|

وزیر محترم! امور خارجه؟

محمدحسین ملایک- ‌سفیر پیشین ایران در چین

با انتخاب آقای رئیسی به‌عنوان سیزدهمین رئیس‌جمهور پس از انقلاب، موضوع انتخاب کابینه و وزرا و از ‌جمله وزیر امور خارجه به اولویت مسائل سیاسی کشور ارتقا یافته است (البته به‌طور اصولی اگر فردی برای ریاست‌جمهوری ایران خود را کاندیدا کرده اما درباره شخص و نه نوع وزیر خارجه‌اش خالی‌الذهن بوده باشد، حتما یک جای کار می‌لنگد یا خواهد لنگید).

وزیر خارجه در همه نظام‌های موجود جهان از‌ جمله در سیستم سیاسی ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مهم‌ترین شاخصه یک وزیر خارجه، داشتن آمال، آرزو و برنامه بر اساس توانمندی‌های داخلی و منطبق‌کردن آن بر روند‌های جهانی و منطقه‌ای است. به عبارت دیگر، ارتباطات خارجی کشور بر اساس یک تحلیل منسجم می‌تواند پیش برود.
دومین خصوصیت یک وزیر امور خارجه، قدرت اجماع‌سازی داخلی است. وزیر امور خارجه باید در محافل تصمیم‌ساز کشور احترام و قدرت حضور و نفوذ و شکل‌دهی به آن را داشته باشد؛ بنابراین دستگاه مدیریت کشور باید به چشم «خودی» به وی نگاه کرده و به او اعتماد کند. در نتیجه باید در خطوط اساسی همسو و همفکر با مدیریت کلان کشور بوده و مهم‌تر از آن، به سیاست‌هایی که اجرا می‌کند، معتقد باشد. ضمنا باید با سلایق اجرائی و تاکتیکی رئیس‌جمهور نیز همخوانی داشته باشد و در نهایت بتواند نظر مجلس را به خود جلب کند.
سوم، وزیر خارجه باید بتواند تمایل و توانایی ارتباط‌گیری و خصوصی‌سازی روابط با مقامات سایر کشورها از ‌جمله کشورهای هدف را داشته باشد. به عبارت دیگر، قدرت اجماع‌سازی بین‌المللی داشته باشد.
درباره تحلیل وزرای امور خارجه در ایران، یاد‌آوری این نکات ضروری است. با پیروزی انقلاب اسلامی، نظام بین‌الملل تکانی خورد، اما نظام دوقطبی از خود پایداری نشان می‌داد؛ بنابراین در بین مسئولان انقلاب اسلامی موضوع «خط سوم» طرح شد و تحلیل غالب حفظ این «خط» در نظام دو‌قطبی بود. جناب میر‌حسین موسوی صاحب دید و جهان‌بینی بود و سیاست خارجی را از دیدگاه ایدئولوژی می‌دید؛ بنابراین به این خط توجه ویژه داشت، ولی حضورش چندان دوام نیاورد. جناب آقای دکتر ولایتی که بیشترین سال‌ها را در خدمت سیاست خارجی بود و هستند نیز در راستای همین تحلیل غالب که باید انقلاب اسلامی را به‌عنوان خطی مستقل تثبیت کرد، کار را بر عهده گرفت. او بیشترین ظرفیت را در اجماع‌سازی داخلی از خود نشان داد و توانست در بین گرایش‌ها و نظرات مختلف، بیشترین هماهنگی را در سطح ملی از بین چپِ چپ تا راستِ راست برای اجرای سیاست خارجی (هرچه بود) به وجود بیاورد و بنابراین همواره مورد حمایت ارکان سیستم قرار داشت. وی در ارتباط‌گیری با مقامات خارجی و حفظ آن نیز بسیار کوشا بود. ولایتی به واسطه شخصیت، ظرفیت‌های علمی و تاریخی و توانایی محاوره هم از یک سطح اجتماعی خاص برخوردار بود و هم در سطح بین‌المللی توانسته بود خود را شخصیت تثبیت‌شده‌ای بنمایاند. از اطرافیان ایشان شنیده می‌شد که قله مد‌نظرش در این مسیر، دبیرکلی سازمان ملل است. به‌هرحال ایشان هدف داشت و برای آن کم نگذاشت.
