|

مشاغل مبتنی بر خیابان

بابک انالو . کارشناس هنری

(بزرگراه 66، راه فراریان، راه کسانی است که از شن‌ها و زمین‌های خراب‌شده، غرش تراکتورها، مالکیت‌های بربادرفته، گسترش ملایم بیابان به سوی شمال، توفا‌ن‌هایی که زوزه می‌کشند، طغیان‌هایی که زمین را حاصلخیز نمی‌کنند و اندک ثروتی را که می‌توان از آن به دست آورد تباه می‌کنند، از همه اینها می‌گریزند. همه اینهاست که مردم را گریزان می‌کند، و از راه‌های مجاور، از راه‌هایی که گاری‌ها پدید آورده‌اند، از کوره‌راه‌هایی که دهات را به هم می‌پیوندد، آنها را روی جاده شماره ۶۶ می‌ریزد. ۶۶ راه گریز است).
خوشه‌های خشم،نوشته جان اشتاین بک

تهرانی که امروز می‌بینیم با تهرانی که پدربزرگ‌های ما می‌دیدند چه تفاوتی کرده است؟ از ورود تکنولوژی و تغییر فضای جامعه و رشد جمعیت که بگذریم، هیچ چیز به اندازه خیابان، این شهر را تغییر نداده. از کوچه‌باغ‌های شمیران گرفته تا کوچه‌های باریک مرکز شهر به شبکه‌ای درهم‌تنیده از اتوبان و خیابان و میدان‌های غول‌آسا رسیده‌ایم. در شهر دیروز اصل، خانه‌ها بودند و راه‌ها تنها خانه‌ها و اماکن را به یکدیگر متصل می‌کرد اما در شهر امروز گویا خیابان، اصل و اساس شهر است و لابه‌لای هزارتوی بی‌انتهای خیابان‌ها، خانه‌ها و محله‌ها چونان اتراقگاه‌هایی برای توقف شبانه می‌نمایند. خانه در شهر سنتی میزبان حیات جمعی خانواده در مفهوم متکثر آن - با تمام مزایا و معایب آن - بود حال آنکه خانه در شهر مدرن، بیش و کم، خوابگاهی است برای خانواده هسته‌ای مدرن‌شده. در شهر سنتی، اقلیم و توپوگرافی و روابط کارکردی شهر، مبنای رشد ارگانیک شهر بود حال آنکه در شهر مدرن طرح‌های تفضیلی گسترش شهرها، بر اساس مکان‌یابی منزلتی محله‌ها، عموما با هدف خلق ثروت و بی‌توجه به شرایط طبیعی و جغرافیایی و حتی کارآمدی ارتباطات درون شهر، مبنای گسترش بی‌حساب و بیمارگونه عرصه شهر می‌شود و شهر را به فضایی، به قول لوفور، «ناهمگن» تبدیل می‌کند، محاصره‌شده در میان تله‌های فضایی فقر و حاشیه‌نشینی. شهر بیش از آنکه محل زندگی باشد کالایی تجاری است در خدمت سرمایه. از بالا که به شهر می‌نگریم آنچه می‌بینیم شبکه‌ای است وسیع از راه‌ها شامل اتوبان‌ها، خیابان‌ها و کوچه‌ها، با نقاطی مبهم که گویا خانه‌ها هستند. این شبکه وسیع، این شهر بی‌قواره، نتیجه واکنش شیمیایی سرمایه با زمین، دیگر تنها وسیله‌ای برای ارتباط بین خانه‌ها نیست بلکه خود مسکن و محل کار است. بسیاری، دیگر از راه‌ها صرفا برای عبور از نقطه‌ای به نقطه دیگر استفاده نمی‌کنند، بسا که راه، آغاز و پایان روز و گاه شب آنهاست. در خیابان کار می‌کنند، در خیابان زندگی می‌کنند و در خیابان می‌میرند. یک محصول فرعی این واکنش شیمیایی زمین و سرمایه، پدیده‌ای است که والتر بنیامین، آن را زباله‌گرد می‌نامد.
طبقه زباله‌گرد!
امروز همه جای شهر مردمی می‌بینیم که همچون مردگان زنده، بی‌هدف، تنها برای یک روز بقا در خیابان‌های شهر سرگردان‌اند. بدون گذشته، بدون آینده و تنها، ساکن در زمان حال.
