|

ژئوپلیتیک رفع تحریم

عزت‌الله عزتی . استاد مطالعات ژئواستراتژیک

هدف اصلی تحریم که باید آن را جنگی اعلام‌نشده یا جنگی بدون گلوله دانست، تضعیف کشور مورد تحریم است. قاعدتا اعمال تحریم با تاثیرگذاری بر درآمدهای ملی می‌کوشد تا توان سرمایه‌گذاری بر زیرساخت‌ها را کم کند و از قدرت ملی یک کشور بکاهد. مجموعه تحریم‌هایی که بعد از انقلاب به‌طور کلی در قالب مسدودکردن پول یا منع سرمایه‌گذاری در صنایع نفتی ایران اعمال شد، با تحریم‌های چند سال اخیر به حوزه مالی درآمدهای نفتی هم کشیده شد. به‌لحاظ قدرت ملی و موقعیت منطقه‌ای، ایران در جنوب غرب آسیا قدرتی نفتی شناخته می‌شد. نفت، کارت بازی ایران برای اثرگذاری در معادلات منطقه‌ای و جهانی بود. توان اثرگذاری تولید نفت ایران بر بازار جهانی کم شد و انتظار می‌رفت اثرگذاری منطقه‌ای ایران هم محدود شود. از سویی رقابت سنتی میان تهران- ریاض با اعمال تحریم در این سال‌ها بر تهران وجوه اقتصادی تیز و برنده‌ای هم پیدا کرده بود. اما مزیت‌های ژئوپلیتیکی ایران در منطقه به‌ویژه بعد از سقوط صدام‌حسین و طالبان به‌تدریج خود را به اثبات رساند. محور خاموش و اعلام‌نشده‌ای در منطقه شکل می‌گرفت که به‌نوعی برتری سیاسی و بازیگری تهران را در دوسوی مرزهای شرقی و غربی به اثبات می‌رساند. این برتری از سویی ریشه در ساقط‌شدن رقبای سنتی و منطقه‌ای ایران داشت و فضا را برای ابتکارهای ایران باز می‌کرد و از سوی دیگر امکان مانور در نظم‌های سیاسی جدید در منطقه در افغانستان پس از طالبان و عراق پس از صدام به وجود می‌آورد. با این حال، از دور و نزدیک ایده «هلال شیعی» مطرح می‌شد و بیانگر این بود که ایران سعی دارد با جمع‌وجورکردن دارایی‌های منطقه‌ای و ژئوپلیتیکی‌اش از فشارهای سیاسی و تحریم‌ها بکاهد و با اتکا بر دارایی‌های سیاسی‌اش از محدودیت‌های اعمال‌شده بیرون بیاید. در این دوره مزیت و وزن ژئوپلیتیکی ایران، سرمایه سیاسی لازم برای خروج از بن‌بست تحریم می‌شد.
این در حالی بود که کشور با مشکلات اقتصادی زیادی روبه‌رو بود و همین محدودیت اقتصادی به‌وجودآمده سعی در کم‌کردن و کنترل اثرگذاری سیاسی ایران در منطقه داشت. اما بهار 1392 و هدایت فرمان دیپلماسی توسط تیم جدید دولت «روحانی» با دو گشایش جدید روبه‌رو شد؛ گشایش‌هایی که مجددا وزن ژئوپلیتیکی ایران را افزایش داد. اول، انتخابات نشان داد قدرت چرخش نیروهای سیاسی در داخل یکی از عوامل ثبات ژئوپلیتیکی ایران است. کشوری که انتخابات را به قاعده و سالم برگزار کند، نوعی بیمه ملی برای خود می‌سازد. این وضعیت در چشم غربی‌ها به‌ویژه با توجه به ناآرامی‌های گسترده و ویرانگر سوریه و مصر قابل اتکا و استثنایی جلوه می‌کرد. دوم، گشایش روابط سیاسی با اروپا و تا حدودی آمریکا این نوید را می‌داد که غرب در حال بازنگری در بین دوستان و متحدان سنتی خود است. محور مردد اعراب- اسراییل در مقابل هرگونه بهبود رابطه تهران و واشنگتن موضع می‌گرفت، اما این موضع‌گیری بیش از هر چیز در هراس از ترتیبات ژئوپلیتیکی ناشی از رفع تحریم بود؛ توانمندی‌های جدید سیاسی منطقه‌ای و البته توانمندی‌های اقتصادی. ظرفیت‌های سیاسی ناشی از رفع تحریم، همان لولای اتصال ما با جامعه بین‌المللی است. ژئوپلیتیک رفع تحریم، گشایش صرفا اقتصادی نیست.