بعد از فروپاشی شوروی و به‌هم‌ریختن نظام بین‌الملل، نیاز به یک تحلیل از شرایط نوین احساس می‌شد. آقای دکتر ولایتی هیچ‌گاه باور نداشت شوروی آسیای میانه را ترک کرده، در نتیجه تلاش داشت با نیم‌نگاهی به روسیه، سیاست‌های ایران را در آسیای مرکزی سازمان دهد. این تحلیل باعث شد ترکیه به‌عنوان رقیب از ایران در این منطقه پیشی بگیرد و حتی راه‌آهن بندر‌عباس - سرخس که با هزینه زیادی از سوی ایران کشیده شد و می‌توانست به‌عنوان تنها کانال خروجی پنج کشور محصور در خشکی آسیای مرکزی برای ایران شانس بزرگی باشد، نتوانست اعتماد این کشورها را جلب کند و در نهایت نیز موفق نبود.
آقای دکتر خرازی، اسب زین‌شده‌ای را به ارث برد و تلاش برای حفظ شرایط کرد. از بحران‌ها فرار کرد و هر پرونده مشکلی را از وزارت خارجه خارج کرد و قدرت تأثیرگذاری وزارت خارجه را پایین آورد. اجماع‌سازی را در حضورنداشتن وزارت خارجه تعریف کرد. طرح و برنامه‌ای در سیاست خارجی جدا از آنچه از گذشته بود، مطرح نشد. موضوع گفت‌وگوی تمدن‌ها نیز طرح آرزویی فلسفی بود و ارتباطی به برنامه‌های سیاست خارجی نداشت و منشأ اقدامی هم نشد. او شخصیتا تمایل زیادی برای دوست‌یابی بین‌المللی نداشت. شخصیت علمی، گوشه‌گیر و محترمی بود که حتی با سیاست‌های اعلامی دولت اصلاحات نیز همخوانی کمی داشت.
وزرای خارجه دولت آقای احمدی‌نژاد نسل نوین وزرای خارجه بودند که بیشتر کارگزار و منتظر دستور بودند، تحلیلی از نظام بین‌الملل و موقعیت ایران نداشتند، قدرت اجماع‌سازی داخلی آنها تقریبا نزدیک به صفر بود و کارهای موازی و تصمیمات خارج از وزارت خارجه عملا این وزارتخانه را به اداره کنسولی و روابط خارجی تقلیل داد. در این دوره، ارزش سفرای ایران به‌شدت پایین آمد و سفارتخانه کشورها در ایران نیز برای وزارت خارجه احترام زیادی قائل نبودند و به دفتر رئیس‌جمهور و افراد آن توجه بیشتری می‌کردند.
آقای ظریف به‌‌عنوان وزیر خارجه صاحب دیدگاه و تحلیلی بود؛ اگرچه خریدار کمی داشت. از نظر او در جهان تقریبا یک‌قطبی که تا تثبیت راه زیادی در پیش و معارضه فراوانی خواهد داشت، قدرت ایران (هرچه هست) در مشارکت با دیگران قابل افزایش است و در این مشارکت باید چیزی داد و چیزهایی گرفت. برخی در ایران از این تحلیل درک درستی نداشتند، اما آنچه او در این تحلیل پیش‌بینی نکرده بود، رشد نیروهای ملی، راست و تمامیت‌طلب هم در آمریکا، هم در اروپا و هم در ایران بود؛ بنابراین برنامه «برجام» که براساس همان تحلیل موفقیتی سریع پیدا کرده بود، نتوانست بیش از دو سال دوام بیاورد و به ضرر کشور تمام شد.
آقای دکتر ظریف توانایی بسیار خوبی در جلب دوستان خارجی داشت، اما این دوستی بیشتر شخصی ماند و به دلیل نبود اجماع در داخل، غیر قابل تعمیم به کشور شد. ایشان برخلاف مصاحبه‌ها و چهره کاریزماتیک خود، در اجماع‌سازی داخلی نیز نتوانست گام‌های مثبتی بردارد.
رقابت با ایشان و سنگ‌اندازی‌ها، صرف نظر از خارج، در داخل دولت نیز کم نبود؛ عناصری که خود را بالاتر از او می‌دانستند یا فقط او را ابزاری می‌خواستند که نظرات آنها را بیان کند و در نهایت این اظهار‌نظر عجیب از ایشان که من کل وزارت خارجه را با 10 نفر می‌توانم بگردانم که نمودار فاصله ایشان از واقعیت کاری بود که برایش آمده بود.