زباله‌گرد
خیابان، زیر تیغ آفتاب و شلاق برف، مأوای رانده‌شدگانی است که زیر سقف‌ها جایشان نشده و به‌ناچار به خیابان پناه آورده‌اند، چه برای کار و چه برای سکونت. هر چه شهر‌ها هیولاوارتر رشد می‌کنند، افراد بیشتری جامانده از پناه سقف‌ها، خیابان را برای کار و سکونت بر می‌گزینند. گویی خیابان آخرین سنگری است که هنوز می‌توان در آن برای بقا و نه بیشتر! جنگید. هر چه معنای زندگی افت می‌کند انتظارات از آن به بقا کاهش می‌یابد و خیابان شلوغ‌تر می‌شود. در خیابان که قدم می‌زنی، لشکری افسرده از نیمه‌زندگانی می‌بینی که حرکت‌کنندگان را ملتمسانه به لحظه‌ای درنگ! می‌خوانند تا قوت خود را در این توقف کوتاه جست‌وجو کنند و از این توقف تغذیه کنند و بدون این لحظات توقف، سفره‌شان حتی خالی‌تر خواهد بود. مشتی تخمه، بشقابکی لبوی داغ، شیشه اتومبیلی که برق می‌افتد، دعایی که بدرقه راه می‌شود و یا ساعتی سرخوشی... . موقت، لحظه‌ای، بی‌ثمر و خالی از معنا، اندک قوتی که برای به‌دست‌آوردنش معنایی خلق نمی‌شود، محصولی تولید نمی‌شود یا خدمتی ارائه نمی‌شود. مردم خیابان البته این را می‌دانند یا نمی‌دانند و در هر حال در ناخودآگاه خود زیر این بار کمر خم می‌کنند، بار بی‌ارزشی، بار بی‌معنایی، بار یکی از صد هزار بودن، بار قابل جایگزینی بودن، بار عدم تشخص و بار فقدان منزلت اجتماعی.
زباله‌گردبودن
خیابانی‌ها اگر سقفی برای خواب شب داشته باشند، در زیر آن سقف و در اطراف آن سقف، حتی نمی‌خواهند از اهل خیابان شناخته شوند. همه آنها البته این‌چنین نیستند، کسانی که نظم خیابان را برقرار می‌کنند، کسانی که حمل‌ونقل را برعهده دارند، کسانی که حفظ و نگهداری خیابان برعهده آنهاست و حتی فلانورهای عارف‌مسلکی که در چارچوب قواعد دنیای مدرن به سیر آفاق و انفس می‌پردازند. موضوع ما البته مطرودینی هستند که به خیابان تبعید شده‌اند. آنها که در جست‌وجوی کار باثبات، در صورت و معنای متداول، موفق نبودند یا نخواستند که باشند و خیابان را انتخاب کردند برای شغلی موقت، غیرمسئولانه، بی‌ثبات و گاه خلاف. خیابان مزایایی هم دارد، مزایایی که غرورآمیز نیست، ساعت کار دلخواه، درآمد غیرثابت و گاه بالا، نبود کارفرما و بسیار مزایای دیگر که به قیمت هویت شخص تمام می‌شود. بگذریم از مخاطرات خیابان مثل تصادف و بیماری تنفسی و عدم امنیت شغلی و جانی و... اما بزرگ‌ترین آسیبی که خیابان به خیابانی‌ها وارد می‌کند تحقیر است. کسی خود را ملزم نمی‌داند با یک لبوفروش یا کودک شیشه‌پاک‌کن به احترام صحبت کند. همه آنها را می‌رانند و با آنها چون شهروندان درجه دوم یا غیرقانونی برخورد می‌کنند. هیچ کس دست محبت بر سر کودکانی که به اجبار سر چهارراه‌ها مشغول به کار هستند، نمی‌کشد. هیچ کس حال دست‌فروش کنار پیاده‌رو را نمی‌پرسد. هیچ‌کس خود را جای خیابانی‌ها نمی‌گذارد. چونان فرانکن اشتاین، ساخته شهر، مطرود شهر و سرآخر، خصم شهر. رفتار شهر کم‌کم خیابانی‌ها را به واکنش وا می‌دارد. واکنشی دفاعی از سر استیصال و ترس.