هدف اصلی تحریم که باید آن را جنگی اعلام‌نشده یا جنگی بدون گلوله دانست، تضعیف کشور مورد تحریم است. قاعدتا اعمال تحریم با تاثیرگذاری بر درآمدهای ملی می‌کوشد تا توان سرمایه‌گذاری بر زیرساخت‌ها را کم کند و از قدرت ملی یک کشور بکاهد. مجموعه تحریم‌هایی که بعد از انقلاب به‌طور کلی در قالب مسدودکردن پول یا منع سرمایه‌گذاری در صنایع نفتی ایران اعمال شد، با تحریم‌های چند سال اخیر به حوزه مالی درآمدهای نفتی هم کشیده شد. به‌لحاظ قدرت ملی و موقعیت منطقه‌ای، ایران در جنوب غرب آسیا قدرتی نفتی شناخته می‌شد. نفت، کارت بازی ایران برای اثرگذاری در معادلات منطقه‌ای و جهانی بود. توان اثرگذاری تولید نفت ایران بر بازار جهانی کم شد و انتظار می‌رفت اثرگذاری منطقه‌ای ایران هم محدود شود. از سویی رقابت سنتی میان تهران- ریاض با اعمال تحریم در این سال‌ها بر تهران وجوه اقتصادی تیز و برنده‌ای هم پیدا کرده بود. اما مزیت‌های ژئوپلیتیکی ایران در منطقه به‌ویژه بعد از سقوط صدام‌حسین و طالبان به‌تدریج خود را به اثبات رساند. محور خاموش و اعلام‌نشده‌ای در منطقه شکل می‌گرفت که به‌نوعی برتری سیاسی و بازیگری تهران را در دوسوی مرزهای شرقی و غربی به اثبات می‌رساند. این برتری از سویی ریشه در ساقط‌شدن رقبای سنتی و منطقه‌ای ایران داشت و فضا را برای ابتکارهای ایران باز می‌کرد و از سوی دیگر امکان مانور در نظم‌های سیاسی جدید در منطقه در افغانستان پس از طالبان و عراق پس از صدام به وجود می‌آورد. با این حال، از دور و نزدیک ایده «هلال شیعی» مطرح می‌شد و بیانگر این بود که ایران سعی دارد با جمع‌وجورکردن دارایی‌های منطقه‌ای و ژئوپلیتیکی‌اش از فشارهای سیاسی و تحریم‌ها بکاهد و با اتکا بر دارایی‌های سیاسی‌اش از محدودیت‌های اعمال‌شده بیرون بیاید. در این دوره مزیت و وزن ژئوپلیتیکی ایران، سرمایه سیاسی لازم برای خروج از بن‌بست تحریم می‌شد.
این در حالی بود که کشور با مشکلات اقتصادی زیادی روبه‌رو بود و همین محدودیت اقتصادی به‌وجودآمده سعی در کم‌کردن و کنترل اثرگذاری سیاسی ایران در منطقه داشت. اما بهار 1392 و هدایت فرمان دیپلماسی توسط تیم جدید دولت «روحانی» با دو گشایش جدید روبه‌رو شد؛ گشایش‌هایی که مجددا وزن ژئوپلیتیکی ایران را افزایش داد. اول، انتخابات نشان داد قدرت چرخش نیروهای سیاسی در داخل یکی از عوامل ثبات ژئوپلیتیکی ایران است. کشوری که انتخابات را به قاعده و سالم برگزار کند، نوعی بیمه ملی برای خود می‌سازد. این وضعیت در چشم غربی‌ها به‌ویژه با توجه به ناآرامی‌های گسترده و ویرانگر سوریه و مصر قابل اتکا و استثنایی جلوه می‌کرد. دوم، گشایش روابط سیاسی با اروپا و تا حدودی آمریکا این نوید را می‌داد که غرب در حال بازنگری در بین دوستان و متحدان سنتی خود است. محور مردد اعراب- اسراییل در مقابل هرگونه بهبود رابطه تهران و واشنگتن موضع می‌گرفت، اما این موضع‌گیری بیش از هر چیز در هراس از ترتیبات ژئوپلیتیکی ناشی از رفع تحریم بود؛ توانمندی‌های جدید سیاسی منطقه‌ای و البته توانمندی‌های اقتصادی. ظرفیت‌های سیاسی ناشی از رفع تحریم، همان لولای اتصال ما با جامعه بین‌المللی است. ژئوپلیتیک رفع تحریم، گشایش صرفا اقتصادی نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.