|

درنگی بر فیلم شاعرانه‌ای اثر «آنجلوپولوس»

در جست‌وجوی زمانی ورای جنگ

فرناز خطیبی

-این عجیب نیست؟ اینکه همیشه همین یک راه بوده؟ و اینکه پایان من در واقع یک شروع است.
-چی می‌تونم بگم؟ تو ٣٥ سال دور بودی، مسافت، دلتنگی وطن، تو اینها رو فراموش کردی. واقعیت بالکان با اون واقعیتی که در آمریکا دیدی متفاوته. الان کشتیران آب‌های تاریک هستی، واقعا می‌خوای این سفر بدون پشتیبانی رو بری؟
-فکر می‌کردم متوجه شدی؛ این یک سفر شخصی است.
این چند خط دیالوگ ابتدایی فیلم نگاه اولیس Ulysses' Gaze یکی از صد فیلم برتر قرن به انتخاب مجلات سینمایی معتبر جهانی و برنده جایزه ویژه هیات داوران چهل‌وهشتمین «فستیوال کن» است. همانند سایر ساخته‌های «تئو آنجلوپولوس» کارگردان پرآوازه یونانی فیلم، شاعرانه‌ای بلند است. دیالوگ‌های کوتاه و سمبلیک، استفاده از موسیقی کلاسیک و نمایش صحنه‌هایی از جنگ و آوارگی انسان شاخص‌های اصلی فیلم است. داستان فیلم در دهه ٩٠ میلادی سال‌های اوج جنگ بالکان می‌گذرد. کارگردانی یونانی - آمریکایی به نام الف پس از سال‌ها به زادگاه خود در یونان باز می‌گردد تا سه حلقه فیلم تولیدنشده از اولین فیلمسازان بالکانی برادران «مانیکیس» را بیابد. سفر او از یونان شروع می‌شود، با گذر از مقدونی و یوگسلاوی به کوزوو و از آنجا به سارایوو در زمان اوج محاصره شهر و نسل‌کشی بوسنیایی‌ها می‌رسد. الف در این سفر حالات روحی متفاوتی دارد، گاهی شاعر است، گاهی در خرابه‌های کهن دنبال خود می‌گردد. با عبور از دانوب و نشستن بر سر مجسمه لنین آخرین بقایای کمونیسم در شرق اروپا را همراهی می‌کند تا به جنگ برسد؛ یکی از ویژگی‌های درخشان فیلم سیال‌بودن در زمان است بی‌آنکه صحنه‌ای عوض شود. ما به ناگاه به سال‌های پایانی جنگ دوم جهانی در خاطراتی از خانواده‌اش بازمی‌گردیم و تنها با تغییر زیرنویس فیلم متوجه می‌شویم زمان می‌گذرد. این تغییرات به همراه تک‌گویه‌های شخصیت الف داستان سرگردانی انسانی ا‌ست که از هستی خود بریده و به دنبال چیزی می‌گردد که شاید وجود نداشته باشد. او خود بارها می‌گوید: «سه حلقه فیلم، اولین فیلم‌هایی که هیچ مورخ فیلمی به آنها اشاره نکرده. اولین فیلم، اولین لمحه، لمحه گم‌شده، اولین کار، اولین معصومیت که برایم اولین کار شده، اولین لمحه من که مدت‌ها پیش گم شد؛ من بارها و بارها عکس گرفتم اما آنچه می‌گرفتم قاب‌هایی خالی و حفره‌هایی سیاه بود، خورشیدی که به درون دریا غروب می‌کرد، صحنه مرا خالی کرد. دنیای من نیز از نور خالی می‌شد و من زندانی بودم در انتظار راهی برای رهایی، این جستن رهایی است.»