هم‌اکنون بحث‌های زیادی درباره سیاست خارجه و باید و نباید‌های آقای رئیسی و
در نهایت اینکه وزیر خارجه چه کسی باید باشد، در محافل عمومی مطرح است. عمیقا اعتقاد دارم شناخت کافی از وزارت خارجه و عملکرد آن در جامعه سیاسی، خصوصا در مجلس و نیز جامعه دانشگاهی وجود ندارد‌. یکی آن را سازمان کنسولی و روابط خارجی می‌داند، یکی آن را در حد یک اپلیکیشن بازاریابی کالا تصور می‌کند و مجلسی‌ها نیز بیشتر آن را آژانس مسافرتی و کاریابی می‌بینند.
کارمندان با‌ارزش وزارت خارجه در تمامی این فراز‌و‌نشیب‌ها نظرات کارشناسی خود را مکتوب کرده‌اند. پیش‌بینی و تحلیل‌های آنها به مراتب از محافل تصمیم‌گیری کشور جلوتر بوده و متوسط حقوقشان نیز از نمایندگان مجلس و رفاهیات و امتیازات آنها بسیار کمتر است. این وزیر بوده که استحقاق یا عدم استحقاق در به‌کارگیری و استفاده از آنها را داشته یا نداشته است.
به نظر نگارنده، در جامعه عقب‌مانده سیاسی ایران که هنوز نمی‌تواند تعریف نوشته‌شده‌ای از منافع ملی دربرگیرنده ساکنان ایران‌زمین داشته باشد، شخص وزیر خارجه با قدرت اجماع‌سازی داخلی و خارجی و داشتن تحلیل قابل اجماعی که مسئولان از جهان و برنامه پیش‌رو دارند، یک بسته غیر قابل تفکیک است.
هر‌کسی را که رئیس‌جمهور انتخاب می‌کند یا خود چنین بلند‌پروازی‌ای دارد، باید بتواند این خصوصیات را داشته باشد؛ والا هم خود و هم کشور را دچار بحران خواهد کرد.
*دیپلماسی ایرانی

با انتخاب آقای رئیسی به‌عنوان سیزدهمین رئیس‌جمهور پس از انقلاب، موضوع انتخاب کابینه و وزرا و از ‌جمله وزیر امور خارجه به اولویت مسائل سیاسی کشور ارتقا یافته است (البته به‌طور اصولی اگر فردی برای ریاست‌جمهوری ایران خود را کاندیدا کرده اما درباره شخص و نه نوع وزیر خارجه‌اش خالی‌الذهن بوده باشد، حتما یک جای کار می‌لنگد یا خواهد لنگید).

وزیر خارجه در همه نظام‌های موجود جهان از‌ جمله در سیستم سیاسی ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مهم‌ترین شاخصه یک وزیر خارجه، داشتن آمال، آرزو و برنامه بر اساس توانمندی‌های داخلی و منطبق‌کردن آن بر روند‌های جهانی و منطقه‌ای است. به عبارت دیگر، ارتباطات خارجی کشور بر اساس یک تحلیل منسجم می‌تواند پیش برود.
دومین خصوصیت یک وزیر امور خارجه، قدرت اجماع‌سازی داخلی است. وزیر امور خارجه باید در محافل تصمیم‌ساز کشور احترام و قدرت حضور و نفوذ و شکل‌دهی به آن را داشته باشد؛ بنابراین دستگاه مدیریت کشور باید به چشم «خودی» به وی نگاه کرده و به او اعتماد کند. در نتیجه باید در خطوط اساسی همسو و همفکر با مدیریت کلان کشور بوده و مهم‌تر از آن، به سیاست‌هایی که اجرا می‌کند، معتقد باشد. ضمنا باید با سلایق اجرائی و تاکتیکی رئیس‌جمهور نیز همخوانی داشته باشد و در نهایت بتواند نظر مجلس را به خود جلب کند.
سوم، وزیر خارجه باید بتواند تمایل و توانایی ارتباط‌گیری و خصوصی‌سازی روابط با مقامات سایر کشورها از ‌جمله کشورهای هدف را داشته باشد. به عبارت دیگر، قدرت اجماع‌سازی بین‌المللی داشته باشد.
