|

روایتی از سازمان‌های جاسوسی

شرق: جان لوکاره از جنایی‌نویسان مشهور انگلیسی است که زمانی خودش در ام‌آی6 کار می‌کرده و این تجربه در بسیاری از داستان‌هایش به کار آمده است. لوکاره در ایران هم کم‌وبیش شناخته‌شده است و آثاری از او به فارسی منتشر شده که رمان «بندزن، جامه‌دوز، سرباز، جاسوس» یکی از آنهاست. این رمان مدتی پیش با ترجمه زهره قلی‌پور در نشر نی منتشر شد.
این رمان در واقع اولین کتاب از سه‌گانه «در جست‌وجوی کارلا» است، سه‌گانه‌ای که شاهکار جان لوکاره در ادبیات جاسوسی به شمار می‌رود. در این سه‌گانه تیپ‌های شخصیتی زنده‌ای از مأموران مخفی و نیروهای سازمانی در لایه‌های مختلف جامعه بریتانیا به تصویر درآمده‌اند. در توضیحات ترجمه فارسی کتاب به این نکته اشاره شده که لوکاره در بازنمایی جدیت و سختکوشی شخصیت‌هایش، خواه درست‌کار یا خائن، به بهترین نحو عمل کرده، چون از زمان جنگ شاهد مناسبات حاکم در سیاست‌های دستگاه‌های جاسوسی بوده است. همین اشراف بر سلسله‌مراتب سازمانی با روح خیال‌پرور نویسنده در هم آمیخته و به او کمک کرده است تا با نمایش موازی خیانت‌های جنسی و سیاسی در این رمان، گوشه‌ای از چهره واقعی سازمان‌های جاسوسی را از رهگذر گمانه‌زنی‌های شخصیت سربه‌تو، باریک‌بین و جفادیده جرج اسمایلی برملا کند.
عنوان این رمان، برگرفته از نخستین کلمات شعر انگلیسی کودکانه‌ای است که برای سرگرمی و به قصد پیشگویی شغل یک کودک در آینده، هنگام شمارش چیزهایی مثل گلبرگ‌های آفتابگردان، دکمه‌های لباس، هسته‌های گیلاس و... خوانده می‌شود. اصل شعر این است: «بندزن، جامه‌دوز، سرباز، جاشو/ پولدار، فقیر، گدا، دزد...».
جان لوکاره به این رمانش علاقه‌ای خاص داشته و خودش درباره آن نوشته: «همیشه دلم می‌خواست رمانی بنویسم که ماجراهای آن در کورن‌وال می‌گذرد و تا امروز بندزن، جامه‌دوز... نزدیک‌ترین اثر به چیزی بوده که در نظر داشته‌ام. در نسخه ناتمامی که سال‌ها پیش از شروع نگارش جدی این کتاب در کشوی میزم مانده بود، هیچ ردی از شخصیت جرج اسمایلی نبود؛ در عوض، داستان با معرفی مردی منزوی و تلخکام شروع می‌شد که تک‌وتنها در صخره‌های کورن‌وال زندگی می‌کرد و به اتومبیل مشکی‌رنگ تک‌سرنشینی خیره شده بود که جاده مارپیچی در کورن‌وال غربی را انتخاب کرده بودم؛ آنجا که خانه‌های روستایی محقر در حاشیه دریا بنا شده‌اند و انگار تپه‌های پشت سرشان آنها را به سوی دریا هل می‌دهند. قهرمان داستان من با سطلی در دست می‌رود تا به جوجه‌هایش غذا بدهد. نقص عضو دارد، درست مثل جیم پریدو در کتابی که پیش‌رو دارید. او هم مثل جیم مأمور مخفی سابق بریتانیاست و در دامی افتاده بوده که خائنی از سازمان خودش موسوم به سیرک برای او پهن کرده بوده است». لوکاره می‌گوید طرح اولیه کتابش درباره مأموران سیرک بود که این شخصیت را به سازمان برمی‌گردانند تا خائن ناشناس را به اجرای دوباره توطئه خود و بنابراین افشای هویتش ترغیب کند. او می‌گوید که می‌خواسته کل داستانش در زمان حاضر بگذرد و نه در رفت‌و‌آمد به زمان گذشته که بعدا به آن روی آورد: «هیچ راهی برای دنبال‌کردن یک روایت خطی پیدا نمی‌کردم و درعین‌حال نگاهم به گذشته‌ای