در سفرها زنانی همراه الف هستند، زنانی که به مقتضای جنگ و تاریخ خود سرگردان در بازی جنگ هستند. زنانی که به‌رغم سن و مکان متفاوت نقشی در زندگی الف دارند و تنها مخاطب او هستند. بخشی از گذشته و حال و آینده مرد در تصویر این زنان است که از ابتدای فیلم با تعقیب زنی به ظاهر آشنا در میانه تظاهرات شروع می‌شوند: «توقع نداشتم تو را یکهو اینگونه ببینم. یک لحظه گمان کردم، باز در تخیل منی، از همان خیال‌ها که تمام سال‌های گذشته داشته‌ام، آیا تو ایستگاه قطار را به یاد داری؟ در باران می‌لرزیدی مثل حالا، باد سختی می‌وزید. من قصد رفتن داشتم اما گفته بودم که خیلی زود بازخواهم گشت؛ اما بعد از آن من گم شدم. حیران در مسیرهای بیگانه. اگر می‌توانستم دستم را دراز کنم، تو را لمس می‌کردم و زمان باز می‌ایستاد. اما چیزی مرا به گذشته ارجاع می‌دهد. کاش می‌توانستم به تو بگویم که برخواهم گشت، اما چیزی مرا به گذشته ارجاع می‌دهد. سفر تمام نشده، هنوز تمام نشده.»
فیلم نوعی رجعت دارد؛ سفری ناتمام به زمان‌ها و مکان‌ها در جست‌وجوی زمانی ورای جنگ، ورای قحطی و نداری. نیم ساعت انتهایی فیلم ساکنان سارایوو را می‌بینیم که آب حمل می‌کنند. در هر حالتی این دبه‌های آب است که حمل می‌شوند، به نشان زندگی ازدست‌رفته، مردم برای آن کشته می‌شوند و در این میان تمام زندگی ازدست‌رفته را می‌توان در آن سه فیلم دید. به‌زعم قهرمان ما آن فیلم‌ها یک نگاه‌اند؛ نگاهی که در تملک سینمادار پیری ا‌ست که محافظ تاریخ مصور است و از انتشار فیلم‌ها همانقدر می‌ترسد که از سربازان صرب: «تو حق نداری، اوایل زمانی بود که فکر می‌کردم تمام این ماجرا ساخته ذهنم و یک رویاست. اما کم‌کم شبیه یک چیزی که گمشده بود، شد و حالا یک نگاهه، خیره شده. می‌جنگه تا از درون تاریکی ظهور کنه، یک جور تولد. تو هیچ حقی نداری که قفلش کنی. این نگاه یک جنگه، جنونه، مرگه، تمام دلایله.»
در انتها ما تصویری خالی از یک فیلم سیاه و سفید را می‌بینیم، شبیه به برف یا هر چیزسفیدی در حالی که شخصیت جست‌وجوگر فیلم با حالی خسته اما متفاوت از ابتدای فیلم با شوک ناشی از دیدن مرگ گریه می‌کند و برای ما می‌گوید: «وقتی من بازگردم، با لباس‌های دیگری خواهد بود، با نام مرد دیگری. بازگشت غیرمنتظرانه‌ای خواهد بود. اگر نگاهم کنی، ناباورانه و بگویی تو او نیستی، به تو نشانه‌هایی می‌دهم و باورم خواهی کرد. من برایت از درخت لیمو و پنجره رو به نور مهتاب خواهم گفت و از نشانه‌های جسم. نشانه‌های عشق. تو را در آغوش خواهم گرفت و برایت داستان سفر را می‌گویم. در این شب و تمام شب‌ها. داستان ماجرای انسان را می‌گویم. داستانی که اتمامی ندارد. » نگاه اولیس محصول سال 1995 مصادف با سال‌های جنگ بالکان است. فیلم هر چند طولانی و گاهی خسته‌کننده است اما به خوبی توانسته دایره بی‌پایان زندگی ورای جنگ را نشان دهد. همانگونه که در ابتدای فیلم نتیجه تمام سکانس‌ها را نشان داده، با آنکه شروع داستان است اما در نگاهی مجدد خود این شروعی بعد از خاتمه است؛ گویی شروع سفری است که انتهایش ابتدای سفری مجدد است.
