برای کشف یک اصالت؟ یا بیان یک واقعیت؟ یا نشان دادن یک حقیقت؟ کشف، نمایاندن است چیزی نهانافتاده را، و نشاندادن اشاره به آنچه دیدنیست... پاسخ چیست؟ آیا پاسخی هست؟
«در جهان هیچ ادبیاتی نیست که به پرسشی که مطرح کرده است پاسخ داده باشد، و همین تعلیق پاسخ است که همیشه ادبیات را ادبیات کرده است: ادبیات یعنی همین زبان بسیار شکننده که انسانها در میان خشونت پرسش و پاسخ در اختیار دارند». پرسش و پاسخی که چون دو خط موازی قرار نیست گاهی به هم برسند.
محمدرضا صفدری در آفرینش این روایتهای موازی، مکانهای موازی، اشیاء و آدمهای موازی، کنشها و واکنشهای موازی، دُورانی و دَوَرانی ساخته گیجکننده، که بورخس آن را «ماجراهای نهانی نظم» مینامد: هیچچیز تکان نخورده، همهچیز سر جای خود است و با اینهمه عجب سرگیجهای!
منابع:
- «آری و نه به رمان نو»، انتخاب و ترجمه منوچهر بدیعی، نیلوفر، تهران، 1392.
- «نظریههای روایت»، والاس مارتین، مترجم محمد شهبا، هرمس، تهران، 1393.
- «در به دریغا»، شایان حامدی، نیمنگاه، تهران، 1380.
- «زندگی با کلمات»، علی هادیلو، روزنامه شرق، شماره 2713، 5 آبان 1395.
- «رئالیسم علیه رئالیسم»، شیما بهرهمند، روزنامه شرق، شماره 3779، 8 مرداد 1399.
- «علیه حافظه تاریخی»، خلیل درمنکی، روزنامه شرق، شماره 3559، 6 آبان 1398.
- گفتوگوی «همدلی» با محمدرضا صفدری، حامد داراب.
- «ویژهنامۀ محمدرضا صفدری»، انجمن اهل قلم خورموج، گاهنامۀ پیرنگ، شماره 14.
همین که بگویم:
«باران میبارد
میبارد باران
باران میبارد.»
شعرِ شایان حامدی
جهان داستانها و جهانبینی محمدرضا صفدری مبتنی بر بنیانهای رئالیسم بوده اما مواجههاش با آن، گذاری از عین به ذهن و روندی از روایت تصویر واقعی تا تصور واقعیت است.
این جستار نتیجۀ تردیدیست که از سوی مخاطبان (و گاه منتقدان) صفدری، در برداشت و تعریفشان از «امر واقع» در روایتهای اخیر وی حاصل آمده؛ همۀ آنانی که یک حس مشترک حین و پس از خواندن روایتها داشتهاند: «عجب سرگیجهای!»
این انگاره که در فعلِ خواندن تعبیری از «گمشدگی» است، همواره جریان غیرخطی روایتها را به ما هشدار میدهد: خطی نیست، سر و تهی وجود ندارد. اما ربطی هست، رابطهای که مخاطب را در دامنهای از گمانهزنیها گرفتار میکند. راهی بهسوی مقصدی اما نه سرراست، که به هزار راه، هزارتو، هزار جا، هزار مقصد. گیجی و تردیدی مدام؛ و بدیهیست «بحث از واقعگرایی آنگاه آغاز میشود که در فهم واقعیت تردید کنیم».
فهم از واقعیت به اعتباری همان است که گلدمن را واداشت در تردید برخی از نویسندگان و منتقدان علیه «رمان نو» و مواجههاش با واقعیت، این تعبیر را داشته باشد که، توصیف و تشریح واقعیت انسانی یا واقعیت اجتماعی نزد رماننویسان این جرگه با واقعیت دوران رماننویسان قرن نوزدهم تفاوتی اساسی دارد.
این تفاوت در واقعیت، بنیانی محتوایی نیست اما تمایزی در فرمِ ارائه، وصف و شرح «امر واقع» است. از دیرباز تاکنون نویسندگان مروج محصولی هستند که نتیجۀ مشاهدهها یا تجربهشان از واقعیت است، گرچه هرکدام به شکلی. بالزاک، تولستوی، فلوبر، پروست، جویس، بکت و دیگران هر یک با روشی به بیان «امر واقع» پرداختهاند -که یا شکلی عینی داشته یا اعتباری ذهنی- اما منحصراً با منطقی واقعبین و درکی زیباییشناسانه. هم کشف و هم بیان و گاه نیز ساختن واقعیت.
