|

نگاهی به مجموعه شعر «مرثیه‌ای برای هایده»

انفصال بیرونی و وحدت درونی

ماهان سیارمنش

«مرثیه‌ای برای هایده» نخستین مجموعه شعر کورش حیدرنژاد، شاعر گیلانی است که امسال منتشر شده است. این مجموعه 15 شعر کوتاه و بلند دارد. حیدرنژاد تخیلی گریزان دارد و سرشار از ایده‌های ناب و تصاویر مخیلی است که همه در ذهن او دست به دست هم داده‌اند تا از او شاعری بی‌قرار بسازند که همیشه در عام‌ترین جزئیات که شاید برای هرکس بی‌معنا باشند، معنایی بدیع می‌بیند و خود را تا اندازه‌ی همان چیزهایی که نظاره می‌کند پایین می‌آورد. نمی‌توان با خواندن اشعار او انتظار سیر منطقی حوادث را داشت؛ حوادثی که از الف شروع می‌شوند و در ب پایان می‌یابند. او شاعر لحظه‌های متنافری است که همه تحت نگاه نزدیک‌کننده‌ او گرد هم می‌آیند تا یک تصویر ساده و بی‌مثال بسازند. همین نگاه است که از او (مانند تصاویر مداوم و پی‌در‌پی‌ای که می‌سازد) شاعری پدید می‌آورد که متفاوت از دیگران است؛ شاعری که لحظه‌ خود را زندگی می‌کند و از سرک‌کشیدن در دیگر تجارب سر باز می‌زند. شعر خود را می‌آفریند و از خود می‌گوید؛ گویی با خواندن اشعار او، ما صفحات زندگی‌اش را ورق می‌زنیم و از او می‌خوانیم، در عوض آنکه از خود بگوید، ما با تصاویر او به بعیدترین و ناآشناترین تجارب بشری آگاهی پیدا می‌کنیم؛ تجاربی ناشناخته که بیانشان فقط از توان کسی برمی‌آید که لحظات روزمره را پالاییده و سره را از ناسره جدا کرده و خالص‌ترین بخششان را در اختیار ما گذاشته است. او می‌داند شعر زمانی آغاز می‌شود که غرابت عنان تخیل را به دست بگیرد و تا پایان ذره‌ای عقب ننشیند؛ بلکه مدام مانع ایجاد کند، همان ‌دم که از آن مانع عبور کرد، مانعی دیگر سر راه شاعر بگذارد تا که این هزارتو هیچ‌گاه به سرانجام نرسد، مگر در ذهن خواننده کاوشگر که انتظاری ندارد جز کشف شعر در لحظه‌ای که همه‌چیز درهم تنیده شده‌اند و لذت وافری که از آن حاصل می‌آید، اوج لذت است.
بخشی از شعر «مرثیه‌ای برای هایده» را می‌خوانیم: «مرا ببخش آن‌قدر فقیر بودم/ نتوانستم زخم‌هایت را از بیمارستانِ هشتاد میلیون تختخوابی بیدار/ کنم/ برای تویی/ که به تنهایی گریه می‌کنی/ به تنهایی اشک می‌ریزی/ به تنهایی التماس می‌کنی/ آه!/ دست‌های تمام زنان جهان/ در دستکش‌هایشان تنها می‌مانند/ در روزگاری که مادر یعنی اضافه!/ عشق یعنی سیمان!/ مرگ یعنی هر روز تقصیر تو نیست/ زن‌بودن در این سرزمین...».
شاعر در اینجا پنهان است؛ نه پشت نقابی تا قصه ببافد و سرگرم‌مان کند؛ نقاب او، نقاب زنانی است که پشت هر دردی مخفی شده‌اند تا ذره‌ذره آب شوند؛ نقاب زنانی که سکوت می‌کنند تا فریادشان شنیده نشود. از این منظر شعر، مویه‌ای نیست که به رقتمان آورد یا متأثرمان کند و دمی بعد اثرش ناپدید شود، مانند بسیاری از چیزهایی که امروزه می‌خوانیم؛ بلکه جلوه‌ای می‌شود و آینه‌ای برای بازنمایاندن چهر‌ه‌ زنی که هق‌هقش را فروخورده و لام تا کام حرف نمی‌زند. با این وصف، تمام آنچه شاعر از خلال کلمات نامرتبط با یکدیگر سعی در بیانش دارد، خلق جهانی متفاوت با آنی است که در واقعیت ریشه دارد. از این دیدگاه، واقعیت کاملا راوی را پس می‌زند و او در واکنش به آن، دنیایی می‌آفریند که جهان واقع را انکار می‌کند و حتی با فراروی از آن، رویایی را به تصور درمی‌آورد که در آن تمام عناصر در یک انفصال بیرونی و وحدت درونی شریک هستند. در این جهان دیگر شیدایی خطر محسوب نمی‌شود؛ بلکه شرط لازم هستی‌ای می‌شود که به‌واسطه‌ آن خلق شده است. در مقابل این آفرینش تنها کاری که از دست ما برمی‌آید نشستن و تماشاکردن است تا بارها و بارها در آن غرق شویم و دوباره سر از آن بیرون بیاوریم و چشمانمان را به جهان عینی عادت دهیم.
