|

درنگی بر داستان «وامق و عذرا»

در جست‌وجوی یار نادیده

محمد صادقی

وامق، بزرگ‌زاده خوش‌سیما، که به‌دلیل سختگیری پدرش اجازه خروج از قصر را ندارد، پژمرده و افسرده شده و وقتی از وضع خویش گلایه می‌کند بالاخره اجازه می‌یابد همراه با خدمتکارانی که مورد اعتماد شاه هستند راهی باغی سرسبز و زیبا همچون بهشت شود. جوان در این باغ روزها و شب‌های خوشی را سپری کرده و هرشب افسانه‌سرایان را فرامی‌خوانده و به داستان‌های شیرین و عاشقانه گوش می‌سپرده است. شنیدن داستان‌های عاشقانه، موجب می‌شود که او نیز مایل به گرفتارشدن در تجربه‌ای عاشقانه شود. راز دل می‌گشاید و هرکس از سروقامتی نزد او سخن می‌گوید اما هیچ‌کدام نظر این جوان را جلب نمی‌کند تا اینکه شبی در خواب ستاره‌ای درخشان می‌بیند که از آسمان به زمین آمده و بر گِرد او می‌چرخد. جوان وقتی از خواب برمی‌خیزد، از این رویا با همراهان خود سخن می‌گوید. هرکس تعبیر خودش را مطرح می‌کند. سرانجام خواب‌گزاری را یافته و نزد او می‌آورند. او به پسر جوان مژده می‌دهد که دیدن ستاره در خواب، اشاره به دختری است و دیدنِ آسمان هم نشانه این است که پدر آن دختر، پادشاه است. پسر از این تعبیر شادمان و بی‌تاب می‌شود. دوستان و همراهانش که او را سخت نالان و گرفتار می‌بینند، یکی را از میان خود (شیدا) انتخاب می‌کنند تا به جست‌وجوی یار نادیده بشتابد! شیدا که نمی‌دانسته به کدام سو باید بشتابد، تفالی زده، به‌سوی شهری حرکت می‌کند و گرفتار دزدان می‌شود. ولی سرانجام و با همدستی طبیبی به نام هدایت از چنگ دزدان می‌گریزد. در سویی دیگر هم دختر زیباروی یکی از پادشاهان کیانی که عاشقان فراوانی داشته و هیچ‌یک را درخور همسری خود نمی‌دیده و دوست داشته همسر دلخواه خود را برگزیند، شبی در خواب فرستاده‌ای را می‌بیند که خبر آورده بزرگ‌زاده‌ای دلداده اوست و در فراقش خون می‌گرید. دختر (عذرا) نیز مفتون یار نادیده می‌شود. چندی بعد شیدا را در قصر و در حضور پدرش می‌بیند که با صدای خوش خویش مجلس بزم را گرم می‌کرده. چهره شیدا او را شادمان می‌کند چون چهره فرستاده‌ای بوده که در رویا دیده بوده است. دایه عذرا نزد شیدا رفته و درباره بزرگ‌زاده مورد نظر عذرا پرس‌وجو می‌کند. شیدا با شنیدن داستان خواب عذرا، راز وامق را با او در میان گذاشته و می‌پذیرد که نامه او را برای وامق ببرد. برای این کار از همراهی طبیب هم برخوردار می‌شود. چند روز پس از رفتنِ شیدا، پادشاه که می‌خواسته مجلسی برای شادی بیاراید، سراغ شیدا را می‌گیرد ولی خبر می‌رسد که او و هدایت ناپدید شده‌اند. پادشاه از این خبر آشفته شده و خیال می‌کند دزدان، آن دو را ربوده‌اند، از این رو لشکری سامان داده و با دزدان که حاکم بغداد هم به آنها پیوسته بوده وارد جنگ شده و سرانجام در جنگ کشته می‌شود.
داستان (مثنوی) وامق و عذرا یکی از زیباترین عاشقانه‌های شعر و ادب کهنسال ایران است. این داستان در حدود قرن 10-9 هجری قمری توسط «قتیلی بخارایی» و در پنج‌هزارو573 بیت سروده شده و اکنون با تصحیح پوراندخت برومند و مهرانگیز ریاحی (نشر گیسا، 1392) منتشر شده است. داستان وامق و عذرا، داستانی پرتنش و جذاب است که با محور قراردادن موضوع عشق به دیگر مناسبات انسانی هم پرداخته است که جای بسی اندیشیدن دارد.