«همۀ نویسندگان خود را واقعگرا میپندارند. هیچ نویسندهای هرگز مدعی نشده است که انتزاعی، خیالپرداز، خرافهپرست، توهمپرور یا دروغگو است... واقعگرایی نوعی نظریه نیست که بدون ابهام تعریف شده باشد که بتوان بر مبنای آن برخی نویسندگان را در مقابل برخی دیگر قرار داد؛ برعکس، پرچمی است که اگر نه همۀ رماننویسان، اکثریت عظیمی از آنان زیر آن صف کشیدهاند».
نورتروپ فرای تأکید میکند که: «اگر روایتهای گوناگون را از قرون وسطی تاکنون فهرست کنیم متوجه خواهیم شد که هر روایت در مقابل با اخلافش رمانتیک و در قیاس با اسلافش واقعگراست.» با این حال در روایتهای داستانی، واقعگرایی گاهی به شکل مفهومی تاریخی بروز کرده و گاه نیز اشارهای است به معنای عام خود: «بازتاب واقعی جهان».
در «رئالیسم عینی» قاعده بر این است که آنچه در گسترۀ داستان (یا هر اثر هنری دیگر) نهفته همان چیزی است که در زندگی رخ میدهد؛ همانگونه. آنچه به باور رنه ولک و جرج بکر در تحلیلی از واقعگرایی بهمثابه مفهومی تاریخی «گزینش موضوعات عادی و معمولی» است. لوکاچ در تعبیری چنین میآورد که: «عینیت به این معنی (پنهانسازی راوی و فردیت) میتواند به ترسیم بیتمایز و مهار نشدۀ واقعیتها و رویدادهایی منجر شود که فاقد شکل «واقعی» زندگی آنگونه که ما از سر میگذرانیم باشند» و در مقایسهای میان داستان و تاریخ ارسطو میگوید: «وجه فلسفی/علمی روایت داستانی بیش از تاریخ است زیرا با حقایق کلی سروکار دارد؛ روایت داستانی به رویدادهایی میپردازد که معمولاً و نه قطعاً رخ میدهد».
تعاریف و تعابیر برای بیان کارکرد این مفهوم در روایتهای داستانی بسیارند؛ چکیده آنکه، واقعگرایی در پی آن است تا «امر» رخ داده شده را برای «ما» و در «امروز» واقعی نشان دهد.
صفدری نیز همواره خود را واقعگرا پنداشته: «ذهن من پر از تصاویر و باورها و برداشتهایی است که برای من غیرواقعی نیستند، و همگی ریشه در واقعیت دارند. مرزبندی من از جهان به شکلی که دیگران میبینند، نیست، بلکه برای من هر امری حتی اگر برای مخاطبم غیرواقعی باشد، مسئلهای واقعی است».
مسئله این است: واقعنمایی.
این وقایع در بخش نخست روایتهای داستانی محمدرضا صفدری (مجموعه «سیاسنبو»)، یک معنی واقعی و محسوس است، که در پی تبلیغ ارزشی یا آرمانی بشردوستانه آمده و روایت واقعیت را «محدود به «اکتشاف» و «بیان» واقعیت دوران خویش میداند». بینشی که به اعتبار «تعهد» شکل میگیرد و خود را موظف میدارد: «شخصاً در دورانی که دانشجو بودم، به دلیل آنکه قبلتر سه سال در روستا آموزگار بودم و تجربۀ خوبی هم برایم بود، بسیار خودم را موظف میدیدم و هراسان بودم که حتماً وضعیت روستا را منتقل کنم».
انتقال این محتوا در متن داستانهای «سیاسنبو» در خدمت آرمانی سیاسی هستند، در پی یک تعهد؛ تا صفدری «ناگزیر بنا را بر معانی شناختهشدهای [بگذارد؛] معانی اجتماعی، معانی تاریخی، معانی اخلاقی» و معتقد است: «در دورانی ممکن است مسائل اجتماعی بسیار حاد و حساس شوند و نویسنده نیز که از میان همین اجتماع سر برآورده، به ناچار (در حد شعار حتی) در این برههها گرایش سیاسی پیدا کند».
برههای که صفدری از آن یاد میکند آغازگر دورهای است که داستانهای وی جنبهای از رئالیسم محیط بر ادبیات ایران را روایت میکند: رئالیسم سوسیالیستی. سبکی از واقعگرایی که نشانگر صورت هنری حاکم بر تاریخ ادبیات ایران در مرحلهای از تاریخ معاصر است برای همصدایی با جامعهای که فریاد میکشید آزادی را.