-این عجیب نیست؟ اینکه همیشه همین یک راه بوده؟ و اینکه پایان من در واقع یک شروع است.
-چی می‌تونم بگم؟ تو ٣٥ سال دور بودی، مسافت، دلتنگی وطن، تو اینها رو فراموش کردی. واقعیت بالکان با اون واقعیتی که در آمریکا دیدی متفاوته. الان کشتیران آب‌های تاریک هستی، واقعا می‌خوای این سفر بدون پشتیبانی رو بری؟
-فکر می‌کردم متوجه شدی؛ این یک سفر شخصی است.
این چند خط دیالوگ ابتدایی فیلم نگاه اولیس Ulysses' Gaze یکی از صد فیلم برتر قرن به انتخاب مجلات سینمایی معتبر جهانی و برنده جایزه ویژه هیات داوران چهل‌وهشتمین «فستیوال کن» است. همانند سایر ساخته‌های «تئو آنجلوپولوس» کارگردان پرآوازه یونانی فیلم، شاعرانه‌ای بلند است. دیالوگ‌های کوتاه و سمبلیک، استفاده از موسیقی کلاسیک و نمایش صحنه‌هایی از جنگ و آوارگی انسان شاخص‌های اصلی فیلم است. داستان فیلم در دهه ٩٠ میلادی سال‌های اوج جنگ بالکان می‌گذرد. کارگردانی یونانی - آمریکایی به نام الف پس از سال‌ها به زادگاه خود در یونان باز می‌گردد تا سه حلقه فیلم تولیدنشده از اولین فیلمسازان بالکانی برادران «مانیکیس» را بیابد. سفر او از یونان شروع می‌شود، با گذر از مقدونی و یوگسلاوی به کوزوو و از آنجا به سارایوو در زمان اوج محاصره شهر و نسل‌کشی بوسنیایی‌ها می‌رسد. الف در این سفر حالات روحی متفاوتی دارد، گاهی شاعر است، گاهی در خرابه‌های کهن دنبال خود می‌گردد. با عبور از دانوب و نشستن بر سر مجسمه لنین آخرین بقایای کمونیسم در شرق اروپا را همراهی می‌کند تا به جنگ برسد؛ یکی از ویژگی‌های درخشان فیلم سیال‌بودن در زمان است بی‌آنکه صحنه‌ای عوض شود. ما به ناگاه به سال‌های پایانی جنگ دوم جهانی در خاطراتی از خانواده‌اش بازمی‌گردیم و تنها با تغییر زیرنویس فیلم متوجه می‌شویم زمان می‌گذرد. این تغییرات به همراه تک‌گویه‌های شخصیت الف داستان سرگردانی انسانی ا‌ست که از هستی خود بریده و به دنبال چیزی می‌گردد که شاید وجود نداشته باشد. او خود بارها می‌گوید: «سه حلقه فیلم، اولین فیلم‌هایی که هیچ مورخ فیلمی به آنها اشاره نکرده. اولین فیلم، اولین لمحه، لمحه گم‌شده، اولین کار، اولین معصومیت که برایم اولین کار شده، اولین لمحه من که مدت‌ها پیش گم شد؛ من بارها و بارها عکس گرفتم اما آنچه می‌گرفتم قاب‌هایی خالی و حفره‌هایی سیاه بود، خورشیدی که به درون دریا غروب می‌کرد، صحنه مرا خالی کرد. دنیای من نیز از نور خالی می‌شد و من زندانی بودم در انتظار راهی برای رهایی، این جستن رهایی است.»