(بزرگراه 66، راه فراریان، راه کسانی است که از شن‌ها و زمین‌های خراب‌شده، غرش تراکتورها، مالکیت‌های بربادرفته، گسترش ملایم بیابان به سوی شمال، توفا‌ن‌هایی که زوزه می‌کشند، طغیان‌هایی که زمین را حاصلخیز نمی‌کنند و اندک ثروتی را که می‌توان از آن به دست آورد تباه می‌کنند، از همه اینها می‌گریزند. همه اینهاست که مردم را گریزان می‌کند، و از راه‌های مجاور، از راه‌هایی که گاری‌ها پدید آورده‌اند، از کوره‌راه‌هایی که دهات را به هم می‌پیوندد، آنها را روی جاده شماره ۶۶ می‌ریزد. ۶۶ راه گریز است).
خوشه‌های خشم،نوشته جان اشتاین بک

تهرانی که امروز می‌بینیم با تهرانی که پدربزرگ‌های ما می‌دیدند چه تفاوتی کرده است؟ از ورود تکنولوژی و تغییر فضای جامعه و رشد جمعیت که بگذریم، هیچ چیز به اندازه خیابان، این شهر را تغییر نداده. از کوچه‌باغ‌های شمیران گرفته تا کوچه‌های باریک مرکز شهر به شبکه‌ای درهم‌تنیده از اتوبان و خیابان و میدان‌های غول‌آسا رسیده‌ایم. در شهر دیروز اصل، خانه‌ها بودند و راه‌ها تنها خانه‌ها و اماکن را به یکدیگر متصل می‌کرد اما در شهر امروز گویا خیابان، اصل و اساس شهر است و لابه‌لای هزارتوی بی‌انتهای خیابان‌ها، خانه‌ها و محله‌ها چونان اتراقگاه‌هایی برای توقف شبانه می‌نمایند. خانه در شهر سنتی میزبان حیات جمعی خانواده در مفهوم متکثر آن - با تمام مزایا و معایب آن - بود حال آنکه خانه در شهر مدرن، بیش و کم، خوابگاهی است برای خانواده هسته‌ای مدرن‌شده. در شهر سنتی، اقلیم و توپوگرافی و روابط کارکردی شهر، مبنای رشد ارگانیک شهر بود حال آنکه در شهر مدرن طرح‌های تفضیلی گسترش شهرها، بر اساس مکان‌یابی منزلتی محله‌ها، عموما با هدف خلق ثروت و بی‌توجه به شرایط طبیعی و جغرافیایی و حتی کارآمدی ارتباطات درون شهر، مبنای گسترش بی‌حساب و بیمارگونه عرصه شهر می‌شود و شهر را به فضایی، به قول لوفور، «ناهمگن» تبدیل می‌کند، محاصره‌شده در میان تله‌های فضایی فقر و حاشیه‌نشینی. شهر بیش از آنکه محل زندگی باشد کالایی تجاری است در خدمت سرمایه. از بالا که به شهر می‌نگریم آنچه می‌بینیم شبکه‌ای است وسیع از راه‌ها شامل اتوبان‌ها، خیابان‌ها و کوچه‌ها، با نقاطی مبهم که گویا خانه‌ها هستند. این شبکه وسیع، این شهر بی‌قواره، نتیجه واکنش شیمیایی سرمایه با زمین، دیگر تنها وسیله‌ای برای ارتباط بین خانه‌ها نیست بلکه خود مسکن و محل کار است. بسیاری، دیگر از راه‌ها صرفا برای عبور از نقطه‌ای به نقطه دیگر استفاده نمی‌کنند، بسا که راه، آغاز و پایان روز و گاه شب آنهاست. در خیابان کار می‌کنند، در خیابان زندگی می‌کنند و در خیابان می‌میرند. یک محصول فرعی این واکنش شیمیایی زمین و سرمایه، پدیده‌ای است که والتر بنیامین، آن را زباله‌گرد می‌نامد.
طبقه زباله‌گرد!
امروز همه جای شهر مردمی می‌بینیم که همچون مردگان زنده، بی‌هدف، تنها برای یک روز بقا در خیابان‌های شهر سرگردان‌اند. بدون گذشته، بدون آینده و تنها، ساکن در زمان حال.
