|

2 تجربه متفاوت هسته‌ای

آزاده بابایی‌نژاد.فرنگیس بیات

بر اساس توافق اولیه در نشست هیات ایرانی با گروه 1+5 که اواخر سال گذشته میلادی در شهر ژنو برگزار شد دو طرف باید ظرف شش‌ماه به توافق نهایی دست یابند تا علاوه بر حل‌و‌فصل پرونده هسته‌ای ایران، تحریم‌های غرب علیه تهران نیز لغو شود. در همین راستا بود که هفته گذشته دو طرف در وین با یکدیگر دیدار کردند گرچه این دور از گفت‌وگوها نتیجه ویژه‌ای در برنداشت اما، ظریف و اشتون در پایان روز سوم دیدارها، این گفت‌وگوها را شروع خوبی توصیف کرده و اعلام کردند که در روزهای 17 تا 20مارس، با هدف نزدیک‌کردن دیدگاه‌ها، بار دیگر مذاکرات در وین ادامه می‌یابد. بی‌گمان، روند دستیابی به توافق همه‌جانبه هسته‌ای به برگزاری نشست‌های مختلفی نیاز دارد و نباید در این میان، از بی‌نتیجه‌بودن یک دیدار لا‌به‌لای رسیدن به این هدف، دلسرد شد. در شرایطی‌که دو طرف، برای به‌ثمررسیدن گفت‌وگوها پافشاری می‌کنند، غرب در این پیوندگاه تاریخی نباید به اسراییل فرصت و بهانه آتش‌افروزی بدهد چراکه تل‌آویو به حمایت نمایندگان کنگره آمریکا دل بسته است. این نمایندگان از هر فرصتی برای تصویب قطعنامه علیه ایران و فشار به اوباما استفاده می‌کنند. تجربه نشان داده حتی با روی‌کار‌آمدن دولت میانه‌رو روحانی که به‌شدت قصد دارد پرونده هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌ها را از مجرای گفت‌وگو خاتمه دهد، گروهی از نمایندگان کنگره آمریکا با صدور قطعنامه‌ای می‌خواستند هسته اولیه این گفت‌وگوها را در همان ابتدای کار عقیم کنند، آن‌هم در شرایطی‌که ایران همواره از صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای‌اش سخن گفته و برای اثبات حسن‌نیتش در گفت‌وگوهای ژنو شرط کاهش غنی‌سازی اورانیوم تا کف سه‌درصد را پذیرفت. نتانیاهو در نشست دوسال گذشته شورای امنیت سازمان‌ملل مدعی شد که برای ساختن بمب اتم به غنی‌سازی 90‌درصد اورانیوم نیاز است که ایران اکنون به توان 70‌درصد آن دست یافته و تا مرز 90درصد، راهی نمانده اما پذیرش این بند از توافق ژنو، به همگان ثابت کرد که ایران درصدد دست‌یابی به بمب اتم نیست. خاورمیانه این‌روزها، جولانگاه کشورهایی شده که می‌خواهند به توان هسته‌ای دست یابند، در ‌حال حاضر علاوه بر پاکستان و اسراییل کشورهایی مثل عربستان، مصر و امارات نیز خواهان دستیابی به توان هسته‌ای هستند تا از این کارزار عقب نمانند.

