|

پاشنه آشیل

زهرا مشتاق

بحران امروز خوزستان نتیجه سدسازی‌های بی‌رویه‌ای است که رس رودخانه‌های این استان را کشیده است. وقتی مافیای سدسازی مدال افتخار می‌گرفتند، حجم وسیعی آب از این استان در حال انتقال به استان‌های دیگر بود. آب شیرین این استان به اسم شرب برده شد ولی به کام صنایع نشست و مردم چند استان را در برابر هم قرار داد.

استان خوزستان پس از جنگ، باوجود هشت سال تمام مقاومت و مشارکت، سهمی جز ویرانی و فراموش‌شدگی نداشت. چرا؟ چون یک استان مرزی بود و در آن زمان در برنامه‌ریزی‌های کلان، یک پاشنه آشیل محسوب می‌شد. مرزنشین بود و به‌زعم مسئولان وقت، اگر جنگ دوباره‌ای درمی‌گرفت، توسعه ایجادشده بر باد می‌رفت. ازاین‌رو و پس از جنگ، توسعه مرکزگرا شد و خوزستان که مادرخرج کشور بود، خود به دام فقری گسترده دچار و تبدیل به مهاجرفرست‌ترین استان کشور شد. نیروهای غیربومی بر استان مسلط شدند و جابه‌جایی وسیع آب از رودخانه‌های بزرگ این استان از کرخه و کارون و دیگر رودهایی که سرمنشأ آن در کوه‌های زاگرس و استان چهارمحال‌وبختیاری بود، آغاز شد. به هشدارهای جدی فعالان محیط‌ زیست توجهی نشد و سدها و تونل‌ها یکی پس از دیگری بر فراز خوزستان علم شد.
صنایع آب بر در مناطق کویری احداث شد! مناطقی که برای رونق صنایع راه‌اندازی‌شده نیاز به آب فراوان داشت و خوزستان پرآب بهترین گزینه برای انتقال آب. هیچ‌کس نپرسید و اگر پرسید صدایش به جایی نرسید که چرا این صنایع در همین استان راه‌اندازی نشد تا از حجم مهاجرت مردم این استان و فراگیرشدن فقر و اعتیاد و بی‌کاری و ده‌ها جرم دیگر جلوگیری شود؟ درحالی‌که جنگ‌های امروزه بیشتر سایبری است و کمتر جنگ‌های کلاسیک رخ می‌دهد؛ چرا خوزستان که بر نفت و گاز و آب خوابیده، تبدیل به یکی از فقیرترین استان‌های ایران شده است؟
وضعیت فعلی خوزستان ناشی از چند عامل مهم است:
احداث بی‌رویه سد
انتقال آب در حجمی وسیع به استان‌های دیگر
توسعه کاشت نیشکر
خشکاندن تالاب برای استخراج نفت.
سد گتوند که بزرگ‌ترین اشتباه مهندسی در ایران است، با تمام مخالفت‌های جدی مهندسان آگاه و فعالان محیط زیست در دوره محمود احمدی‌نژاد افتتاح و موجب نابودی دشت‌های عقیلی شد؛ دشت‌هایی که زمانی یکی از حاصل‌خیزترین زمین‌های خوزستان بود، تبدیل به شوره‌زار شد.
با خشک‌شدن تالاب‌ها، آلاینده‌های حبس‌شده از کف تالاب رها شده موجب بروز ریزگردها و نیز انواع بیماری‌های ریوی و تنفسی شده است.
