|

مروری بر دو نمایشنامه تازه از واسلاو هاول

نمایش‌های زمانه

واسلاو هاول از جمله شناخته‌شده‌ترین چهره‌های تئاتر و ادبیات نمایشی اروپاست اما بخشی از شهرت او هم به حضورش در عرصه سیاسی جمهوری چک برمی‌گردد. هاول در ایران هم چهره شناخته‌شده‌ای است و برخی از آثار او به فارسی منتشر شده‌اند. «در کار رفتن» از جمله نمایشنامه‌های اوست که چند سال پیش با ترجمه رضا میرچی به فارسی منتشر شد.
اما این روزها دو کتاب دیگر هاول هم به بازار کتاب ایران آمده‌اند: «اعتراض» و «هتل کوهستانی» که هر دو در مجموعه «نمایش‌های زمانه» انتشارات جهان کتاب و با ترجمه رضا میرچی به چاپ رسیده‌اند. نکته قابل‌توجه در این ترجمه‌ها این است که میرچی نمایشنامه‌های هاول را مستقیما از زبان چک به فارسی برگردانده است. در کتاب «اعتراض»، به‌جز نمایشنامه‌ای با همین نام، چهار نمایشنامه دیگر هم حضور دارند: «فرشته نگهبان»، «شرفیابی»، «اشتباه» و «موتومورفوز». در این نمایشنامه‌ها هم به مانند دیگر آثار هاول، می‌توان دیدگاه‌ها و جهان‌بینی و نوع نگرش هاول به زندگی را مشاهده کرد. همچنین تاثیر زندگی پرفرازونشیب او را هم می‌توان در دل همین آثار پی گرفت؛ زندگی‌ای که با طردشدن و محروم‌شدن از تحصیل تا حضور در تئاتر و نمایشنامه‌نویسی و در نهایت رسیدن به ریاست‌جمهوری چک را دربرمی‌گیرد. «فرشته نگهبان» نمایشنامه‌ای در یک پرده است که در سال 1968 نوشته شده و جزو مهم‌ترین آثار هاول به‌شمار می‌رود. «شرفیابی» در سال 1975 نوشته شده و «اشتباه» هم در سال 1983، یعنی کمی بعد از آزادشدن هاول از زندان. خود هاول در توضیحاتی درباره این نمایشنامه گفته: «در بسیاری از کشورهای جهان افرادی هستند که در جهنم خود گرفتارند؛ جهنم‌هایی در اصل متفاوت با آنچه که ما باید از سر بگذرانیم. در عین حال افرادی هستند که نسبت به تلاش ما تفاهم دارند و موقعیت ما را درک می‌کنند. کسانی که می‌فهمند اگر آزادی انسان در یک نقطه از جهان در خطر است، یعنی در هر جای دیگری هم آزادی می‌تواند در معرض خطر قرار بگیرد. این درک و همدردی در زندان بسیار به من کمک کرد... نمایشنامه «اشتباه» قصد ندارد تنها تصویری از فضای یک زندان را ارایه دهد، بلکه به‌سادگی هشداری است نسبت به خطری که همه‌جا، در هر جامعه‌ای از جوامع بشری، چه بزرگ و چه کوچک می‌تواند وجود داشته باشد. شاید در این نمایشنامه بتوان نکته دیگری را هم یافت: «و آن آسیب‌پذیری ابدی جهان ماست و اینکه هر فرد در هر موقعیتی پاسخگو و مسوول مقام و موقعیتی است که دارد و نیز مسوول ملیتی که در آن زاده شده است.» نمایشنامه «موتومورفوز» با عنوان فرعی دگردیسی موتوریسم هم در سال 1960 نوشته شده و از جمله آثار دوران بلوغ ادبی هاول است. به این ترتیب پنج نمایشنامه‌ای که در کتاب «اعتراض» ترجمه شده‌اند، امکانی هرچند سطحی برای بررسی سیر تکامل آثار هاول به دست می‌دهند.
«هتل کوهستانی» اما نمایشنامه‌ای بلند در پنج‌پرده است و به گفته خود هاول «چیزی است وهمی با موضوع موجودیت انسان»، که این پرسش را پیش می‌کشد که ما تا چه اندازه با خودمان مطابقت داریم و تا چه اندازه به‌عنوان انسان وجود داریم. هاول همچنین در جایی دیگر درباره این نمایشنامه نوشته: «تا چه میزان این نمایشنامه قادر است به‌طور صحیح واکنش دوجانبه به وجود آورد، طبیعتا نمی‌دانم. چنانچه قادر به این کار باشد، کاملا خشنود خواهم بود. هیچ‌وقت فکر نکردم که نمایشنامه‌نویس فردی است باهوش‌تر از تماشاگر و او این حق را دارد که بیننده را در هر زمینه‌ای آموزش دهد. همیشه معنی کار خود را تنها در آن دیدم که بیننده را «در وضعیت خوش بیندازم» و با تحریک او، به‌طور عمیق ‌برانگیزانمش. او هرکه باشد، چیزی را که به این‌گونه برانگیخته شده، خودش درک می‌کند. اینکه بیننده در درون خود به چه چیز می‌رسد و به مرور برای چه چیز تصمیم می‌گیرد، به عقیده من همیشه سودمندتر است تا آنچه که به صورت برداشتی والا از نمایشنامه به‌طور آماده و شسته‌رفته یا در قالب هدیه‌ای فرهنگی دریافت می‌کند.»
