پیوستن یا نپیوستن
جعفر مدرس صادقی . نویسنده
چهل پنجاه سالی هست که بحث داغی پیرامون پیوستن یا نپیوستن ما به معاهدههای بینالمللی کپیرایت در جریان است و تا این لحظه هنوز به هیچ نتیجهی مشخصی نرسیدهایم. با این که این طور که از قرائن و شواهد پیداست و علیالخصوص اگر بخواهیم با دنیا از در صلح و آشتی دربیاییم و روابط فرهنگی متعادلی با دیگران برقرار کنیم، هیچ چارهی دیگری به جز پیوستن نداریم و خواه و ناخواه داریم به همین سمت پیش میرویم. استدلال مخالفان پیوستن همیشه این بوده است که پیوستن ما به یک رابطهی پایاپای عادلانه منجر نخواهد شد و به این واقعیت تلخ اشاره میکنند که در مناسبات فرهنگی هم همان شرایطی را داریم که در دانش و صنعت داریم و در اقتصاد داریم، مصرفکنندهایم نه تولیدکننده، و میزان مصرفمان به قدری بالاست که تولید در مقابل آن رنگ میبازد و حرف چندانی برای گفتن ندارد. در حوزهی نشر کتاب مثلن ما کماکان و بعد از صد و نود سال که از اوّلین ترجمههای فارسی از ادبیات اروپایی میگذرد، هنوز به ترجمه نیاز فراوان داریم و در مقابل آنچه میگیریم و ناچاریم بگیریم، متاع چندانی برای عرضه کردن نداریم و به همین دلیل پیوستن ما به معاهدههای بینالمللی کپیرایت و التزام ناشر ایرانی به رعایت حقوق نویسنده و ناشر خارجی به سود ما نیست. و اما از طرف دیگر (استدلال طرفداران پیوستن) بیتوجهی به حقوق ناشر و نویسنده و آزادی عمل مطلق مترجم و ناشر ایرانی در انتخاب هر اثری که خوششان میآید یا احتمال میدهند که فروش خوبی داشته باشد به هرج و مرج ناهنجاری دامن میزند که هم عواقب داخلی دارد و هم عواقب خارجی: ترجمههای سردستی و شتابزده، ترجمههای متعدد از یک اثر، انتخابهای سلیقهیی، و از همه بدتر بدبینی و دلخوری ناشران معتبر خارجی که ترجمهی کتابهایی که منتشر کردهاند بدون اجازه و بدون اطلاع آنها سر از بازار نشر ایران درمیآورد... ناشر خارجی در نتیجه به خودش حق میدهد که با بازار نشر ما بهکلی قهر کند و هیچ رابطهی حرفهیی و معقولی با بازار نشری که در بند رعایت حقوق دیگران نیست نداشته باشد. اگر هم دست بر قضا ترجمهی خوب و قابل قبولی از یک نویسندهی ایرانی به تورش بخورد و تصمیم بگیرد که آن را چاپ کند، به خودش حق میدهد که مطابق اصل مقابله به مثل هیچ در بند رعایت حقوق نویسنده نباشد و اگر نویسنده یا ناشر اعتراضی هم بکند، همان نپیوستن ایران به معاهدههای بینالمللی کپیرایت را به رُخ بکشد. البته همیشه استثناهایی بر قواعد کلی وجود داشتهاند و وجود دارند. دیدهایم ناشران اروپایی باادبی را که آمدهاند با ناشر ایرانی قرارداد بستهاند و حقوق ترجمه و نشر فلان کتاب ناشر را برای چاپ و انتشار در فلان کشور اروپایی خریدهاند. و از طرف خودمان هم دیدهایم ناشران و مترجمان باادبی را که با فلان نویسنده یا فلان ناشر امریکایی یا اروپایی تماس گرفتهاند و تماس میگیرند و به او اطلاع میدهند که دارند فلان کتاب او را ترجمه میکنند یا چاپ میکنند و در بسیاری از این موارد هم، ناشر و نویسنده از حقوق مادی خودش صرف نظر میکند و همین که میبیند مترجم و ناشری از کشوری که عضو کپیرایت نیست تماس گرفته است و خبر میدهد و اجازه میخواهد، با کمال میل رضایت میدهد و هیچ چانهای هم نمیزند.
