|

هورالعظیم، نبرد نیزارها و مادر زخم‌ها

سعید نبی- مستند‌ساز محیط زیست

هورالعظیم سال‌هاست در جنگ برای بقاست، دیروز محلی برای دفاع بود و سربلندی‌ها، اما امروز مأمنی شده برای شرمساری‌ها! 1362 را که یادتان هست، نبرد نیزارها! همان دورانی که پرچم خیبر برافراشته شد؛ اما چه شده که بسیای از آنها که در دوران دفاع دستی بر آتش در داخل هور داشتند و حیات‌شان را مدیون عدم ممات آن بوده‌اند، امروز که ورق برگشته و این‌بار هور حیاتش را در میان تصمیمات سیاسی آنان جست‌وجو می‌کند، انگار غفلت می‌کنند و به فریادش نمی‌رسند! و یادشان رفته روزی روزگاری هور چه بود و چه‌ها که برای ایشان و کشور نکرد. شاید هور فیلش یاد هندوستان کرده و نمی‌خواهد اصل غافلگیری را از یادها بردارد، همان اصلی که در خیبر رمز موفقیت ما بود برای نبرد نیزارها به قصد بصره و تعادل جبهه‌ها تا فتح جزیره مجنون، امروز گریبانش را گرفته و تشنه حقابه حیاتش کرده؛ اما چه شد که هور بزرگ و عظیمی که دیروز آرامش برخی سیاست‌مدارانش بود و دوای دردشان امروز عذاب روحشان شده؟ هورالعظیم، با قدمتی دیرینه و بین‌المللی است، تالابی که با تصاویر کلبه‌ها و کومه‌های نیزاری‌اش و قایق‌های پارویی خاص در دنیا شناخته می‌شود، با وسعتی به مساحت حدود ۱۱۸ هزار هکتار و سهم و حقابه‌ای که در سال آبی 99 تا 1400 از بالادست سد جوان کرخه به میزان یک‌میلیارد‌و 800 هزار مترمکعب تعیین شده، برای پرکردن مخزن‌های شماره یک به مساحت هشت‌هزار‌و ۲۰۰ هکتار، شماره دو به مساحت ۳۰ هزار هکتار، شماره سه به مساحت ۱۵ هزار هکتار، شماره چهار به مساحت ۳۰ هزار هکتار و شماره پنج به مساحت ۲۷ هزار هکتار. با ژرفای کم تا چند متر در اواسط تالاب و سراسر پوشیده از نی. در غرب استان خوزستان است، در انتهای رود کرخه در منطقه مرزی دشت آزادگان و مجاورت هویزه و رفیع. نامش با سوسنگرد، بستان، چزابه، طلاییه و شط علی گره خورده. تالابی که بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ بخش عظیمی از آن توسط صدام حسین خشک شد؛ چرا‌که بر این تصور بود که گروه‌های مسلحی در این محل زندگی می‌کنند که علیه بعث فعال‌اند. در آن روزها هم بیشتر ساکنان بخش عراقی‌اش شیعه‌نشین بودند و پس از خشک‌شدن این منطقه به شهرها و گروهی نیز به ایران نقل مکان کردند. تا سال ۲۰۰۳ و سقوط صدام که آب دوباره به این منطقه باز شد، بیشتر از 90 درصد تالاب به این دلیل و خشک‌کردن بخش ایرانی مخزن‌های شماره 3، 4 و 5 توسط صنایع نفتی داخلی خشک شده بود و کانونی برای ریزگردهای داخلی. تقریبا تمام روستاهای مجاور هور به‌ جز شهر رفیع به‌ طور کلی از بین رفت و تنها از آنها بقایای خرابی یک جنگ تمام‌عیار باقی ماند.