به غیر از آن، سعی کردم برای یک هم‌سلولی‌ام به گونه‌ای هرچه دقیق‌تر هتل کوهستانی را شرح دهم. او با میل زیاد و توجه شگفت انگیز گوش کرد. وقتی در پایان از او پرسیدم، چه فکری می کرد، اگر مرا نمی‌شناخت و به هر دلیلی این نمایشنامه را می‌دید، بدون تامل گفت باور دارد که آدم حیله‌گری هستم که از او یک دلقک ساختم. و صادقانه از دست من عصبانی بود. اگر می‌گویم که علاقه دارم این نمایشنامه آرامش درونی تماشاگر را به هم بریزد و به گونه‌ای انسانی تکانش بدهد، به این معنی نیست که باید به این شکل اجرا شود.
به هر جهت حتی اگر واقعا این اتفاق بیفتد، فقط و فقط از دست خودم ناراحت می شوم که اندیشه زیبای خویش را نتوانستم با مفهوم کامل به عمل برسانم و یا این‌که در واقع کوشش کردم کاری را بکنم که انجامش غیر ممکن است...». هاول همچنین تاکید می‌کند که در این نمایشنامه به طور متنوعی «زمان و مکان را چرخ داده»، یعنی وضعیتی که در آن زمان به جلو و عقب می پرد، کشدار است و آهسته می گذرد. افراد از جهت مخالفی که خارج شده اند بر‌می‌گردند و انگار که در این بین کره زمین را دور زده و یا تمام کائنات را طی کرده‌اند. و می‌توان تمام اینها را به عنوان «بی‌هدفی» درک کرد. و البته هاول می گوید که اگر کسی بخواهد می تواند آن را به گونه دیگری بفهمد، یعنی همانند بخش طبیعی ساختار مفهومی بازی. در این جا هم، به مانند دیگر نمایشنامه‌های هاول، او به موضوع هویت انسانی و بحران آن می پردازد. به عبارتی به فروپاشی هویت انسانی در قالب و بعد روانکاوی آن، همچنین فروپاشی تداوم وجودی اش از نظر فلسفی و فروپاشی زمان به عنوان تجربه بعد وجودی‌اش.
واسلاو هاول از جمله شناخته‌شده‌ترین چهره‌های تئاتر و ادبیات نمایشی اروپاست اما بخشی از شهرت او هم به حضورش در عرصه سیاسی جمهوری چک برمی‌گردد. هاول در ایران هم چهره شناخته‌شده‌ای است و برخی از آثار او به فارسی منتشر شده‌اند. «در کار رفتن» از جمله نمایشنامه‌های اوست که چند سال پیش با ترجمه رضا میرچی به فارسی منتشر شد.
اما این روزها دو کتاب دیگر هاول هم به بازار کتاب ایران آمده‌اند: «اعتراض» و «هتل کوهستانی» که هر دو در مجموعه «نمایش‌های زمانه» انتشارات جهان کتاب و با ترجمه رضا میرچی به چاپ رسیده‌اند. نکته قابل‌توجه در این ترجمه‌ها این است که میرچی نمایشنامه‌های هاول را مستقیما از زبان چک به فارسی برگردانده است. در کتاب «اعتراض»، به‌جز نمایشنامه‌ای با همین نام، چهار نمایشنامه دیگر هم حضور دارند: «فرشته نگهبان»، «شرفیابی»، «اشتباه» و «موتومورفوز». در این نمایشنامه‌ها هم به مانند دیگر آثار هاول، می‌توان دیدگاه‌ها و جهان‌بینی و نوع نگرش هاول به زندگی را مشاهده کرد. همچنین تاثیر زندگی پرفرازونشیب او را هم می‌توان در دل همین آثار پی گرفت؛ زندگی‌ای که با طردشدن و محروم‌شدن از تحصیل تا حضور در تئاتر و نمایشنامه‌نویسی و در نهایت رسیدن به ریاست‌جمهوری چک را دربرمی‌گیرد. «فرشته نگهبان» نمایشنامه‌ای در یک پرده است که در سال 1968 نوشته شده و جزو مهم‌ترین آثار هاول به‌شمار می‌رود. «شرفیابی» در سال 1975 نوشته شده و «اشتباه» هم در سال 1983، یعنی کمی بعد از آزادشدن هاول از زندان. خود هاول در توضیحاتی درباره این نمایشنامه گفته: «در بسیاری از کشورهای جهان افرادی هستند که در جهنم خود گرفتارند؛ جهنم‌هایی در اصل متفاوت با آنچه که ما باید از سر بگذرانیم. در عین حال افرادی هستند که نسبت به تلاش ما تفاهم دارند و موقعیت ما را درک می‌کنند. کسانی که می‌فهمند اگر آزادی انسان در یک نقطه از جهان در خطر است، یعنی در هر جای دیگری هم آزادی می‌تواند در معرض خطر قرار بگیرد. این درک و همدردی در زندان بسیار به من کمک کرد... نمایشنامه «اشتباه» قصد ندارد تنها تصویری از فضای یک زندان را ارایه دهد، بلکه به‌سادگی هشداری است نسبت به خطری که همه‌جا، در هر جامعه‌ای از جوامع بشری، چه بزرگ و چه کوچک می‌تواند وجود داشته باشد. شاید در این نمایشنامه بتوان نکته دیگری را هم یافت: «و آن آسیب‌پذیری ابدی جهان ماست و اینکه هر فرد در هر موقعیتی پاسخگو و مسوول مقام و موقعیتی است که دارد و نیز مسوول ملیتی که در آن زاده شده است.» نمایشنامه «موتومورفوز» با عنوان فرعی دگردیسی موتوریسم هم در سال 1960 نوشته شده و از جمله آثار دوران بلوغ ادبی هاول است. به این ترتیب پنج نمایشنامه‌ای که در کتاب «اعتراض» ترجمه شده‌اند، امکانی هرچند سطحی برای بررسی سیر تکامل آثار هاول به دست می‌دهند.