جان بارت و جی ام کوتسی به انتشار بدون اجازهی ترجمهی آثارشان در ایران اعتراض میکنند، اما نوام چامسکی (و این را از قول یکی از دوستان ایرانی مقیم بوستون میگویم که چند سال پیش در دفتر او در دانشگاه ام آی تی به دیدارش رفته بود) از این که ناشر ایرانی به او خبر داده است که ترجمهی فارسی فلان کتابش را دارد منتشر میکند خیلی هم ممنون است و همین برای او کافیست... با این همه این نکته را هم باید در نظر بگیریم که تماس مترجم با نویسنده یا تماس ناشر با نویسنده فقط در صورتی جواب میدهد و به یک قرار و مدار حرفهیی و اصولی منجر میشود که خود نویسنده دارندهی حقوق چاپ و ترجمهی اثر باشد، وگرنه باید با ناشر او تماس گرفت و با ناشر او قرارداد بست. رابطهی ناشر با ناشر در بیشتر موارد درستترین و نتیجهبخشترین نوع رابطه است ــ چه در مواردی که ترجمهی فارسی یک اثر را داریم در ایران چاپ میکنیم و چه در مواردی که ترجمهای از فارسی به زبان دیگری در آمده است و در یکی از کشورهای متعهد به معاهدههای بینالمللی کپیرایت منتشر میشود.بیمیلی و اکراه و تردید ما در پیوستن به معاهدههای بینالمللی کپیرایت، علاوه بر دلایل آشکار مادی و بیرونی، دلایل داخلی هم دارد: رعایت نکردن حریم افراد و پامال کردن حقوق دیگران یکی از خصیصههای فطری فرهنگی ما و یک عادت دیرینه است که تجلی آن را به صورتهای مختلف و در همهی احوالات میبینیم ــ رفتار روزمرهای که بر اثر تکرار به آن خو گرفتهایم و مال خودمان کردهایم دامنهاش پیداست که بهراحتی به حوزهی هنر و ادبیات هم کشیده میشود: با کپی کردن از ترجمههای قبلی ترجمهی جدیدی به اسم خودمان درمیآوریم، با اضافه کردن یک مقدمهی سرهمبندیشده به آثار کلاسیک و بدون مدعی آن آثار را از روی چاپهای قبلی چاپ میکنیم و به اسم یک تصحیح جدید ارائه میدهیم، و با کنار هم قرار دادن آثار چاپ شدهی دیگران کتاب تازهای روبهراه میکنیم، بی آن که هیچ مجوّزی از صاحبان آن آثار بگیریم و حتا هیچ خبری به کسی بدهیم. و بامزه اینجاست که خود ناشر هم از گردآورنده نمیپرسد که از این همه اسم که پشت سر هم ردیف کردهای هیچ کدامشان در جریان هست یا نه؟ (با این که ما خودمان هم یک قانون کپیرایت داریم که البته مال چهل و چهار سال پیش است و نواقص بسیاری دارد، اما حقوق «پدیدآورنده» را به رسمیت میشناسد و مجازاتی هم برای استفادهی غیر مجاز از آثار دیگران در نظر گرفته است.)سالها پیش، در دفتر یک انتشاراتی، صورت نهایی یکی از این مجموعهها که تازه رفته بود زیر چاپ به چشمم خورد: گلچینی از چندصد شعر کوتاه و بلند از شاعران مُرده و زنده، نامدار و گمنام، پیر و جوان، باکتاب و بیکتاب... یکی از زندهها شاعر پشیمانی بود که سالها بود هیچ مجموعهای چاپ نکرده بود و خبر داشتم که با این کشکولها هم هیچ میانهی خوبی نداشت. به گردآورنده گفتم «عجیبه که این دوست ما به شما شعر داده است.» لبخندزنان جواب داد «نداده است. خودم از یکی از کتابهای قدیمیش برداشتم. روحش هم خبر نداره حیوونکی!» اجازه که سهل است. حتا یک تلفن هم به او نزده بود که خبر بدهد. وقتی که دید من دارم به جای او حرص میخورم و اعتراض میکنم، گفت «خیلی سخت میگیری!» و وقتی که دید توی فهرست کتاب به دنبال اسمهای دیگری میگردم و روی اسم آدمهایی که هنوز زندهاند یک مکثی میکنم، فهرست اسامی را از زیر دست من کنار کشید. دوباره لبخندی زد و گفت «خیلی هم دلشون بخواد!»