بخشی از شعر «سایه» را می‌خوانیم: «جهان/ مرگ‌هایش را/ در گورستانِ روزهایش/ زنده‌به‌گور می‌کند/ در روزگار بازجویی سکوت/ جسدِ نگرانی/ دلتنگ حامله بغض بود/ تو که از سرطانِ لبخندت/ برایم مرگ می‌بافی/ تو که به غده‌های خونی سقوط می‌کنی...». شاعر فقط تصاویر دردناک نمی‌آفریند تا مدتی با او همگام شویم و بعد از او روی برگردانیم و متوجه‌ شعری دیگر شویم و... بلکه ارزش کلمات را می‌داند و از هرکدام در جای خود بهره می‌برد؛ اگر از مرگ حرف می‌زند، از گورستان، زنده‌به‌گوری، جسد و دلتنگی هم نام می‌برد تا همه در یک ساختار منطقی درونی با هم اتحاد پیدا کنند و تحت یک واژه نادرست فرونریزند. مرگ هم می‌تواند برایمان حامل دنیایی باشد که در آن زشتی و زیبایی در کلام منعقد نمی‌شوند؛ بلکه در دیده است که آشکار می‌شود چه‌چیز از نظرمان ملوث است. قرار نیست در این دنیا «غده‌های خونی» عملکردی زیبایی‌شناسانه نداشته باشند؛ شعری می‌تواند از اینها بگوید و درعین‌حال داعیه‌ خلق جهانی نو را داشته باشد که می‌تواند در تقابل با غیر خودش معنا بگیرد.
«سردت است/ سردت است/ به دره‌های آلوده پا نکش/ من ریسمان مندرس را/ بر گلوی واژه‌هایم افکندم/ تا سایه‌های خشکیده/ لای شعرهایم دوباره شاعر نشوند...».
«مرثیه‌ای برای هایده» نخستین مجموعه شعر کورش حیدرنژاد، شاعر گیلانی است که امسال منتشر شده است. این مجموعه 15 شعر کوتاه و بلند دارد. حیدرنژاد تخیلی گریزان دارد و سرشار از ایده‌های ناب و تصاویر مخیلی است که همه در ذهن او دست به دست هم داده‌اند تا از او شاعری بی‌قرار بسازند که همیشه در عام‌ترین جزئیات که شاید برای هرکس بی‌معنا باشند، معنایی بدیع می‌بیند و خود را تا اندازه‌ی همان چیزهایی که نظاره می‌کند پایین می‌آورد. نمی‌توان با خواندن اشعار او انتظار سیر منطقی حوادث را داشت؛ حوادثی که از الف شروع می‌شوند و در ب پایان می‌یابند. او شاعر لحظه‌های متنافری است که همه تحت نگاه نزدیک‌کننده‌ او گرد هم می‌آیند تا یک تصویر ساده و بی‌مثال بسازند. همین نگاه است که از او (مانند تصاویر مداوم و پی‌در‌پی‌ای که می‌سازد) شاعری پدید می‌آورد که متفاوت از دیگران است؛ شاعری که لحظه‌ خود را زندگی می‌کند و از سرک‌کشیدن در دیگر تجارب سر باز می‌زند. شعر خود را می‌آفریند و از خود می‌گوید؛ گویی با خواندن اشعار او، ما صفحات زندگی‌اش را ورق می‌زنیم و از او می‌خوانیم، در عوض آنکه از خود بگوید، ما با تصاویر او به بعیدترین و ناآشناترین تجارب بشری آگاهی پیدا می‌کنیم؛ تجاربی ناشناخته که بیانشان فقط از توان کسی برمی‌آید که لحظات روزمره را پالاییده و سره را از ناسره جدا کرده و خالص‌ترین بخششان را در اختیار ما گذاشته است. او می‌داند شعر زمانی آغاز می‌شود که غرابت عنان تخیل را به دست بگیرد و تا پایان ذره‌ای عقب ننشیند؛ بلکه مدام مانع ایجاد کند، همان ‌دم که از آن مانع عبور کرد، مانعی دیگر سر راه شاعر بگذارد تا که این هزارتو هیچ‌گاه به سرانجام نرسد، مگر در ذهن خواننده کاوشگر که انتظاری ندارد جز کشف شعر در لحظه‌ای که همه‌چیز درهم تنیده شده‌اند و لذت وافری که از آن حاصل می‌آید، اوج لذت است.