بود که قهرمان داستانم را به این نقطه آغازین داستان کشانده بود. بنابراین یک روز، بعد از ماه‌ها ناامیدی، کل نسخه دست‌نویس را به حیاط بردم و سوزاندم و از نو شروع کردم. به‌علاوه دردسر تازه‌ای برای خودم تراشیده بودم. تصمیم داشتم چیزی را وصف کنم که در آن ایام هنوز برای خوانندگانم تازگی داشت و شاید به‌ رغم همه افشاگری‌‌های مطبوعاتی درباره میزان نفوذ سازمان‌های مخفی ما، هنوز تازه باشد: از جمله منطق پشت‌وروی عملیات جاسوسی دوجانبه، و حجم انبوه رعب و وحشتی که می‌توان در سازمان دشمن دید. وقتی تلاش‌هایش برای جمع‌آوری اطلاعات تحت نظر سازمان رقیب درمی‌آید». در بخشی از این رمان می‌خوانیم: «شاید تنها اشتباه حرفه‌ای استیو مکلور در شامگاه همان روز این بود که خودش را به خاطر قفل‌نکردن در طرف مسافر سرزنش کرد. از سمت راننده که سوار می‌شد قفل‌نبودن در دیگر را به حساب بی‌دقتی خودش گذاشت. جیم پریدو می‌گفت حیات، آبشخوری ابدی برای بدگمانی است. بنا به این قاعده، مکلور باید این بدگمانی را به دل راه می‌داد که وسط ترافیک سنگین و طاقت‌فرسای خاص، در شامگاهی خاص، در یکی از آن خیابان‌های فرعی شلوغ که به پایین خیابان الیزه راه داشت، ریکی تار، در سمت مسافر را باز می‌کند و برای او اسلحه می‌کشد. اما این روزها زندگی در پایگاه پاریس برای آماده ‌نگه‌داشتن قوای ذهن و هوش آدم چندان افاقه نمی‌کرد و بیشتر ساعات مکلور در روز صرف حساب و کتاب مخارج هفتگی خودش و کامل‌کردن گزارش‌های هفتگی از کارکنان برای سرایداران می‌شد».
شرق: جان لوکاره از جنایی‌نویسان مشهور انگلیسی است که زمانی خودش در ام‌آی6 کار می‌کرده و این تجربه در بسیاری از داستان‌هایش به کار آمده است. لوکاره در ایران هم کم‌وبیش شناخته‌شده است و آثاری از او به فارسی منتشر شده که رمان «بندزن، جامه‌دوز، سرباز، جاسوس» یکی از آنهاست. این رمان مدتی پیش با ترجمه زهره قلی‌پور در نشر نی منتشر شد.
این رمان در واقع اولین کتاب از سه‌گانه «در جست‌وجوی کارلا» است، سه‌گانه‌ای که شاهکار جان لوکاره در ادبیات جاسوسی به شمار می‌رود. در این سه‌گانه تیپ‌های شخصیتی زنده‌ای از مأموران مخفی و نیروهای سازمانی در لایه‌های مختلف جامعه بریتانیا به تصویر درآمده‌اند. در توضیحات ترجمه فارسی کتاب به این نکته اشاره شده که لوکاره در بازنمایی جدیت و سختکوشی شخصیت‌هایش، خواه درست‌کار یا خائن، به بهترین نحو عمل کرده، چون از زمان جنگ شاهد مناسبات حاکم در سیاست‌های دستگاه‌های جاسوسی بوده است. همین اشراف بر سلسله‌مراتب سازمانی با روح خیال‌پرور نویسنده در هم آمیخته و به او کمک کرده است تا با نمایش موازی خیانت‌های جنسی و سیاسی در این رمان، گوشه‌ای از چهره واقعی سازمان‌های جاسوسی را از رهگذر گمانه‌زنی‌های شخصیت سربه‌تو، باریک‌بین و جفادیده جرج اسمایلی برملا کند.
عنوان این رمان، برگرفته از نخستین کلمات شعر انگلیسی کودکانه‌ای است که برای سرگرمی و به قصد پیشگویی شغل یک کودک در آینده، هنگام شمارش چیزهایی مثل گلبرگ‌های آفتابگردان، دکمه‌های لباس، هسته‌های گیلاس و... خوانده می‌شود. اصل شعر این است: «بندزن، جامه‌دوز، سرباز، جاشو/ پولدار، فقیر، گدا، دزد...».