در مجموعهداستان «سیاسنبو» صفدری متأثر از همین رویۀ حاکم بر روایتِ داستان، راوی و فریاد کارگران، مبارزان، مهاجران و جنگزدگان میشود و «در اینجا دیگر مرامهای فریبنده و اسطورهها راه ندارد. ادبیات فقط وضع بشر و عالمی را که با آن درگیر است نشان میدهد».
قصهها تابع الزامات روایی هستند: زمان متعارف، مکان عینی، طرح و توطئه خطی، احساسات مدام و... یعنی که همۀ عناصر داستان خواننده را بهسوی نقطه پایان پیش میبرند. درواقع رئالیسم سوسیالیستی با همۀ تأکیدش بر وضوح و حقیقتنمایی، آشکارا عالمی و آدمی ساختهوپرداخته برای آنکه «مورد تفسیر و تعبیر» قرار بگیرد. در این صورتِ روایی نویسنده در حال نمایش «کردارهای تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی» یک جامعه و آحاد ساکن آن است. این جهان خاطرهگون و خیالانگیز در داستانهای «سیاسنبو»، همه بنمایههای واقعیتی است که صفدری خواسته از «نابودی نجاتشان بدهد». تجربههایی در روساختهای روایی. هیچچیزِ پنهانی نیست، همهچیز عینیست.
خواننده هنوز با صفدری «سیاسنبو» مأنوس است که صفدری «تیله آبی» ظهور میکند و این عینیت در عزیمت به جهانِ داستانهای «تیله آبی» نیز هنوز شیوۀ چیرۀ روایت اوست، اما شکل آن از عینیت محض رو به فضایی نهاده متوسل به تمثیل و نماد؛ در حضور باورمند باورها، افسانهها و اساطیر. حتی داستان نخست این مجموعه داستانی، «پریون» هم بازتعریف و بازخوانی یک واقعه است. روایت پریزدگی و پریزادگی در متن و بطن یک باور عامیانه. باوری که نمود یک حقیقت است هرچند با بنمایهای اساطیری چون «پری.»
این حقیقتِ «واقع» آنچنان معنی ملموسی دارد، که همین حالا اگر عصر چهارشنبهای باشد، در خورموجِ زادگاه صفدری بعید نیست عدهای به تلّی مانده از ویرانههای آرامگاهی آمده باشند به نام «فِکی بولفتح» (= فقیه ابوالفتح) تا با بهجاآوردن آیینی مانده در ذهن اجدادیشان طلب کنند، حاجتی که اگر برآورده شود ارمغانش فرزندی خواهد بود؛ فرزندی نذر یک پریزاده!
تنها تفاوت این حضور واقعیِ بنمایه اسطورهای «پری» در فرهنگ عامه اهالی خورموج با داستان صفدری، ظهور تمثیلوار آن در متن است. آنچه در ذهن مردمی (حتی با انگ عوام) حقیقتی واقعی شمرده شده نزد صفدری به واقعیتی تمثیلی بدل میشود.
در نیمۀ نخست داستانهای «تیله آبی» دیگر هنر صفدری ابزار خدمت به هدفی متعالی همچون آزادی هم نیست، در این مرحله، هدف، خود او و هنرش است. خود بهمثابۀ انسان. دیگر نه روایتِ دلالتهای اجتماعی که حکایت حالات انسانیست. نویسندهای که برای نوشتن داستانهای «سیاسنبو» از کار تدریس تعلیق میشود چگونه در صراحتِ نوشتن، تعهدی داشته باشد برای تعلیم. بهتر و برتر آن دیده به خود بپردازد -به انسان- به هنرش، حتی اگر «شکسته کام» اما، نه «شکسته نام».
ولک و بکر «علاوه بر گزینش موضوعات عادی و عینیت و تأکید بر علیت» یک ویژگی دیگر را نیز برای واقعگرایی ممتاز کردهاند: «نگرش خاص به جهان». پس صفدری نه برای انکار خود از حقیقت مارکسیسم فاصله میگیرد، بلکه میخواهد به جای پرداختن به حقایق اقتصادی و نظریههای مارکسیستی به خصوصیت دیگر جهان بپردازد: «این خصوصیت ساده که جهان هست».