چهل پنجاه سالی هست که بحث داغی پیرامون پیوستن یا نپیوستن ما به معاهدههای بینالمللی کپیرایت در جریان است و تا این لحظه هنوز به هیچ نتیجهی مشخصی نرسیدهایم. با این که این طور که از قرائن و شواهد پیداست و علیالخصوص اگر بخواهیم با دنیا از در صلح و آشتی دربیاییم و روابط فرهنگی متعادلی با دیگران برقرار کنیم، هیچ چارهی دیگری به جز پیوستن نداریم و خواه و ناخواه داریم به همین سمت پیش میرویم. استدلال مخالفان پیوستن همیشه این بوده است که پیوستن ما به یک رابطهی پایاپای عادلانه منجر نخواهد شد و به این واقعیت تلخ اشاره میکنند که در مناسبات فرهنگی هم همان شرایطی را داریم که در دانش و صنعت داریم و در اقتصاد داریم، مصرفکنندهایم نه تولیدکننده، و میزان مصرفمان به قدری بالاست که تولید در مقابل آن رنگ میبازد و حرف چندانی برای گفتن ندارد. در حوزهی نشر کتاب مثلن ما کماکان و بعد از صد و نود سال که از اوّلین ترجمههای فارسی از ادبیات اروپایی میگذرد، هنوز به ترجمه نیاز فراوان داریم و در مقابل آنچه میگیریم و ناچاریم بگیریم، متاع چندانی برای عرضه کردن نداریم و به همین دلیل پیوستن ما به معاهدههای بینالمللی کپیرایت و التزام ناشر ایرانی به رعایت حقوق نویسنده و ناشر خارجی به سود ما نیست. و اما از طرف دیگر (استدلال طرفداران پیوستن) بیتوجهی به حقوق ناشر و نویسنده و آزادی عمل مطلق مترجم و ناشر ایرانی در انتخاب هر اثری که خوششان میآید یا احتمال میدهند که فروش خوبی داشته باشد به هرج و مرج ناهنجاری دامن میزند که هم عواقب داخلی دارد و هم عواقب خارجی: ترجمههای سردستی و شتابزده، ترجمههای متعدد از یک اثر، انتخابهای سلیقهیی، و از همه بدتر بدبینی و دلخوری ناشران معتبر خارجی که ترجمهی کتابهایی که منتشر کردهاند بدون اجازه و بدون اطلاع آنها سر از بازار نشر ایران درمیآورد... ناشر خارجی در نتیجه به خودش حق میدهد که با بازار نشر ما بهکلی قهر کند و هیچ رابطهی حرفهیی و معقولی با بازار نشری که در بند رعایت حقوق دیگران نیست نداشته باشد. اگر هم دست بر قضا ترجمهی خوب و قابل قبولی از یک نویسندهی ایرانی به تورش بخورد و تصمیم بگیرد که آن را چاپ کند، به خودش حق میدهد که مطابق اصل مقابله به مثل هیچ در بند رعایت حقوق نویسنده نباشد و اگر نویسنده یا ناشر اعتراضی هم بکند، همان نپیوستن ایران به معاهدههای بینالمللی کپیرایت را به رُخ بکشد. البته همیشه استثناهایی بر قواعد کلی وجود داشتهاند و وجود دارند. دیدهایم ناشران اروپایی باادبی را که آمدهاند با ناشر ایرانی قرارداد بستهاند و حقوق ترجمه و نشر فلان کتاب ناشر را برای چاپ و انتشار در فلان کشور اروپایی خریدهاند. و از طرف خودمان هم دیدهایم ناشران و مترجمان باادبی را که با فلان نویسنده یا فلان ناشر امریکایی یا اروپایی تماس گرفتهاند و تماس میگیرند و به او اطلاع میدهند که دارند فلان کتاب او را ترجمه میکنند یا چاپ میکنند و در بسیاری از این موارد هم، ناشر و نویسنده از حقوق مادی خودش صرف نظر میکند و همین که میبیند مترجم و ناشری از کشوری که عضو کپیرایت نیست تماس گرفته است و خبر میدهد و اجازه میخواهد، با کمال میل رضایت میدهد و هیچ چانهای هم نمیزند.