وامق، بزرگ‌زاده خوش‌سیما، که به‌دلیل سختگیری پدرش اجازه خروج از قصر را ندارد، پژمرده و افسرده شده و وقتی از وضع خویش گلایه می‌کند بالاخره اجازه می‌یابد همراه با خدمتکارانی که مورد اعتماد شاه هستند راهی باغی سرسبز و زیبا همچون بهشت شود. جوان در این باغ روزها و شب‌های خوشی را سپری کرده و هرشب افسانه‌سرایان را فرامی‌خوانده و به داستان‌های شیرین و عاشقانه گوش می‌سپرده است. شنیدن داستان‌های عاشقانه، موجب می‌شود که او نیز مایل به گرفتارشدن در تجربه‌ای عاشقانه شود. راز دل می‌گشاید و هرکس از سروقامتی نزد او سخن می‌گوید اما هیچ‌کدام نظر این جوان را جلب نمی‌کند تا اینکه شبی در خواب ستاره‌ای درخشان می‌بیند که از آسمان به زمین آمده و بر گِرد او می‌چرخد. جوان وقتی از خواب برمی‌خیزد، از این رویا با همراهان خود سخن می‌گوید. هرکس تعبیر خودش را مطرح می‌کند. سرانجام خواب‌گزاری را یافته و نزد او می‌آورند. او به پسر جوان مژده می‌دهد که دیدن ستاره در خواب، اشاره به دختری است و دیدنِ آسمان هم نشانه این است که پدر آن دختر، پادشاه است. پسر از این تعبیر شادمان و بی‌تاب می‌شود. دوستان و همراهانش که او را سخت نالان و گرفتار می‌بینند، یکی را از میان خود (شیدا) انتخاب می‌کنند تا به جست‌وجوی یار نادیده بشتابد! شیدا که نمی‌دانسته به کدام سو باید بشتابد، تفالی زده، به‌سوی شهری حرکت می‌کند و گرفتار دزدان می‌شود. ولی سرانجام و با همدستی طبیبی به نام هدایت از چنگ دزدان می‌گریزد. در سویی دیگر هم دختر زیباروی یکی از پادشاهان کیانی که عاشقان فراوانی داشته و هیچ‌یک را درخور همسری خود نمی‌دیده و دوست داشته همسر دلخواه خود را برگزیند، شبی در خواب فرستاده‌ای را می‌بیند که خبر آورده بزرگ‌زاده‌ای دلداده اوست و در فراقش خون می‌گرید. دختر (عذرا) نیز مفتون یار نادیده می‌شود. چندی بعد شیدا را در قصر و در حضور پدرش می‌بیند که با صدای خوش خویش مجلس بزم را گرم می‌کرده. چهره شیدا او را شادمان می‌کند چون چهره فرستاده‌ای بوده که در رویا دیده بوده است. دایه عذرا نزد شیدا رفته و درباره بزرگ‌زاده مورد نظر عذرا پرس‌وجو می‌کند. شیدا با شنیدن داستان خواب عذرا، راز وامق را با او در میان گذاشته و می‌پذیرد که نامه او را برای وامق ببرد. برای این کار از همراهی طبیب هم برخوردار می‌شود. چند روز پس از رفتنِ شیدا، پادشاه که می‌خواسته مجلسی برای شادی بیاراید، سراغ شیدا را می‌گیرد ولی خبر می‌رسد که او و هدایت ناپدید شده‌اند. پادشاه از این خبر آشفته شده و خیال می‌کند دزدان، آن دو را ربوده‌اند، از این رو لشکری سامان داده و با دزدان که حاکم بغداد هم به آنها پیوسته بوده وارد جنگ شده و سرانجام در جنگ کشته می‌شود.
داستان (مثنوی) وامق و عذرا یکی از زیباترین عاشقانه‌های شعر و ادب کهنسال ایران است. این داستان در حدود قرن 10-9 هجری قمری توسط «قتیلی بخارایی» و در پنج‌هزارو573 بیت سروده شده و اکنون با تصحیح پوراندخت برومند و مهرانگیز ریاحی (نشر گیسا، 1392) منتشر شده است. داستان وامق و عذرا، داستانی پرتنش و جذاب است که با محور قراردادن موضوع عشق به دیگر مناسبات انسانی هم پرداخته است که جای بسی اندیشیدن دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.