|

پرسش از ما پاسخ از یک وکیل دادگستری و حقوقدان

آنچه باید درباره دیه بدانید

فروغ صادقی


دیه از چه زمانی به صورت رسمی در ایران به قانون بدل و اجرایی شد؟ علاوه بر این جزییات دیگری که پیرامون این امر مهم وجود دارد چیست، بدون تردید بسیاری از ما اطلاعات چندانی در مورد موارد مهم قانونی مانند قانون دیات نداریم، با این حال هیچ بعید نیست که در نهایت یک روز خواسته یا ناخواسته سروکار هر کداممان به محاکم قضایی بکشد یا به عنوان شاکی یا به عنوان متشاکی درگیر ماجرای دیه شویم. پس بهترین کار این است که از همین الان جزییات مربوط به این قانون را ولو به صورتی کوتاه و گذری نگاه کنیم. برای درک و دریافت اطلاعات بهتر در مورد این مبحث به سراغ جمال اکوانیان وکیل پایه یک دادگستری و حقوقدان رفته‌ایم تا اطلاعات پایه و لازم در این‌باره را از وی بگیریم. در ادامه این حقوقدان سوال‌های ما درباره مبحث دیه را پاسخ داده است. این متن پاسخ‌های وی است:

دیه از چه سالی وارد قانون ایران شد؟
دیه اولین بار در سال 1361 هجری خورشیدی به صورت رسمی و قانونی بخشی از حقوق در ایران شد. دیه کلمه‌ای عربی است که ریشه آن در فارسی به معنای خون بها شناخته می‌شود. خون بها خود یعنی بها و ارزش میزان خون ریخته شده.
دیه چیست مجازات یا خسارت؟
مهم‌ترین مبحثی که حقوقدانان درباره دیه می‌پرسند این است که آیا دیه جزو مجازات‌هاست یا بخشی از خسارات که باید بابت صدمه وارد شده به فردی که چه در جریان جرائم عمد و چه در جریان جرائم غیرعمد آسیب دیده است پرداخت شود. این موضوع همیشه در میان حقوقدانان محل بحث و تبادل نظر بود. بدیهی است که اصلی‌ترین منبع ما برای کسب اطلاع در این‌باره قانون است، با مراجعه به قانون مجازات اسلامی خواهیم دید که در ماده 12 آن به صراحت آمده است: مجازات‌های مقرر در قانون بر 5 قسم است. 1- حدود 2- قصاص
3-‌ دیات 4- تعزیرات 5 - مجازات‌های بازدارنده. همان‌گونه که دیده می‌شود در قانون مجازات اسلامی به صراحت دیات بخشی از مجازات‌های تعیین شده اعلام شده است. حال باید پرسید که آیا این مجازات قابل بخشش هست یا خیر؟ پاسخ این است بله، چون اولیای دم در جنایات نفس یا مادون نفس مانند نقص عضو می‌توانند این مجازات را به مجرم ببخشند.
میزان دیه چقدر است و چه کسی آن را تعیین می‌کند؟
همیشه پیش از آغاز سال قوه قضاییه با در نظر گرفتن وضعیت اقتصادی و معیارهای دیگری در جامعه میزان یک دیه کامل را تعیین کرده و آن را اعلام می‌کند، که این میزان برای سال جاری برابر با 94 میلیون و 500 هزار تومان دیه کامل برای مرد در ماه‌های غیرحرام تعیین شد، در چهار ماه حرام که شامل ماه‌های محرم، رجب، ذیقعده و ذیحجه است نیز یک سوم این میزان به دیه افزوده می‌شود که مبلغ آن به 126 میلیون تومان افزایش خواهد یافت. بر اساس قانون دیه زن نصف دیه مرد است و با این شیوه دیه زن در ماه‌های غیرحرام برابر با 47 میلیون و 250 هزارتومان می‌شود و در ماه‌های حرام به 63 میلیون تومان می‌رسد.
این میزان با چه معیارهایی تعیین می‌شود؟
در قانون مجازات اسلامی در ماده 297 آمده است دیه قتل مرد مسلمان بر اساس یکی از امور شش‌گانه زیر تعیین می‌شود که قاتل یا مجرم در انتخاب هر کدام از آنها مخیر است.
1-100 نفر شتر سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
2-200 راس گاو سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
3- 1000 راس گوسفند سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
4-200 دست لباس سالم از حله یمن
5-1000 دینار مسکوک سالم که هر دینار برابر یک مثقال طلاست
6-10000 درهم مسکوک که هر کدام برابر با 6/12 نخود نقره است
همان‌طور که می‌بینید در این قانون نوشته شده دیه قتل مسلمان، با این حال در سال 1382 تبصره‌ای به این ماده اضافه شد که بر اساس آن دیه قتل مردی از اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی به اندازه دیه مرد مسلمان تعیین و اعلام شد. در همین حال و با وجود این شش مورد اما بر اساس استفتایی که از علما شده است میزان اصلی همان مورد بند اول یعنی 100 شتر برای تعیین میزان دیه مشخص شده است.
مهلت زمانی پرداخت دیه چه مدت است؟
بر اساس قانون در جرائم عمد مجرم موظف است دیه را در یک‌سال از تاریخ تعیین شده پرداخت کند. در جرائم غیرعمد نیز اگر جرم به تشخیص قاضی شبه عمد تعیین شود دیه باید در مدت دو سال و اگر جرم بر اثر خطا رخ داده باشد دیه باید در مدت سه سال از تاریخ تعیین به اولیا یا صاحب دم پرداخت شود.