درباره تحلیل وزرای امور خارجه در ایران، یاد‌آوری این نکات ضروری است. با پیروزی انقلاب اسلامی، نظام بین‌الملل تکانی خورد، اما نظام دوقطبی از خود پایداری نشان می‌داد؛ بنابراین در بین مسئولان انقلاب اسلامی موضوع «خط سوم» طرح شد و تحلیل غالب حفظ این «خط» در نظام دو‌قطبی بود. جناب میر‌حسین موسوی صاحب دید و جهان‌بینی بود و سیاست خارجی را از دیدگاه ایدئولوژی می‌دید؛ بنابراین به این خط توجه ویژه داشت، ولی حضورش چندان دوام نیاورد. جناب آقای دکتر ولایتی که بیشترین سال‌ها را در خدمت سیاست خارجی بود و هستند نیز در راستای همین تحلیل غالب که باید انقلاب اسلامی را به‌عنوان خطی مستقل تثبیت کرد، کار را بر عهده گرفت. او بیشترین ظرفیت را در اجماع‌سازی داخلی از خود نشان داد و توانست در بین گرایش‌ها و نظرات مختلف، بیشترین هماهنگی را در سطح ملی از بین چپِ چپ تا راستِ راست برای اجرای سیاست خارجی (هرچه بود) به وجود بیاورد و بنابراین همواره مورد حمایت ارکان سیستم قرار داشت. وی در ارتباط‌گیری با مقامات خارجی و حفظ آن نیز بسیار کوشا بود. ولایتی به واسطه شخصیت، ظرفیت‌های علمی و تاریخی و توانایی محاوره هم از یک سطح اجتماعی خاص برخوردار بود و هم در سطح بین‌المللی توانسته بود خود را شخصیت تثبیت‌شده‌ای بنمایاند. از اطرافیان ایشان شنیده می‌شد که قله مد‌نظرش در این مسیر، دبیرکلی سازمان ملل است. به‌هرحال ایشان هدف داشت و برای آن کم نگذاشت.
بعد از فروپاشی شوروی و به‌هم‌ریختن نظام بین‌الملل، نیاز به یک تحلیل از شرایط نوین احساس می‌شد. آقای دکتر ولایتی هیچ‌گاه باور نداشت شوروی آسیای میانه را ترک کرده، در نتیجه تلاش داشت با نیم‌نگاهی به روسیه، سیاست‌های ایران را در آسیای مرکزی سازمان دهد. این تحلیل باعث شد ترکیه به‌عنوان رقیب از ایران در این منطقه پیشی بگیرد و حتی راه‌آهن بندر‌عباس - سرخس که با هزینه زیادی از سوی ایران کشیده شد و می‌توانست به‌عنوان تنها کانال خروجی پنج کشور محصور در خشکی آسیای مرکزی برای ایران شانس بزرگی باشد، نتوانست اعتماد این کشورها را جلب کند و در نهایت نیز موفق نبود.
آقای دکتر خرازی، اسب زین‌شده‌ای را به ارث برد و تلاش برای حفظ شرایط کرد. از بحران‌ها فرار کرد و هر پرونده مشکلی را از وزارت خارجه خارج کرد و قدرت تأثیرگذاری وزارت خارجه را پایین آورد. اجماع‌سازی را در حضورنداشتن وزارت خارجه تعریف کرد. طرح و برنامه‌ای در سیاست خارجی جدا از آنچه از گذشته بود، مطرح نشد. موضوع گفت‌وگوی تمدن‌ها نیز طرح آرزویی فلسفی بود و ارتباطی به برنامه‌های سیاست خارجی نداشت و منشأ اقدامی هم نشد. او شخصیتا تمایل زیادی برای دوست‌یابی بین‌المللی نداشت. شخصیت علمی، گوشه‌گیر و محترمی بود که حتی با سیاست‌های اعلامی دولت اصلاحات نیز همخوانی کمی داشت.