هفت طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز و کارون که به اسم آب شرب و به کام توسعه صنایع انجام شده، جمعیت بسیاری را نیز با خود روانه کرده است؛ تصمیمی که نه به سود مقصد بوده و نه به نفع مبدأ. جمعیت مهاجری که اغلب حاشیه‌نشین شهرهای مقصد شده، مشکلات قابل تأملی برای هر دو سوی ماجرا ایجاد کرده است.
تمامی این انتقالات بدون پیوست‌های محیط‌زیستی انجام شده است؛ انتقالاتی که حاصل نگاه بخشی‌نگرانه مسئولان و در رأس آن وزارت نیرو بوده است. مسئولان ارشد در سال‌هایی که بر مسند بوده‌اند، منابع را به سمت زادگاه‌های خود سوق داده‌اند. اما این انتقال‌ها برای استان‌های مقصد نیز بحران‌زا بوده است. مگر می‌شود از کویر جنگل ساخت؟ سرسبزی خوب است. اما به چه قیمتی؟ پرسش اصلی این است که این حجم از آب جابه‌جا شده و صرف چه چیزهایی شده است؟ توسعه کشاورزی یا افتتاح فازهای دوم و سوم و چهارم فولادسازی... .
آبادان و خرمشهر و اهواز ساحل‌نشینان کارون هستند؛ آن‌قدر از کارون در طرح‌های مختلفی مثل پروژه میلیاردی غدیر آب برده شده که ناچار از کرخه به تأمین آب برای کشاورزی و دامداری و تالاب هورالعظیم می‌پردازند؛ نه‌تنها حجم آب کارون کاهش یافته، بلکه حالا ۲۴ ورودی آب فاضلاب که مستقیم وارد رودخانه کارون می‌شود، استفاده از این آب را با مشکلات جدی همراه کرده است.
حالا درصدد راه‌اندازی پروژه بهشت‌آباد زیرمجموعه طرح کورنگ‌۳ هستند. ۹۷ درصد تونل آن ساخته شده و فریاد کنشگران محیط زیست برای متوقف‌کردن این پروژه به هیچ‌کجا نرسیده است. اگر پروژه بهشت‌آباد به بهره‌برداری برسد، معنایش تیر خلاص به کارون است.
- [ ] درحالی‌که در طول تاریخ بشر تمام تمدن‌ها در کنار آب شکل گرفته است، در قرن ۲۱ ایران شاید تنها کشوری است که به جای توسعه صنایع در کنار مناطق پرآب، با هزینه‌های سرسام‌آور، آب را به مناطقی انتقال می‌دهد که محلی مناسب برای ساخت صنایع آب‌بری چون فولاد نیست! نتیجه بلندمدت انتقال منابع آبی، افول و نابودی تدریجی مناطق مبدأ و گسیل‌شدن سیل مهاجران به دیگر شهرهاست. حال یک پرسش بسیار اساسی مطرح می‌شود: آیا در بلندمدت، هدف، تخلیه خوزستان از سکنه بومی و تبدیل آن به یک منطقه کاملا نفتی است؟ سؤال این است درحالی‌که خوزستان بضاعت تبدیل‌شدن به قطب اقتصادی کشور را دارد چگونه است که مردمانش از بدیهی‌ترین حقوق شهروندی که هوا و آب و غذا است، چنین بی‌بهره مانده‌اند؟ گناه آنها چیست که مرزنشین شده‌اند؟ آیا دستمزد خوزستان که مادرخرج ایران است، این است؟