«هتل کوهستانی» اما نمایشنامه‌ای بلند در پنج‌پرده است و به گفته خود هاول «چیزی است وهمی با موضوع موجودیت انسان»، که این پرسش را پیش می‌کشد که ما تا چه اندازه با خودمان مطابقت داریم و تا چه اندازه به‌عنوان انسان وجود داریم. هاول همچنین در جایی دیگر درباره این نمایشنامه نوشته: «تا چه میزان این نمایشنامه قادر است به‌طور صحیح واکنش دوجانبه به وجود آورد، طبیعتا نمی‌دانم. چنانچه قادر به این کار باشد، کاملا خشنود خواهم بود. هیچ‌وقت فکر نکردم که نمایشنامه‌نویس فردی است باهوش‌تر از تماشاگر و او این حق را دارد که بیننده را در هر زمینه‌ای آموزش دهد. همیشه معنی کار خود را تنها در آن دیدم که بیننده را «در وضعیت خوش بیندازم» و با تحریک او، به‌طور عمیق ‌برانگیزانمش. او هرکه باشد، چیزی را که به این‌گونه برانگیخته شده، خودش درک می‌کند. اینکه بیننده در درون خود به چه چیز می‌رسد و به مرور برای چه چیز تصمیم می‌گیرد، به عقیده من همیشه سودمندتر است تا آنچه که به صورت برداشتی والا از نمایشنامه به‌طور آماده و شسته‌رفته یا در قالب هدیه‌ای فرهنگی دریافت می‌کند.»
به غیر از آن، سعی کردم برای یک هم‌سلولی‌ام به گونه‌ای هرچه دقیق‌تر هتل کوهستانی را شرح دهم. او با میل زیاد و توجه شگفت انگیز گوش کرد. وقتی در پایان از او پرسیدم، چه فکری می کرد، اگر مرا نمی‌شناخت و به هر دلیلی این نمایشنامه را می‌دید، بدون تامل گفت باور دارد که آدم حیله‌گری هستم که از او یک دلقک ساختم. و صادقانه از دست من عصبانی بود. اگر می‌گویم که علاقه دارم این نمایشنامه آرامش درونی تماشاگر را به هم بریزد و به گونه‌ای انسانی تکانش بدهد، به این معنی نیست که باید به این شکل اجرا شود.
به هر جهت حتی اگر واقعا این اتفاق بیفتد، فقط و فقط از دست خودم ناراحت می شوم که اندیشه زیبای خویش را نتوانستم با مفهوم کامل به عمل برسانم و یا این‌که در واقع کوشش کردم کاری را بکنم که انجامش غیر ممکن است...». هاول همچنین تاکید می‌کند که در این نمایشنامه به طور متنوعی «زمان و مکان را چرخ داده»، یعنی وضعیتی که در آن زمان به جلو و عقب می پرد، کشدار است و آهسته می گذرد. افراد از جهت مخالفی که خارج شده اند بر‌می‌گردند و انگار که در این بین کره زمین را دور زده و یا تمام کائنات را طی کرده‌اند. و می‌توان تمام اینها را به عنوان «بی‌هدفی» درک کرد. و البته هاول می گوید که اگر کسی بخواهد می تواند آن را به گونه دیگری بفهمد، یعنی همانند بخش طبیعی ساختار مفهومی بازی. در این جا هم، به مانند دیگر نمایشنامه‌های هاول، او به موضوع هویت انسانی و بحران آن می پردازد. به عبارتی به فروپاشی هویت انسانی در قالب و بعد روانکاوی آن، همچنین فروپاشی تداوم وجودی اش از نظر فلسفی و فروپاشی زمان به عنوان تجربه بعد وجودی‌اش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.