طرز نوشتن وی دیگر ابزاری برای بیان چیزی غیر از رهایی خود نیست؛ رهایی در نوشتن. رهایی در پرسیدن از معناهای اساسی. دیگر دنبال یافتن پاسخ آن پرسشهای از پیش روشنشده نیست، میخواهد «پرسشهایی مطرح کند که هنوز خود آنها روشن نیست». رفتن به شکل تازهای از خلق «امر واقع». ساختن. آرمان دیرین فلوبر: «ساختنِ چیزی از کتم عدم، چیزی که خود روی پای خود بایستد بیآنکه ناچار باشد بر چیزی خارج از اثر، هر چه باشد، تکیه کند».
مسئله این است حالا: ساختنِ واقعیت.
به تعبیری «دنیا بر دو گونه است: دنیای مشهود حاضر و دنیای واقعی؛ دنیایی که فقط دیده میشود دنیای مشهود و حاضر است، اما دنیای مهم دنیای واقعی است». حال مسیر صفدری در جستوجوی واقعیت، رفتنی از عین به ذهن است. گذار به «رئالیسم ذهنی» برای ساختن واقعیت. نخست بار، این روایتهای پروست و جویس است که گام بلندی در گسترش واقعیت ذهنی به شمار میآید و در ادامه کوشش نویسندگان «رمان نو» روندیست در تثبیت رئالیسم ذهنی.
«از همان لحظه که درمییابیم که نهفقط هر کس در دنیا واقعیت خاص خود را میبیند بلکه رمان درست همان چیزی است که واقعیت را میآفریند، آن حرفها دیگر چندان معنایی نخواهد داشت. مراد از نوشتن رمان اطلاعرسانی نیست، اطلاعرسانی کار گزارش یا گواهی یا مقالۀ علمی است، رمان واقعیت را میسازد».
گدار این گذار، داستان کوتاه «دو بلدرچین» در میانۀ مجموعه داستان «تیله آبی» است. صفدری از این مکان و امکان به جهان «رئالیسم ذهنی» وارد میشود، جهانی که در آن واقعهای قرار نیست روایت شود بلکه واقعیتی ساختهوپرداخته میشود تا روزی به وقوع برسد! درواقع وی با گذار به «رئالیسم ذهنی» میخواهد دست از روایت انسان دیروز برداشته و به خلق انسان فردا همت کند.
«نویسنده با علم به اینکه هیچ شاهکارِ ابدمدتی وجود ندارد بلکه هر اثری فقط دورهای در تاریخ دارد، باید با کمال افتخار بپذیرد که خودِ او نیز دوران خود را دارد؛ و هیچ اثری ماندگار نمیشود مگر تا اندازهای که گذشته را پشت سر نهاده و آینده را نشان دهد». نسبتی که خلیل درمنکی «علیه حافظه تاریخی» آن را شرح میدهد. (به آن مقالۀ بلند بازگردید.)
این گذر تنها در بینش و نگرش بنیادی نسبت به واقعگرایی نیست که رخ نموده بلکه ما شاهد تغییر در رویه روایت نیز هستیم. باری، آنچه نزد فلاسفۀ تاریخ و نویسندگان داستان در واقعیشمردن رویدادها با تکیه بر اصلی پذیرفتهشده در «قلمرو فلسفه» مشترک است اینکه: رخدادی واقعیست که به توصیف درآید. آرایهای ادبی در گسترۀ ادبیات. به قول جاناتان کالر: «بازنمایی جهان در زبان».
ابزار ساختن و نشاندادن نزد صفدری حالا دیگر «زبان» است. آسانی بافت زندگی در داستانهای نخست صفدری با بافتۀ پیچیدۀ روایتهای پسین او در جستوجوی زندگی را میتوان در «طرز نوشتن» وی یافت؛ کارکردی زبانی که لحنی خاص به روایت وی داده تا توصیف حالاتی چون تشویش، نگرانی، حیرانی و ترس... با واژگان آنچنان به بیان آید که حین خوانش داستان خواننده مشوش و نگران و حیران و ترسان شود.
به هر حال «رئالیسم ذهنی» -در تعریف نظری خود- یک تخیل ادبی است و تخیل نزد یاکوبسن «به دو نقش اساسی و مکمل یکدیگر توسل میجوید: گزینش واحدهای مشابه، و ترکیب واحدهای مجاور». تخیلی که مقابل واقعیت نیست بلکه تعریف دیگریست از نمود واقعیت تا اثر تخیلی نیز ارائه شکل انتزاعی واقعه نباشد، بازتاب و جوهر حقیقت واقع شده باشد.