درآمد عمده خانواده‌های حاشیه تالاب از سمت ایران از صیادی و گاومیش‌داری است. آمارها می‌گوید 400 گاومیش‌دار در منطقه زندگی می‌کنند با 18 هزار رأس گاومیش و هزار نفر صیاد برای صید روزانه هفت تا هشت تُن ماهی بومی در روز که البته این روزها ماهی مهاجم تیلاپیا هم به آنها پیوسته. این همه آنچه بود که تا دیروز بر هورالعظیم گذشته؛ اما امروز چه بر سر آن آورده‌اند که شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی این‌گونه به اعتراض برخاسته‌اند و ذهن جامعه افسوس این تالاب را می‌خورد؟ تصاویر دلخراشی از این تالاب و وضعیت آبی و گاومیش‌های آن مخابره می‌شود که دست به دست چرخیده و دل هر دردمندی را به درد آورده؛ اما مقصر کیست؟ پیش‌بینی شده که در ترسالی‌ها ۱.۸میلیارد مترمکعب، بارندگی نرمال ۱.۶ میلیارد مترمکعب و خشکسالی ۱.۳ میلیارد مترمکعب حقابه تالاب داده شود که متأسفانه در سال 1400 و در همین چند روز پیش با وجود اینکه طبق اعلام، اعتراض و مشاهدات خبرنگاران که در سایت‌های خبری نیز منتشر شده، وضعیت آب سد تاکنون بد نبوده و رقم آبِ رسیده به تالاب بسیار کمتر از آن چیزی بوده که اعلام می‌شود. آن‌گونه که وزارت نیرو آمار می‌دهد ۱.۸ میلیارد مترمکعب از حقابه تالاب هورالعظیم از محل سد کرخه در این سال آبی آزاد شده، البته این موضوع با مخالفت سازمان محیط زیست روبه‌روست و می‌گوید این آب در این فاصله بیش از 90کیلومتری هرگز به تالاب نرسیده است؛ چرا‌که حداقل ورودی تالاب باید در یک ماه گذشته رقمی معادل ۲۰ تا ۲۵ مترمکعب در ثانیه باشد؛ اما شرایط به گونه‌ای رقم خورده که آب تحویل‌شده به محل ورودی هور در بهترین شرایط خود هشت مترمکعب در ثانیه است؛ آن‌هم بدون در‌نظر‌گرفتن شرایط تبخیری در دمای بسیار بالای این روزهای تالاب و خوزستان، چرا‌که آنچه آمارها نشان می‌دهد، این روزها هر ثانیه ۳۰ مترمکعب از آب هورالعظیم تبخیر می‌شود. از طرف دیگر میزان آب به سمت تالاب برخلاف همه توافقات و اصول حقابه‌ای بوده؛ چرا‌که در حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب آب به سمت تالاب رها شده با وجودی که طبق مصوبه استان خوزستان قرار بوده از خرداد تا شهریور ماه ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب وارد تالاب شود؛ یعنی 150 میلیون مترمکعب کسری و این در شرایطی است که اگر هم بر فرض مهال وزارت نیرو 230 تا 250 میلیون مترمکعب آب سهم حق تالاب هورالعظیم را به سمت آن رها کند، این آب هرگز تمام و کمال به هور نخواهد رسید؛ چرا‌که در حوضه کرخه تا هور ۱۶ هزار هکتار کشت غیر‌مجاز برنج صورت می‌گیرد و این کشاورزی‌های غیر‌مجاز آن‌قدر در فاصله حدود ۹۵ کیلومتر بین محل رهاسازی آب در سد کرخه تا هورالعظیم امسال بیشتر هم شده که آب ورودی به تالاب بسیار کمتر از آن عددی خواهد بود که اعلام می‌شود. کارشناسان می‌گویند فراموش نکنیم امروز که گلوی هورالعظیم را تا مرز خفه‌شدن فشار می‌دهیم، خیلی دور نیست که ریزگردهایش میهمان ریه‌های ما شود و این همان انتقام سختی خواهد بود که ۱۰ سال پیش هورالعظیم از ما گرفت.

هورالعظیم سال‌هاست در جنگ برای بقاست، دیروز محلی برای دفاع بود و سربلندی‌ها، اما امروز مأمنی شده برای شرمساری‌ها! 1362 را که یادتان هست، نبرد نیزارها! همان دورانی که پرچم خیبر برافراشته شد؛ اما چه شده که بسیای از آنها که در دوران دفاع دستی بر آتش در داخل هور داشتند و حیات‌شان را مدیون عدم ممات آن بوده‌اند، امروز که ورق برگشته و این‌بار هور حیاتش را در میان تصمیمات سیاسی آنان جست‌وجو می‌کند، انگار غفلت می‌کنند و به فریادش نمی‌رسند! و یادشان رفته روزی روزگاری هور چه بود و چه‌ها که برای ایشان و کشور نکرد. شاید هور فیلش یاد هندوستان کرده و نمی‌خواهد اصل غافلگیری را از یادها بردارد، همان اصلی که در خیبر رمز موفقیت ما بود برای نبرد نیزارها به قصد بصره و تعادل جبهه‌ها تا فتح جزیره مجنون، امروز گریبانش را گرفته و تشنه حقابه حیاتش کرده؛ اما چه شد که هور بزرگ و عظیمی که دیروز آرامش برخی سیاست‌مدارانش بود و دوای دردشان امروز عذاب روحشان شده؟ هورالعظیم، با قدمتی دیرینه و بین‌المللی است، تالابی که با تصاویر کلبه‌ها و کومه‌های نیزاری‌اش و قایق‌های پارویی خاص در دنیا شناخته می‌شود، با وسعتی به مساحت حدود ۱۱۸ هزار هکتار و سهم و حقابه‌ای که در سال آبی 99 تا 1400 از بالادست سد جوان کرخه به میزان یک‌میلیارد‌و 800 هزار مترمکعب تعیین شده، برای پرکردن مخزن‌های شماره یک به مساحت هشت‌هزار‌و ۲۰۰ هکتار، شماره دو به مساحت ۳۰ هزار هکتار، شماره سه به مساحت ۱۵ هزار هکتار، شماره چهار به مساحت ۳۰ هزار هکتار و شماره پنج به مساحت ۲۷ هزار هکتار. با ژرفای کم تا چند متر در اواسط تالاب و سراسر پوشیده از نی. در غرب استان خوزستان است، در انتهای رود کرخه در منطقه مرزی دشت آزادگان و مجاورت هویزه و رفیع. نامش با سوسنگرد، بستان، چزابه، طلاییه و شط علی گره خورده. تالابی که بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ بخش عظیمی از آن توسط صدام حسین خشک شد؛ چرا‌که بر این تصور بود که گروه‌های مسلحی در این محل زندگی می‌کنند که علیه بعث فعال‌اند. در آن روزها هم بیشتر ساکنان بخش عراقی‌اش شیعه‌نشین بودند و پس از خشک‌شدن این منطقه به شهرها و گروهی نیز به ایران نقل مکان کردند. تا سال ۲۰۰۳ و سقوط صدام که آب دوباره به این منطقه باز شد، بیشتر از 90 درصد تالاب به این دلیل و خشک‌کردن بخش ایرانی مخزن‌های شماره 3، 4 و 5 توسط صنایع نفتی داخلی خشک شده بود و کانونی برای ریزگردهای داخلی. تقریبا تمام روستاهای مجاور هور به‌ جز شهر رفیع به‌ طور کلی از بین رفت و تنها از آنها بقایای خرابی یک جنگ تمام‌عیار باقی ماند.