بخشی از شعر «مرثیه‌ای برای هایده» را می‌خوانیم: «مرا ببخش آن‌قدر فقیر بودم/ نتوانستم زخم‌هایت را از بیمارستانِ هشتاد میلیون تختخوابی بیدار/ کنم/ برای تویی/ که به تنهایی گریه می‌کنی/ به تنهایی اشک می‌ریزی/ به تنهایی التماس می‌کنی/ آه!/ دست‌های تمام زنان جهان/ در دستکش‌هایشان تنها می‌مانند/ در روزگاری که مادر یعنی اضافه!/ عشق یعنی سیمان!/ مرگ یعنی هر روز تقصیر تو نیست/ زن‌بودن در این سرزمین...».
شاعر در اینجا پنهان است؛ نه پشت نقابی تا قصه ببافد و سرگرم‌مان کند؛ نقاب او، نقاب زنانی است که پشت هر دردی مخفی شده‌اند تا ذره‌ذره آب شوند؛ نقاب زنانی که سکوت می‌کنند تا فریادشان شنیده نشود. از این منظر شعر، مویه‌ای نیست که به رقتمان آورد یا متأثرمان کند و دمی بعد اثرش ناپدید شود، مانند بسیاری از چیزهایی که امروزه می‌خوانیم؛ بلکه جلوه‌ای می‌شود و آینه‌ای برای بازنمایاندن چهر‌ه‌ زنی که هق‌هقش را فروخورده و لام تا کام حرف نمی‌زند. با این وصف، تمام آنچه شاعر از خلال کلمات نامرتبط با یکدیگر سعی در بیانش دارد، خلق جهانی متفاوت با آنی است که در واقعیت ریشه دارد. از این دیدگاه، واقعیت کاملا راوی را پس می‌زند و او در واکنش به آن، دنیایی می‌آفریند که جهان واقع را انکار می‌کند و حتی با فراروی از آن، رویایی را به تصور درمی‌آورد که در آن تمام عناصر در یک انفصال بیرونی و وحدت درونی شریک هستند. در این جهان دیگر شیدایی خطر محسوب نمی‌شود؛ بلکه شرط لازم هستی‌ای می‌شود که به‌واسطه‌ آن خلق شده است. در مقابل این آفرینش تنها کاری که از دست ما برمی‌آید نشستن و تماشاکردن است تا بارها و بارها در آن غرق شویم و دوباره سر از آن بیرون بیاوریم و چشمانمان را به جهان عینی عادت دهیم.
بخشی از شعر «سایه» را می‌خوانیم: «جهان/ مرگ‌هایش را/ در گورستانِ روزهایش/ زنده‌به‌گور می‌کند/ در روزگار بازجویی سکوت/ جسدِ نگرانی/ دلتنگ حامله بغض بود/ تو که از سرطانِ لبخندت/ برایم مرگ می‌بافی/ تو که به غده‌های خونی سقوط می‌کنی...». شاعر فقط تصاویر دردناک نمی‌آفریند تا مدتی با او همگام شویم و بعد از او روی برگردانیم و متوجه‌ شعری دیگر شویم و... بلکه ارزش کلمات را می‌داند و از هرکدام در جای خود بهره می‌برد؛ اگر از مرگ حرف می‌زند، از گورستان، زنده‌به‌گوری، جسد و دلتنگی هم نام می‌برد تا همه در یک ساختار منطقی درونی با هم اتحاد پیدا کنند و تحت یک واژه نادرست فرونریزند. مرگ هم می‌تواند برایمان حامل دنیایی باشد که در آن زشتی و زیبایی در کلام منعقد نمی‌شوند؛ بلکه در دیده است که آشکار می‌شود چه‌چیز از نظرمان ملوث است. قرار نیست در این دنیا «غده‌های خونی» عملکردی زیبایی‌شناسانه نداشته باشند؛ شعری می‌تواند از اینها بگوید و درعین‌حال داعیه‌ خلق جهانی نو را داشته باشد که می‌تواند در تقابل با غیر خودش معنا بگیرد.
«سردت است/ سردت است/ به دره‌های آلوده پا نکش/ من ریسمان مندرس را/ بر گلوی واژه‌هایم افکندم/ تا سایه‌های خشکیده/ لای شعرهایم دوباره شاعر نشوند...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.