البته «رئالیسم ذهنی» شکل دیگر واقعگرایی نیست، از «رئالیسم عینی» جدا نیست، بل با آن در هم آمیخته، چراکه «رمان مانند هر هنر دیگری مدعی است که جلوتر از نظامهای اندیشه حرکت میکند و نه پشت سر آنها و طبیعی است که دیگر در حال ِ در هم آمیختن دو حد زوجهای متضاد باشد: زوجهایی مانند معنی/ صورت، عینیت/ ذهنیت، معنا/ بیمعنایی، ساختن/ ویران کردن، یاد گذشته/ حال حاضر، تخیل/ واقعیت، و از این قبیل».
در شخصیتپردازی دیگر آدمهایش واقعی بهمثابۀ عینی نیستند، آنان ذهنی پرداخته و واقعی نشان داده میشوند. خبری و اثری از آن کسان که صفدری روزی نزد راویِ پیری شنیده نیست تا بازگویدشان، و بازنویسی شخصیتهای دیروز -تکچهرههای عینی و غیرقابل تکثیری مثل «علو» و «اکوسیاه» و «السنو» و «خالو منو»- جای خود را به آدمهایی مدام در حال تکرار میدهد: «گلافروز»ها، «گودرز»ها، «نوذر»ها، «آتو» و «شاتو» و «زارپولات»، «زوزو» و «شولو»، و اگر روزگاری در پی هویتبخشی و خلق یک شخصیت معلومالحال بوده امروز دیگر تأکید خود را بر شخصیت برداشته، البته نه با حذف آن که با تکرار آن در نامها و یادها و نشانهها. افرادی «ماورای فرد». مجهولالحال و دلگریخته. شخصیتهایی که به رفتار واژهای تکرار میشوند و حذف میشوند و کم و زیاد. تکراری که دوام جهان داستان و جان روایت است. «نوعی شیوۀ زیستن در جهان کنونی و شرکت در آفریدن مدام جهان فردا».
تجربههای زبانی صفدری خالق اشباحیست که به درون ما نفوذ کردهاند، وگرنه غیر از «زبان» هیچ ابزاری نیست که ما را چون گلافروز دلگریخته کند، هیچ وسیلهای نمیتواند ما را نوذر کند؛ ما نوذر میشویم چون: «حقیقت... با عمل نامگذاری یک شیء ظهور انسان را سبب میشود». و اگر بپذیریم که «انسان وجود ندارد مگر بیرون از خویشتنِ خویش» پس همانا گلافروز نیست مگر در ما، آنگونه که زارپولات نیز ماییم، نوذر هم و گودرز. و نوذر گودرز است و گودرز، گودرز دیگری و گلافروز، گلافروز دیگری، و اینهمه ماییم: انسان.
این حقیقت موجود -انسان- وجودی واقعی و ملموس است در سایۀ یک واقعیت روشن که رد پایش در حضور ما نیز ظاهر است! تکرار نام و نشان شخصیتهای صفدری، فلسفۀ بارور و باور وی به زایش واقعیت در ذهن است. پیوندی ازلی که میگوید: انسان باید «به عالم وحدت بخشد و آن را بهصورت خویش ارتقا دهد.» و آنگاه که انسان خالق باشد «ابداع عالم تمام معنی خود را پیدا خواهد کرد -ابداع مدام که، گفتهاند و درست هم گفتهاند، به هنرمندان تعلق دارد و همچنین به همۀ انسانها».
حکایت، حکایت آفرینش و زایش و ابداعست. «این قصهگو دیگر فقط آن کسی نیست که میبیند و وصف میکند، بلکه در عین حال کسی است که چیزها را دوروبر خود اختراع میکند و آنچه را اختراع میکند میبیند». شکل دیگری از جانبخشی، معنایی نو: «آفرینندۀ جهان مادی، با حضور تخیلی.» و به قول باشلار؛ «تخیل غیر از ساختن سطحها و شکلها کاری نمیکند: بطون ذهنی نمایانده نمیشوند مگر در بطون عینی، مگر در اعماق ماده.» و عالم صفدری عالم اعماق است.