درآمد عمده خانواده‌های حاشیه تالاب از سمت ایران از صیادی و گاومیش‌داری است. آمارها می‌گوید 400 گاومیش‌دار در منطقه زندگی می‌کنند با 18 هزار رأس گاومیش و هزار نفر صیاد برای صید روزانه هفت تا هشت تُن ماهی بومی در روز که البته این روزها ماهی مهاجم تیلاپیا هم به آنها پیوسته. این همه آنچه بود که تا دیروز بر هورالعظیم گذشته؛ اما امروز چه بر سر آن آورده‌اند که شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی این‌گونه به اعتراض برخاسته‌اند و ذهن جامعه افسوس این تالاب را می‌خورد؟ تصاویر دلخراشی از این تالاب و وضعیت آبی و گاومیش‌های آن مخابره می‌شود که دست به دست چرخیده و دل هر دردمندی را به درد آورده؛ اما مقصر کیست؟ پیش‌بینی شده که در ترسالی‌ها ۱.۸میلیارد مترمکعب، بارندگی نرمال ۱.۶ میلیارد مترمکعب و خشکسالی ۱.۳ میلیارد مترمکعب حقابه تالاب داده شود که متأسفانه در سال 1400 و در همین چند روز پیش با وجود اینکه طبق اعلام، اعتراض و مشاهدات خبرنگاران که در سایت‌های خبری نیز منتشر شده، وضعیت آب سد تاکنون بد نبوده و رقم آبِ رسیده به تالاب بسیار کمتر از آن چیزی بوده که اعلام می‌شود. آن‌گونه که وزارت نیرو آمار می‌دهد ۱.۸ میلیارد مترمکعب از حقابه تالاب هورالعظیم از محل سد کرخه در این سال آبی آزاد شده، البته این موضوع با مخالفت سازمان محیط زیست روبه‌روست و می‌گوید این آب در این فاصله بیش از 90کیلومتری هرگز به تالاب نرسیده است؛ چرا‌که حداقل ورودی تالاب باید در یک ماه گذشته رقمی معادل ۲۰ تا ۲۵ مترمکعب در ثانیه باشد؛ اما شرایط به گونه‌ای رقم خورده که آب تحویل‌شده به محل ورودی هور در بهترین شرایط خود هشت مترمکعب در ثانیه است؛ آن‌هم بدون در‌نظر‌گرفتن شرایط تبخیری در دمای بسیار بالای این روزهای تالاب و خوزستان، چرا‌که آنچه آمارها نشان می‌دهد، این روزها هر ثانیه ۳۰ مترمکعب از آب هورالعظیم تبخیر می‌شود. از طرف دیگر میزان آب به سمت تالاب برخلاف همه توافقات و اصول حقابه‌ای بوده؛ چرا‌که در حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب آب به سمت تالاب رها شده با وجودی که طبق مصوبه استان خوزستان قرار بوده از خرداد تا شهریور ماه ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب وارد تالاب شود؛ یعنی 150 میلیون مترمکعب کسری و این در شرایطی است که اگر هم بر فرض مهال وزارت نیرو 230 تا 250 میلیون مترمکعب آب سهم حق تالاب هورالعظیم را به سمت آن رها کند، این آب هرگز تمام و کمال به هور نخواهد رسید؛ چرا‌که در حوضه کرخه تا هور ۱۶ هزار هکتار کشت غیر‌مجاز برنج صورت می‌گیرد و این کشاورزی‌های غیر‌مجاز آن‌قدر در فاصله حدود ۹۵ کیلومتر بین محل رهاسازی آب در سد کرخه تا هورالعظیم امسال بیشتر هم شده که آب ورودی به تالاب بسیار کمتر از آن عددی خواهد بود که اعلام می‌شود. کارشناسان می‌گویند فراموش نکنیم امروز که گلوی هورالعظیم را تا مرز خفه‌شدن فشار می‌دهیم، خیلی دور نیست که ریزگردهایش میهمان ریه‌های ما شود و این همان انتقام سختی خواهد بود که ۱۰ سال پیش هورالعظیم از ما گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.