وزرای خارجه دولت آقای احمدی‌نژاد نسل نوین وزرای خارجه بودند که بیشتر کارگزار و منتظر دستور بودند، تحلیلی از نظام بین‌الملل و موقعیت ایران نداشتند، قدرت اجماع‌سازی داخلی آنها تقریبا نزدیک به صفر بود و کارهای موازی و تصمیمات خارج از وزارت خارجه عملا این وزارتخانه را به اداره کنسولی و روابط خارجی تقلیل داد. در این دوره، ارزش سفرای ایران به‌شدت پایین آمد و سفارتخانه کشورها در ایران نیز برای وزارت خارجه احترام زیادی قائل نبودند و به دفتر رئیس‌جمهور و افراد آن توجه بیشتری می‌کردند.
آقای ظریف به‌‌عنوان وزیر خارجه صاحب دیدگاه و تحلیلی بود؛ اگرچه خریدار کمی داشت. از نظر او در جهان تقریبا یک‌قطبی که تا تثبیت راه زیادی در پیش و معارضه فراوانی خواهد داشت، قدرت ایران (هرچه هست) در مشارکت با دیگران قابل افزایش است و در این مشارکت باید چیزی داد و چیزهایی گرفت. برخی در ایران از این تحلیل درک درستی نداشتند، اما آنچه او در این تحلیل پیش‌بینی نکرده بود، رشد نیروهای ملی، راست و تمامیت‌طلب هم در آمریکا، هم در اروپا و هم در ایران بود؛ بنابراین برنامه «برجام» که براساس همان تحلیل موفقیتی سریع پیدا کرده بود، نتوانست بیش از دو سال دوام بیاورد و به ضرر کشور تمام شد.
آقای دکتر ظریف توانایی بسیار خوبی در جلب دوستان خارجی داشت، اما این دوستی بیشتر شخصی ماند و به دلیل نبود اجماع در داخل، غیر قابل تعمیم به کشور شد. ایشان برخلاف مصاحبه‌ها و چهره کاریزماتیک خود، در اجماع‌سازی داخلی نیز نتوانست گام‌های مثبتی بردارد.
رقابت با ایشان و سنگ‌اندازی‌ها، صرف نظر از خارج، در داخل دولت نیز کم نبود؛ عناصری که خود را بالاتر از او می‌دانستند یا فقط او را ابزاری می‌خواستند که نظرات آنها را بیان کند و در نهایت این اظهار‌نظر عجیب از ایشان که من کل وزارت خارجه را با 10 نفر می‌توانم بگردانم که نمودار فاصله ایشان از واقعیت کاری بود که برایش آمده بود.
هم‌اکنون بحث‌های زیادی درباره سیاست خارجه و باید و نباید‌های آقای رئیسی و
در نهایت اینکه وزیر خارجه چه کسی باید باشد، در محافل عمومی مطرح است. عمیقا اعتقاد دارم شناخت کافی از وزارت خارجه و عملکرد آن در جامعه سیاسی، خصوصا در مجلس و نیز جامعه دانشگاهی وجود ندارد‌. یکی آن را سازمان کنسولی و روابط خارجی می‌داند، یکی آن را در حد یک اپلیکیشن بازاریابی کالا تصور می‌کند و مجلسی‌ها نیز بیشتر آن را آژانس مسافرتی و کاریابی می‌بینند.
کارمندان با‌ارزش وزارت خارجه در تمامی این فراز‌و‌نشیب‌ها نظرات کارشناسی خود را مکتوب کرده‌اند. پیش‌بینی و تحلیل‌های آنها به مراتب از محافل تصمیم‌گیری کشور جلوتر بوده و متوسط حقوقشان نیز از نمایندگان مجلس و رفاهیات و امتیازات آنها بسیار کمتر است. این وزیر بوده که استحقاق یا عدم استحقاق در به‌کارگیری و استفاده از آنها را داشته یا نداشته است.
به نظر نگارنده، در جامعه عقب‌مانده سیاسی ایران که هنوز نمی‌تواند تعریف نوشته‌شده‌ای از منافع ملی دربرگیرنده ساکنان ایران‌زمین داشته باشد، شخص وزیر خارجه با قدرت اجماع‌سازی داخلی و خارجی و داشتن تحلیل قابل اجماعی که مسئولان از جهان و برنامه پیش‌رو دارند، یک بسته غیر قابل تفکیک است.
هر‌کسی را که رئیس‌جمهور انتخاب می‌کند یا خود چنین بلند‌پروازی‌ای دارد، باید بتواند این خصوصیات را داشته باشد؛ والا هم خود و هم کشور را دچار بحران خواهد کرد.
*دیپلماسی ایرانی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.