زباله‌گرد
خیابان، زیر تیغ آفتاب و شلاق برف، مأوای رانده‌شدگانی است که زیر سقف‌ها جایشان نشده و به‌ناچار به خیابان پناه آورده‌اند، چه برای کار و چه برای سکونت. هر چه شهر‌ها هیولاوارتر رشد می‌کنند، افراد بیشتری جامانده از پناه سقف‌ها، خیابان را برای کار و سکونت بر می‌گزینند. گویی خیابان آخرین سنگری است که هنوز می‌توان در آن برای بقا و نه بیشتر! جنگید. هر چه معنای زندگی افت می‌کند انتظارات از آن به بقا کاهش می‌یابد و خیابان شلوغ‌تر می‌شود. در خیابان که قدم می‌زنی، لشکری افسرده از نیمه‌زندگانی می‌بینی که حرکت‌کنندگان را ملتمسانه به لحظه‌ای درنگ! می‌خوانند تا قوت خود را در این توقف کوتاه جست‌وجو کنند و از این توقف تغذیه کنند و بدون این لحظات توقف، سفره‌شان حتی خالی‌تر خواهد بود. مشتی تخمه، بشقابکی لبوی داغ، شیشه اتومبیلی که برق می‌افتد، دعایی که بدرقه راه می‌شود و یا ساعتی سرخوشی... . موقت، لحظه‌ای، بی‌ثمر و خالی از معنا، اندک قوتی که برای به‌دست‌آوردنش معنایی خلق نمی‌شود، محصولی تولید نمی‌شود یا خدمتی ارائه نمی‌شود. مردم خیابان البته این را می‌دانند یا نمی‌دانند و در هر حال در ناخودآگاه خود زیر این بار کمر خم می‌کنند، بار بی‌ارزشی، بار بی‌معنایی، بار یکی از صد هزار بودن، بار قابل جایگزینی بودن، بار عدم تشخص و بار فقدان منزلت اجتماعی.
زباله‌گردبودن
خیابانی‌ها اگر سقفی برای خواب شب داشته باشند، در زیر آن سقف و در اطراف آن سقف، حتی نمی‌خواهند از اهل خیابان شناخته شوند. همه آنها البته این‌چنین نیستند، کسانی که نظم خیابان را برقرار می‌کنند، کسانی که حمل‌ونقل را برعهده دارند، کسانی که حفظ و نگهداری خیابان برعهده آنهاست و حتی فلانورهای عارف‌مسلکی که در چارچوب قواعد دنیای مدرن به سیر آفاق و انفس می‌پردازند. موضوع ما البته مطرودینی هستند که به خیابان تبعید شده‌اند. آنها که در جست‌وجوی کار باثبات، در صورت و معنای متداول، موفق نبودند یا نخواستند که باشند و خیابان را انتخاب کردند برای شغلی موقت، غیرمسئولانه، بی‌ثبات و گاه خلاف. خیابان مزایایی هم دارد، مزایایی که غرورآمیز نیست، ساعت کار دلخواه، درآمد غیرثابت و گاه بالا، نبود کارفرما و بسیار مزایای دیگر که به قیمت هویت شخص تمام می‌شود. بگذریم از مخاطرات خیابان مثل تصادف و بیماری تنفسی و عدم امنیت شغلی و جانی و... اما بزرگ‌ترین آسیبی که خیابان به خیابانی‌ها وارد می‌کند تحقیر است. کسی خود را ملزم نمی‌داند با یک لبوفروش یا کودک شیشه‌پاک‌کن به احترام صحبت کند. همه آنها را می‌رانند و با آنها چون شهروندان درجه دوم یا غیرقانونی برخورد می‌کنند. هیچ کس دست محبت بر سر کودکانی که به اجبار سر چهارراه‌ها مشغول به کار هستند، نمی‌کشد. هیچ کس حال دست‌فروش کنار پیاده‌رو را نمی‌پرسد. هیچ‌کس خود را جای خیابانی‌ها نمی‌گذارد. چونان فرانکن اشتاین، ساخته شهر، مطرود شهر و سرآخر، خصم شهر. رفتار شهر کم‌کم خیابانی‌ها را به واکنش وا می‌دارد. واکنشی دفاعی از سر استیصال و ترس.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.