|

روی حوض و توی حوض

سیروس ابراهیم زاده

تئاتر «تخت‌حوضی» بی‌تردید یکی از میراث‌های فرهنگی ارزشمند خاک پاک است. استاد «بهرام بیضایی» به عنوان آغازگر پژوهش‌های نمایش در ایران حق مطلب را به خوبی ادا کرده و راه را برای تحقیقات و تاملات بیشتر گشوده است. در این هنر گرانقدر، همچون زمینه‌های دیگر فرهنگ، اگر عمیق‌تر بنگریم لایه‌هایی را کشف می‌کنیم که نشان از ویژگی‌های تاریخی و اجتماعی مردم میهن عزیزتر از جان ما دارد و چه بسا که لحظه‌ای به تفکر وادارمان کند و در خود بنگریم تا ببینیم کیستیم. توجه فرمایید:
1- در این نمایش‌ها، رابطه «حاجی» و «سیاه» یعنی «ارباب و نوکر» یا «فرادست و فرودست» از نوع خاصی است. «نوکر» در ظاهر فرمانبردار «ارباب» است و حیاتش به او وابسته. هرگز به نظر نمی‌رسد که علیه ولی‌نعمت خویش بشورد و خود را از بند او رها سازد یا حتی ترک خدمت کند، ولی در باطن آنچنان از کارفرمای خویش متنفر است که می‌خواهد کله‌اش را بکند! «بله قربان، بله قربان!» از دهنش نمی‌افتد ولی در واقع می‌خواهد سر به تنش نباشد. در جلوی ارباب دست به سینه می‌ایستد و برای تعظیم تا به زانو خم می‌شود ولی پشت‌سر او شکلک درمی‌آورد و از اشارات توهین‌آمیز به اعضای «آقا بالاسر» فروگذار نمی‌کند... و البته این یکی از ابزارهای کارکشته نمایشی است که سخت در دل تماشاگران می‌نشیند، چرا که بیان‌کننده آرزوها و رویاهای اغلب مخاطبان است. به عبارت دیگر اینکه یاد بگیریم «چشم!» را هر چه غلیظ‌تر برزبان آوریم، ولی در ذهن ما مفاهیم «آره، ارواح بابات!» و «به همین خیال باش!» نقش ببندد.
2- بازیگران «تخت‌حوضی» در تطبیق شیوه اجرایی خویش با زمان و مکان نمایش و منش تماشاگران مهارت بسیاری دارند. مثلا وقتی در خانه اعیان و با حاضران شسته روفته مقپز روبه‌رو می‌شوند، برخلاف مجلس یقه‌چرکین‌‌ها، هوای چفت‌وبست دهان خود را دارند و حرکات بی‌ادبانه پا و دست و انگشتان معجزه‌آسا حذف می‌شود یعنی همان مصلحت‌اندیشی و بردباری و درک موقعیت‌های متضاد و هواخوری در حوالی خط قرمزها، بی‌آنکه در روز روشن خطر عبور از خط و خطوط را برخود هموار سازیم!
3- بخش عمده‌ای از مهارت بازیگران تخت‌حوضی در اجرا، صرف حذف همدیگر می‌شود و به جای همکاری، هر یک می‌کوشد در جلوه‌گری و جلب توجه بیشتر تماشاگران، همبازی خود را خراب کند... و این برمی‌گردد به باور برخی از ما مردم که برای رسیدن به جایی، اگر نتوانستی پا روی شانه دیگران بگذاری و بالا بروی، حذفشان کن...
شاعر می‌سراید:
کوه‌ها با هم‌اند و تنهایند
همچو ما با همان تنهایان
خداوند! همدلی درختان جنگل‌ را به مردم ما ارزانی‌ دار که ریشه‌ها و شاخه‌هایشان درهم تنیده است. آمین
تئاتر «تخت‌حوضی» بی‌تردید یکی از میراث‌های فرهنگی ارزشمند خاک پاک است. استاد «بهرام بیضایی» به عنوان آغازگر پژوهش‌های نمایش در ایران حق مطلب را به خوبی ادا کرده و راه را برای تحقیقات و تاملات بیشتر گشوده است. در این هنر گرانقدر، همچون زمینه‌های دیگر فرهنگ، اگر عمیق‌تر بنگریم لایه‌هایی را کشف می‌کنیم که نشان از ویژگی‌های تاریخی و اجتماعی مردم میهن عزیزتر از جان ما دارد و چه بسا که لحظه‌ای به تفکر وادارمان کند و در خود بنگریم تا ببینیم کیستیم. توجه فرمایید:
1- در این نمایش‌ها، رابطه «حاجی» و «سیاه» یعنی «ارباب و نوکر» یا «فرادست و فرودست» از نوع خاصی است. «نوکر» در ظاهر فرمانبردار «ارباب» است و حیاتش به او وابسته. هرگز به نظر نمی‌رسد که علیه ولی‌نعمت خویش بشورد و خود را از بند او رها سازد یا حتی ترک خدمت کند، ولی در باطن آنچنان از کارفرمای خویش متنفر است که می‌خواهد کله‌اش را بکند! «بله قربان، بله قربان!» از دهنش نمی‌افتد ولی در واقع می‌خواهد سر به تنش نباشد. در جلوی ارباب دست به سینه می‌ایستد و برای تعظیم تا به زانو خم می‌شود ولی پشت‌سر او شکلک درمی‌آورد و از اشارات توهین‌آمیز به اعضای «آقا بالاسر» فروگذار نمی‌کند... و البته این یکی از ابزارهای کارکشته نمایشی است که سخت در دل تماشاگران می‌نشیند، چرا که بیان‌کننده آرزوها و رویاهای اغلب مخاطبان است. به عبارت دیگر اینکه یاد بگیریم «چشم!» را هر چه غلیظ‌تر برزبان آوریم، ولی در ذهن ما مفاهیم «آره، ارواح بابات!» و «به همین خیال باش!» نقش ببندد.
2- بازیگران «تخت‌حوضی» در تطبیق شیوه اجرایی خویش با زمان و مکان نمایش و منش تماشاگران مهارت بسیاری دارند. مثلا وقتی در خانه اعیان و با حاضران شسته روفته مقپز روبه‌رو می‌شوند، برخلاف مجلس یقه‌چرکین‌‌ها، هوای چفت‌وبست دهان خود را دارند و حرکات بی‌ادبانه پا و دست و انگشتان معجزه‌آسا حذف می‌شود یعنی همان مصلحت‌اندیشی و بردباری و درک موقعیت‌های متضاد و هواخوری در حوالی خط قرمزها، بی‌آنکه در روز روشن خطر عبور از خط و خطوط را برخود هموار سازیم!
3- بخش عمده‌ای از مهارت بازیگران تخت‌حوضی در اجرا، صرف حذف همدیگر می‌شود و به جای همکاری، هر یک می‌کوشد در جلوه‌گری و جلب توجه بیشتر تماشاگران، همبازی خود را خراب کند... و این برمی‌گردد به باور برخی از ما مردم که برای رسیدن به جایی، اگر نتوانستی پا روی شانه دیگران بگذاری و بالا بروی، حذفشان کن...
شاعر می‌سراید:
کوه‌ها با هم‌اند و تنهایند
همچو ما با همان تنهایان
خداوند! همدلی درختان جنگل‌ را به مردم ما ارزانی‌ دار که ریشه‌ها و شاخه‌هایشان درهم تنیده است. آمین

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.