در سفرها زنانی همراه الف هستند، زنانی که به مقتضای جنگ و تاریخ خود سرگردان در بازی جنگ هستند. زنانی که به‌رغم سن و مکان متفاوت نقشی در زندگی الف دارند و تنها مخاطب او هستند. بخشی از گذشته و حال و آینده مرد در تصویر این زنان است که از ابتدای فیلم با تعقیب زنی به ظاهر آشنا در میانه تظاهرات شروع می‌شوند: «توقع نداشتم تو را یکهو اینگونه ببینم. یک لحظه گمان کردم، باز در تخیل منی، از همان خیال‌ها که تمام سال‌های گذشته داشته‌ام، آیا تو ایستگاه قطار را به یاد داری؟ در باران می‌لرزیدی مثل حالا، باد سختی می‌وزید. من قصد رفتن داشتم اما گفته بودم که خیلی زود بازخواهم گشت؛ اما بعد از آن من گم شدم. حیران در مسیرهای بیگانه. اگر می‌توانستم دستم را دراز کنم، تو را لمس می‌کردم و زمان باز می‌ایستاد. اما چیزی مرا به گذشته ارجاع می‌دهد. کاش می‌توانستم به تو بگویم که برخواهم گشت، اما چیزی مرا به گذشته ارجاع می‌دهد. سفر تمام نشده، هنوز تمام نشده.»
فیلم نوعی رجعت دارد؛ سفری ناتمام به زمان‌ها و مکان‌ها در جست‌وجوی زمانی ورای جنگ، ورای قحطی و نداری. نیم ساعت انتهایی فیلم ساکنان سارایوو را می‌بینیم که آب حمل می‌کنند. در هر حالتی این دبه‌های آب است که حمل می‌شوند، به نشان زندگی ازدست‌رفته، مردم برای آن کشته می‌شوند و در این میان تمام زندگی ازدست‌رفته را می‌توان در آن سه فیلم دید. به‌زعم قهرمان ما آن فیلم‌ها یک نگاه‌اند؛ نگاهی که در تملک سینمادار پیری ا‌ست که محافظ تاریخ مصور است و از انتشار فیلم‌ها همانقدر می‌ترسد که از سربازان صرب: «تو حق نداری، اوایل زمانی بود که فکر می‌کردم تمام این ماجرا ساخته ذهنم و یک رویاست. اما کم‌کم شبیه یک چیزی که گمشده بود، شد و حالا یک نگاهه، خیره شده. می‌جنگه تا از درون تاریکی ظهور کنه، یک جور تولد. تو هیچ حقی نداری که قفلش کنی. این نگاه یک جنگه، جنونه، مرگه، تمام دلایله.»
در انتها ما تصویری خالی از یک فیلم سیاه و سفید را می‌بینیم، شبیه به برف یا هر چیزسفیدی در حالی که شخصیت جست‌وجوگر فیلم با حالی خسته اما متفاوت از ابتدای فیلم با شوک ناشی از دیدن مرگ گریه می‌کند و برای ما می‌گوید: «وقتی من بازگردم، با لباس‌های دیگری خواهد بود، با نام مرد دیگری. بازگشت غیرمنتظرانه‌ای خواهد بود. اگر نگاهم کنی، ناباورانه و بگویی تو او نیستی، به تو نشانه‌هایی می‌دهم و باورم خواهی کرد. من برایت از درخت لیمو و پنجره رو به نور مهتاب خواهم گفت و از نشانه‌های جسم. نشانه‌های عشق. تو را در آغوش خواهم گرفت و برایت داستان سفر را می‌گویم. در این شب و تمام شب‌ها. داستان ماجرای انسان را می‌گویم. داستانی که اتمامی ندارد. » نگاه اولیس محصول سال 1995 مصادف با سال‌های جنگ بالکان است. فیلم هر چند طولانی و گاهی خسته‌کننده است اما به خوبی توانسته دایره بی‌پایان زندگی ورای جنگ را نشان دهد. همانگونه که در ابتدای فیلم نتیجه تمام سکانس‌ها را نشان داده، با آنکه شروع داستان است اما در نگاهی مجدد خود این شروعی بعد از خاتمه است؛ گویی شروع سفری است که انتهایش ابتدای سفری مجدد است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.