بحران امروز خوزستان نتیجه سدسازی‌های بی‌رویه‌ای است که رس رودخانه‌های این استان را کشیده است. وقتی مافیای سدسازی مدال افتخار می‌گرفتند، حجم وسیعی آب از این استان در حال انتقال به استان‌های دیگر بود. آب شیرین این استان به اسم شرب برده شد ولی به کام صنایع نشست و مردم چند استان را در برابر هم قرار داد.

استان خوزستان پس از جنگ، باوجود هشت سال تمام مقاومت و مشارکت، سهمی جز ویرانی و فراموش‌شدگی نداشت. چرا؟ چون یک استان مرزی بود و در آن زمان در برنامه‌ریزی‌های کلان، یک پاشنه آشیل محسوب می‌شد. مرزنشین بود و به‌زعم مسئولان وقت، اگر جنگ دوباره‌ای درمی‌گرفت، توسعه ایجادشده بر باد می‌رفت. ازاین‌رو و پس از جنگ، توسعه مرکزگرا شد و خوزستان که مادرخرج کشور بود، خود به دام فقری گسترده دچار و تبدیل به مهاجرفرست‌ترین استان کشور شد. نیروهای غیربومی بر استان مسلط شدند و جابه‌جایی وسیع آب از رودخانه‌های بزرگ این استان از کرخه و کارون و دیگر رودهایی که سرمنشأ آن در کوه‌های زاگرس و استان چهارمحال‌وبختیاری بود، آغاز شد. به هشدارهای جدی فعالان محیط‌ زیست توجهی نشد و سدها و تونل‌ها یکی پس از دیگری بر فراز خوزستان علم شد.
صنایع آب بر در مناطق کویری احداث شد! مناطقی که برای رونق صنایع راه‌اندازی‌شده نیاز به آب فراوان داشت و خوزستان پرآب بهترین گزینه برای انتقال آب. هیچ‌کس نپرسید و اگر پرسید صدایش به جایی نرسید که چرا این صنایع در همین استان راه‌اندازی نشد تا از حجم مهاجرت مردم این استان و فراگیرشدن فقر و اعتیاد و بی‌کاری و ده‌ها جرم دیگر جلوگیری شود؟ درحالی‌که جنگ‌های امروزه بیشتر سایبری است و کمتر جنگ‌های کلاسیک رخ می‌دهد؛ چرا خوزستان که بر نفت و گاز و آب خوابیده، تبدیل به یکی از فقیرترین استان‌های ایران شده است؟
وضعیت فعلی خوزستان ناشی از چند عامل مهم است:
احداث بی‌رویه سد
انتقال آب در حجمی وسیع به استان‌های دیگر
توسعه کاشت نیشکر
خشکاندن تالاب برای استخراج نفت.
سد گتوند که بزرگ‌ترین اشتباه مهندسی در ایران است، با تمام مخالفت‌های جدی مهندسان آگاه و فعالان محیط زیست در دوره محمود احمدی‌نژاد افتتاح و موجب نابودی دشت‌های عقیلی شد؛ دشت‌هایی که زمانی یکی از حاصل‌خیزترین زمین‌های خوزستان بود، تبدیل به شوره‌زار شد.
با خشک‌شدن تالاب‌ها، آلاینده‌های حبس‌شده از کف تالاب رها شده موجب بروز ریزگردها و نیز انواع بیماری‌های ریوی و تنفسی شده است.
هفت طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز و کارون که به اسم آب شرب و به کام توسعه صنایع انجام شده، جمعیت بسیاری را نیز با خود روانه کرده است؛ تصمیمی که نه به سود مقصد بوده و نه به نفع مبدأ. جمعیت مهاجری که اغلب حاشیه‌نشین شهرهای مقصد شده، مشکلات قابل تأملی برای هر دو سوی ماجرا ایجاد کرده است.
تمامی این انتقالات بدون پیوست‌های محیط‌زیستی انجام شده است؛ انتقالاتی که حاصل نگاه بخشی‌نگرانه مسئولان و در رأس آن وزارت نیرو بوده است. مسئولان ارشد در سال‌هایی که بر مسند بوده‌اند، منابع را به سمت زادگاه‌های خود سوق داده‌اند. اما این انتقال‌ها برای استان‌های مقصد نیز بحران‌زا بوده است. مگر می‌شود از کویر جنگل ساخت؟ سرسبزی خوب است. اما به چه قیمتی؟ پرسش اصلی این است که این حجم از آب جابه‌جا شده و صرف چه چیزهایی شده است؟ توسعه کشاورزی یا افتتاح فازهای دوم و سوم و چهارم فولادسازی... .
آبادان و خرمشهر و اهواز ساحل‌نشینان کارون هستند؛ آن‌قدر از کارون در طرح‌های مختلفی مثل پروژه میلیاردی غدیر آب برده شده که ناچار از کرخه به تأمین آب برای کشاورزی و دامداری و تالاب هورالعظیم می‌پردازند؛ نه‌تنها حجم آب کارون کاهش یافته، بلکه حالا ۲۴ ورودی آب فاضلاب که مستقیم وارد رودخانه کارون می‌شود، استفاده از این آب را با مشکلات جدی همراه کرده است.
حالا درصدد راه‌اندازی پروژه بهشت‌آباد زیرمجموعه طرح کورنگ‌۳ هستند. ۹۷ درصد تونل آن ساخته شده و فریاد کنشگران محیط زیست برای متوقف‌کردن این پروژه به هیچ‌کجا نرسیده است. اگر پروژه بهشت‌آباد به بهره‌برداری برسد، معنایش تیر خلاص به کارون است.
- [ ] درحالی‌که در طول تاریخ بشر تمام تمدن‌ها در کنار آب شکل گرفته است، در قرن ۲۱ ایران شاید تنها کشوری است که به جای توسعه صنایع در کنار مناطق پرآب، با هزینه‌های سرسام‌آور، آب را به مناطقی انتقال می‌دهد که محلی مناسب برای ساخت صنایع آب‌بری چون فولاد نیست! نتیجه بلندمدت انتقال منابع آبی، افول و نابودی تدریجی مناطق مبدأ و گسیل‌شدن سیل مهاجران به دیگر شهرهاست. حال یک پرسش بسیار اساسی مطرح می‌شود: آیا در بلندمدت، هدف، تخلیه خوزستان از سکنه بومی و تبدیل آن به یک منطقه کاملا نفتی است؟ سؤال این است درحالی‌که خوزستان بضاعت تبدیل‌شدن به قطب اقتصادی کشور را دارد چگونه است که مردمانش از بدیهی‌ترین حقوق شهروندی که هوا و آب و غذا است، چنین بی‌بهره مانده‌اند؟ گناه آنها چیست که مرزنشین شده‌اند؟ آیا دستمزد خوزستان که مادرخرج ایران است، این است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.