جان بارت و جی ام کوتسی به انتشار بدون اجازهی ترجمهی آثارشان در ایران اعتراض میکنند، اما نوام چامسکی (و این را از قول یکی از دوستان ایرانی مقیم بوستون میگویم که چند سال پیش در دفتر او در دانشگاه ام آی تی به دیدارش رفته بود) از این که ناشر ایرانی به او خبر داده است که ترجمهی فارسی فلان کتابش را دارد منتشر میکند خیلی هم ممنون است و همین برای او کافیست... با این همه این نکته را هم باید در نظر بگیریم که تماس مترجم با نویسنده یا تماس ناشر با نویسنده فقط در صورتی جواب میدهد و به یک قرار و مدار حرفهیی و اصولی منجر میشود که خود نویسنده دارندهی حقوق چاپ و ترجمهی اثر باشد، وگرنه باید با ناشر او تماس گرفت و با ناشر او قرارداد بست. رابطهی ناشر با ناشر در بیشتر موارد درستترین و نتیجهبخشترین نوع رابطه است ــ چه در مواردی که ترجمهی فارسی یک اثر را داریم در ایران چاپ میکنیم و چه در مواردی که ترجمهای از فارسی به زبان دیگری در آمده است و در یکی از کشورهای متعهد به معاهدههای بینالمللی کپیرایت منتشر میشود.بیمیلی و اکراه و تردید ما در پیوستن به معاهدههای بینالمللی کپیرایت، علاوه بر دلایل آشکار مادی و بیرونی، دلایل داخلی هم دارد: رعایت نکردن حریم افراد و پامال کردن حقوق دیگران یکی از خصیصههای فطری فرهنگی ما و یک عادت دیرینه است که تجلی آن را به صورتهای مختلف و در همهی احوالات میبینیم ــ رفتار روزمرهای که بر اثر تکرار به آن خو گرفتهایم و مال خودمان کردهایم دامنهاش پیداست که بهراحتی به حوزهی هنر و ادبیات هم کشیده میشود: با کپی کردن از ترجمههای قبلی ترجمهی جدیدی به اسم خودمان درمیآوریم، با اضافه کردن یک مقدمهی سرهمبندیشده به آثار کلاسیک و بدون مدعی آن آثار را از روی چاپهای قبلی چاپ میکنیم و به اسم یک تصحیح جدید ارائه میدهیم، و با کنار هم قرار دادن آثار چاپ شدهی دیگران کتاب تازهای روبهراه میکنیم، بی آن که هیچ مجوّزی از صاحبان آن آثار بگیریم و حتا هیچ خبری به کسی بدهیم. و بامزه اینجاست که خود ناشر هم از گردآورنده نمیپرسد که از این همه اسم که پشت سر هم ردیف کردهای هیچ کدامشان در جریان هست یا نه؟ (با این که ما خودمان هم یک قانون کپیرایت داریم که البته مال چهل و چهار سال پیش است و نواقص بسیاری دارد، اما حقوق «پدیدآورنده» را به رسمیت میشناسد و مجازاتی هم برای استفادهی غیر مجاز از آثار دیگران در نظر گرفته است.)سالها پیش، در دفتر یک انتشاراتی، صورت نهایی یکی از این مجموعهها که تازه رفته بود زیر چاپ به چشمم خورد: گلچینی از چندصد شعر کوتاه و بلند از شاعران مُرده و زنده، نامدار و گمنام، پیر و جوان، باکتاب و بیکتاب... یکی از زندهها شاعر پشیمانی بود که سالها بود هیچ مجموعهای چاپ نکرده بود و خبر داشتم که با این کشکولها هم هیچ میانهی خوبی نداشت. به گردآورنده گفتم «عجیبه که این دوست ما به شما شعر داده است.» لبخندزنان جواب داد «نداده است. خودم از یکی از کتابهای قدیمیش برداشتم. روحش هم خبر نداره حیوونکی!» اجازه که سهل است. حتا یک تلفن هم به او نزده بود که خبر بدهد. وقتی که دید من دارم به جای او حرص میخورم و اعتراض میکنم، گفت «خیلی سخت میگیری!» و وقتی که دید توی فهرست کتاب به دنبال اسمهای دیگری میگردم و روی اسم آدمهایی که هنوز زندهاند یک مکثی میکنم، فهرست اسامی را از زیر دست من کنار کشید. دوباره لبخندی زد و گفت «خیلی هم دلشون بخواد!»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.