ساخت «زبان» و ساختمان روشمند «بیان» سبب شده تا مکان داستانها نیز با آنکه منطبق بر جغرافیای عینی صفدری در بخش نخست روایتهاست، اما آن نباشد. جایی در بُنتوی آن جاهاست: ریگستان همان خورموج است و نیست، میدان همان میدان است و نیست، درۀ انجیر همان و نههمان، خاکستان همان و نههمان ووو. کارکرد مکان بهعنوان یک نشانۀ ارتباطی با فضای اولیه داستانهای وی متفاوت است و وضع تازهای را ایجاد میکند. فضاهایی رازوار و تاریک در سایهروشن چراغ لاله مردنگی و زردی آفتاببِی، که محلهایی غریبهآشناست در هجوم آنچه بوده و هست و خواهد بود. محتوایی هذیانگونه که در بخش پسین روایتهای صفدری بیثبات، تکهتکه و مبهم است. هیچ قطعیتی وجود ندارد، از هیچ نقش و کارکرد پیشساختهای تبعیت نمیکند، و میتوان گفت که مبین هیچچیز غیر از خود نیست. تعادل خاص خود را خود ایجاد میکند، و برای خود معنای خاص خود را پدید میآورد.
شاید اگر صفدری بخواهد ویرایش تازهای از نوشتار بخش نخست خود بنویسد بتواند در «طرز نوشتن» دستی ببرد، اما در نثر پسین وی این امکان از دست رفته، چراکه همهچیز در نهایت جای خود نشسته. اعتباری که ادعای صفدری در پرداخت زبان و ساخت روایتهاییست که به تعبیر لیلی گلستان: «اگر هر واژهاش را پس و پیش کنی روی سرت هوار میشود».
خوانندۀ «سیاسنبو» میتواند کتاب را ببندد و به بازتعریف داستانها برای خود یا دیگری بپردازد، اما همو «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» یا «سنگ و سایه» را که به پایان برده، مانده و درمانده که چه را باید تعریف کند؟ چگونه؟ از کجا تا کجا؟ محتوای تردیدآمیزی که نیامده برای «گفتن حرفی» یا نشاندن یقینی و طرح نظریهای بلکه صورتی آزاد «نسبی، موقتی و حتی متناقض» از هنر صفدری است: آفرینش واقعهای زبانی.
زبانی ریزبین و تکرارشونده گاه در دوام جامهای درآمده از یخدانی مدام برآمده بر تنی باز درآمده و باز آمده و یا پیالهای که در دستی یا روانیِ آبی میرود و میآید و میآید و میرود.
این مجاورت مکرر اشیاء و آدمها تأکید بر چیست؟ آیا اصلاً برای تأکید است؟ برای کشف یک اصالت؟ یا بیان یک واقعیت؟ یا نشان دادن یک حقیقت؟ کشف، نمایاندن است چیزی نهانافتاده را، و نشاندادن اشاره به آنچه دیدنیست... پاسخ چیست؟ آیا پاسخی هست؟
«در جهان هیچ ادبیاتی نیست که به پرسشی که مطرح کرده است پاسخ داده باشد، و همین تعلیق پاسخ است که همیشه ادبیات را ادبیات کرده است: ادبیات یعنی همین زبان بسیار شکننده که انسانها در میان خشونت پرسش و پاسخ در اختیار دارند». پرسش و پاسخی که چون دو خط موازی قرار نیست گاهی به هم برسند.
محمدرضا صفدری در آفرینش این روایتهای موازی، مکانهای موازی، اشیاء و آدمهای موازی، کنشها و واکنشهای موازی، دُورانی و دَوَرانی ساخته گیجکننده، که بورخس آن را «ماجراهای نهانی نظم» مینامد: هیچچیز تکان نخورده، همهچیز سر جای خود است و با اینهمه عجب سرگیجهای!
منابع:
- «آری و نه به رمان نو»، انتخاب و ترجمه منوچهر بدیعی، نیلوفر، تهران، 1392.
- «نظریههای روایت»، والاس مارتین، مترجم محمد شهبا، هرمس، تهران، 1393.
- «در به دریغا»، شایان حامدی، نیمنگاه، تهران، 1380.
- «زندگی با کلمات»، علی هادیلو، روزنامه شرق، شماره 2713، 5 آبان 1395.
- «رئالیسم علیه رئالیسم»، شیما بهرهمند، روزنامه شرق، شماره 3779، 8 مرداد 1399.
- «علیه حافظه تاریخی»، خلیل درمنکی، روزنامه شرق، شماره 3559، 6 آبان 1398.
- گفتوگوی «همدلی» با محمدرضا صفدری، حامد داراب.
- «ویژهنامۀ محمدرضا صفدری»، انجمن اهل قلم خورموج، گاهنامۀ پیرنگ، شماره 14.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.