جان لوکاره به این رمانش علاقه‌ای خاص داشته و خودش درباره آن نوشته: «همیشه دلم می‌خواست رمانی بنویسم که ماجراهای آن در کورن‌وال می‌گذرد و تا امروز بندزن، جامه‌دوز... نزدیک‌ترین اثر به چیزی بوده که در نظر داشته‌ام. در نسخه ناتمامی که سال‌ها پیش از شروع نگارش جدی این کتاب در کشوی میزم مانده بود، هیچ ردی از شخصیت جرج اسمایلی نبود؛ در عوض، داستان با معرفی مردی منزوی و تلخکام شروع می‌شد که تک‌وتنها در صخره‌های کورن‌وال زندگی می‌کرد و به اتومبیل مشکی‌رنگ تک‌سرنشینی خیره شده بود که جاده مارپیچی در کورن‌وال غربی را انتخاب کرده بودم؛ آنجا که خانه‌های روستایی محقر در حاشیه دریا بنا شده‌اند و انگار تپه‌های پشت سرشان آنها را به سوی دریا هل می‌دهند. قهرمان داستان من با سطلی در دست می‌رود تا به جوجه‌هایش غذا بدهد. نقص عضو دارد، درست مثل جیم پریدو در کتابی که پیش‌رو دارید. او هم مثل جیم مأمور مخفی سابق بریتانیاست و در دامی افتاده بوده که خائنی از سازمان خودش موسوم به سیرک برای او پهن کرده بوده است». لوکاره می‌گوید طرح اولیه کتابش درباره مأموران سیرک بود که این شخصیت را به سازمان برمی‌گردانند تا خائن ناشناس را به اجرای دوباره توطئه خود و بنابراین افشای هویتش ترغیب کند. او می‌گوید که می‌خواسته کل داستانش در زمان حاضر بگذرد و نه در رفت‌و‌آمد به زمان گذشته که بعدا به آن روی آورد: «هیچ راهی برای دنبال‌کردن یک روایت خطی پیدا نمی‌کردم و درعین‌حال نگاهم به گذشته‌ای بود که قهرمان داستانم را به این نقطه آغازین داستان کشانده بود. بنابراین یک روز، بعد از ماه‌ها ناامیدی، کل نسخه دست‌نویس را به حیاط بردم و سوزاندم و از نو شروع کردم. به‌علاوه دردسر تازه‌ای برای خودم تراشیده بودم. تصمیم داشتم چیزی را وصف کنم که در آن ایام هنوز برای خوانندگانم تازگی داشت و شاید به‌ رغم همه افشاگری‌‌های مطبوعاتی درباره میزان نفوذ سازمان‌های مخفی ما، هنوز تازه باشد: از جمله منطق پشت‌وروی عملیات جاسوسی دوجانبه، و حجم انبوه رعب و وحشتی که می‌توان در سازمان دشمن دید. وقتی تلاش‌هایش برای جمع‌آوری اطلاعات تحت نظر سازمان رقیب درمی‌آید». در بخشی از این رمان می‌خوانیم: «شاید تنها اشتباه حرفه‌ای استیو مکلور در شامگاه همان روز این بود که خودش را به خاطر قفل‌نکردن در طرف مسافر سرزنش کرد. از سمت راننده که سوار می‌شد قفل‌نبودن در دیگر را به حساب بی‌دقتی خودش گذاشت. جیم پریدو می‌گفت حیات، آبشخوری ابدی برای بدگمانی است. بنا به این قاعده، مکلور باید این بدگمانی را به دل راه می‌داد که وسط ترافیک سنگین و طاقت‌فرسای خاص، در شامگاهی خاص، در یکی از آن خیابان‌های فرعی شلوغ که به پایین خیابان الیزه راه داشت، ریکی تار، در سمت مسافر را باز می‌کند و برای او اسلحه می‌کشد. اما این روزها زندگی در پایگاه پاریس برای آماده ‌نگه‌داشتن قوای ذهن و هوش آدم چندان افاقه نمی‌کرد و بیشتر ساعات مکلور در روز صرف حساب و کتاب مخارج هفتگی خودش و کامل‌کردن گزارش‌های هفتگی از کارکنان برای سرایداران می‌شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.