دیه از چه زمانی به صورت رسمی در ایران به قانون بدل و اجرایی شد؟ علاوه بر این جزییات دیگری که پیرامون این امر مهم وجود دارد چیست، بدون تردید بسیاری از ما اطلاعات چندانی در مورد موارد مهم قانونی مانند قانون دیات نداریم، با این حال هیچ بعید نیست که در نهایت یک روز خواسته یا ناخواسته سروکار هر کداممان به محاکم قضایی بکشد یا به عنوان شاکی یا به عنوان متشاکی درگیر ماجرای دیه شویم. پس بهترین کار این است که از همین الان جزییات مربوط به این قانون را ولو به صورتی کوتاه و گذری نگاه کنیم. برای درک و دریافت اطلاعات بهتر در مورد این مبحث به سراغ جمال اکوانیان وکیل پایه یک دادگستری و حقوقدان رفته‌ایم تا اطلاعات پایه و لازم در این‌باره را از وی بگیریم. در ادامه این حقوقدان سوال‌های ما درباره مبحث دیه را پاسخ داده است. این متن پاسخ‌های وی است:

دیه از چه سالی وارد قانون ایران شد؟
دیه اولین بار در سال 1361 هجری خورشیدی به صورت رسمی و قانونی بخشی از حقوق در ایران شد. دیه کلمه‌ای عربی است که ریشه آن در فارسی به معنای خون بها شناخته می‌شود. خون بها خود یعنی بها و ارزش میزان خون ریخته شده.
دیه چیست مجازات یا خسارت؟
مهم‌ترین مبحثی که حقوقدانان درباره دیه می‌پرسند این است که آیا دیه جزو مجازات‌هاست یا بخشی از خسارات که باید بابت صدمه وارد شده به فردی که چه در جریان جرائم عمد و چه در جریان جرائم غیرعمد آسیب دیده است پرداخت شود. این موضوع همیشه در میان حقوقدانان محل بحث و تبادل نظر بود. بدیهی است که اصلی‌ترین منبع ما برای کسب اطلاع در این‌باره قانون است، با مراجعه به قانون مجازات اسلامی خواهیم دید که در ماده 12 آن به صراحت آمده است: مجازات‌های مقرر در قانون بر 5 قسم است. 1- حدود 2- قصاص
3-‌ دیات 4- تعزیرات 5 - مجازات‌های بازدارنده. همان‌گونه که دیده می‌شود در قانون مجازات اسلامی به صراحت دیات بخشی از مجازات‌های تعیین شده اعلام شده است. حال باید پرسید که آیا این مجازات قابل بخشش هست یا خیر؟ پاسخ این است بله، چون اولیای دم در جنایات نفس یا مادون نفس مانند نقص عضو می‌توانند این مجازات را به مجرم ببخشند.
میزان دیه چقدر است و چه کسی آن را تعیین می‌کند؟
همیشه پیش از آغاز سال قوه قضاییه با در نظر گرفتن وضعیت اقتصادی و معیارهای دیگری در جامعه میزان یک دیه کامل را تعیین کرده و آن را اعلام می‌کند، که این میزان برای سال جاری برابر با 94 میلیون و 500 هزار تومان دیه کامل برای مرد در ماه‌های غیرحرام تعیین شد، در چهار ماه حرام که شامل ماه‌های محرم، رجب، ذیقعده و ذیحجه است نیز یک سوم این میزان به دیه افزوده می‌شود که مبلغ آن به 126 میلیون تومان افزایش خواهد یافت. بر اساس قانون دیه زن نصف دیه مرد است و با این شیوه دیه زن در ماه‌های غیرحرام برابر با 47 میلیون و 250 هزارتومان می‌شود و در ماه‌های حرام به 63 میلیون تومان می‌رسد.
این میزان با چه معیارهایی تعیین می‌شود؟
در قانون مجازات اسلامی در ماده 297 آمده است دیه قتل مرد مسلمان بر اساس یکی از امور شش‌گانه زیر تعیین می‌شود که قاتل یا مجرم در انتخاب هر کدام از آنها مخیر است.
1-100 نفر شتر سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
2-200 راس گاو سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
3- 1000 راس گوسفند سالم و بدون عیب که خیلی لاغر نباشند
4-200 دست لباس سالم از حله یمن
5-1000 دینار مسکوک سالم که هر دینار برابر یک مثقال طلاست
6-10000 درهم مسکوک که هر کدام برابر با 6/12 نخود نقره است
همان‌طور که می‌بینید در این قانون نوشته شده دیه قتل مسلمان، با این حال در سال 1382 تبصره‌ای به این ماده اضافه شد که بر اساس آن دیه قتل مردی از اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی به اندازه دیه مرد مسلمان تعیین و اعلام شد. در همین حال و با وجود این شش مورد اما بر اساس استفتایی که از علما شده است میزان اصلی همان مورد بند اول یعنی 100 شتر برای تعیین میزان دیه مشخص شده است.
مهلت زمانی پرداخت دیه چه مدت است؟
بر اساس قانون در جرائم عمد مجرم موظف است دیه را در یک‌سال از تاریخ تعیین شده پرداخت کند. در جرائم غیرعمد نیز اگر جرم به تشخیص قاضی شبه عمد تعیین شود دیه باید در مدت دو سال و اگر جرم بر اثر خطا رخ داده باشد دیه باید در مدت سه سال از تاریخ تعیین به اولیا یا صاحب دم پرداخت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.