توافق با ایران و اسراییل هسته‌ای
هدف از گفت‌وگوها با ایران بر سر پرونده هسته‌ای، عدم دستیابی این کشور به عناصر اولیه برای ساخت بمب اتمی بود. این هدف هم خیلی خوب تعریف شد و هم خیلی خوب محقق. در چندماه گذشته بعد از حصول این توافق رویدادهایی اتفاق افتاده است که به هدف کلی خلع سلاح در این منطقه کمک زیادی می‌کند. حتی اگر ایران به سهم خود اجازه بازرسی‌های موثر بدهد و جامعه بین‌المللی را در قبال انجام تعهدات خود متقاعد کند، اما آیا دولت «باراک اوباما» از پیگیری هدف مهم «خاورمیانه عاری از تسلیحات اتمی» فراتر می‌رود و دیگر به حمایت‌های کلامی قانع نمی‌شود. بحثی که در ادامه می‌آید، چندان تصویر روشنی به دست نمی‌دهد. کمیته صلح نوبل در اکتبر 2009 «باراک اوباما» را به‌عنوان برنده صلح نوبل معرفی کرد، انتخاب او به‌واسطه «تلاش‌های فوق‌العاده‌اش برای تقویت دیپلماسی بین‌المللی و همکاری میان مردم» بود. این کمیته تاکید کرد که، این جایزه اهمیت ویژه‌ای را برای دیدگاه «اوباما» و تلاش او برای جهان بدون تسلیحات هسته‌ای قایل است. از وزیر امورخارجه آمریکا سوال شد که آیا او به خاورمیانه عاری از تسلیحات هسته‌ای باور دارد یا نه؟ پاسخ نه‌چندان محکم سخنگوی «کری» سایه کمرنگی از ادعاهای کمیته صلح نوبل بود. سخنگوی «کری» در پاسخ به سوال خبرنگاری که پرسید: «آیا بعد از توافق با ایران، ایشان با رهبران عرب در منطقه برای ایجاد منطقه عاری از سلاح‌های هسته‌ای در تماس هستند یا خیر؟» پاسخ داد: «فکر نمی‌کنم که این بخشی از مذاکرات وزیرخارجه با این رهبران بوده باشد.» ظاهرا همه تلاش‌ها بر مذاکرات ایران با 1+5 و توافق جامع متمرکز شده است. همان‌طور که رییس‌جمهوری هم گفته است، ما در مورد تسلیحات هسته‌ای در هر کجای دنیا که باشد دغدغه داریم. این ابهام واشنگتن شاید دیوانه‌کننده باشد اما قابل فهم است. برای بیش از پنج‌دهه است که ایالات‌متحده آمریکا همیشه از اسراییلی که تسلیحات هسته‌ای دارد اما اعلام نمی‌کند، حمایت کرده است. در دوره دولت «لیندون جانسون» قرار شد تا سازوکاری برای بازرسی از تجهیزات تولید تسلیحات هسته‌ای اسراییل و نظارت بین‌المللی بر آن ایجاد شود. این توافق آمریکا را متعهد می‌کرد که توان نظامی متعارف اسراییل را تضمین کند، در قبال اینکه اسراییل توان هسته‌ای‌اش را در زیرزمین مخفیانه و اعلام‌نشده نگه دارد. هر دوکشور تقریبا به همه تعهدات‌شان عمل کردند، تنها در جنگ اکتبر 1973 برای لحظاتی رهبران اسراییل به صرافت استفاده از تسلیحات هسته‌ای افتادند. واشنگتن چشم خودش را به روی تلاش‌های خلع سلاح هسته‌ای بسته است. در اواخر 2012 واشنگتن کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای خاورمیانه را در فنلاند لغو کرد. آمریکا مخالفت خود را با این نشست اعلام کرد. چراکه در این نشست هر دولت منطقه‌ای نهایتا یا موظف به پذیرش خلع سلاح می‌شد یا باید انزوا را انتخاب می‌کرد. قاعدتا اسراییل باید انزوا را انتخاب می‌کرد. پیشرفت پرونده هسته‌ای ایران این توانایی را ایجاد می‌کند که زیرساخت‌های هسته‌ای پیچیده اسراییل شامل صدها بمب، سیستم‌های پرتابی پیچیده و توانایی ضربه دوم زیردریایی اسراییل در محیط جدید استراتژیک تحت نظر قرار بگیرد. همان‌طور که گزارشگر «آکیوا الدار» هم تاکید می‌کند، ضمانت‌های امنیتی آمریکا برای اسراییل نقش حیاتی در ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح‌های هسته‌ای قرار دارد. به محض اینکه پیشرفت‌های مهمی در پرونده هسته‌ای ایران به وجود می‌آید، نخست‌وزیر اسراییل نارضایتی شدید خود را اعلام می‌کند. واضح است که ناخرسندی نتانیاهو از ابتکار اوباما برای دیپلماسی با ایران درکنار فشارهای احتمالی برای ایجاد خاورمیانه عاری از تسلیحات هسته‌ای قابل فهم است. هم ایران و هم آمریکا هر دو تلاش می‌کنند تا ملاحظات سیاسی برسر پرونده هسته‌ای را بازنگری کنند. در این بازنگری قبل از هر چیز تعریف و پرداختن به مشروعیت منافع امنیتی همه طرف‌ها وجود دارد. این کلید فهم یک محیط جدید امنیتی منطقه‌ای است که الزاما از بهبود روابط تهران- واشنگتن شکل می‌گیرد. «خاورمیانه عاری از سلاح‌های هسته‌ای» بخشی از این دستور کار آتی است. اسراییل از دهه 1960 به توانمندی تسلیحات هسته‌ای رسیده است و تا به امروز آنها را از هرگونه نظارت بین‌المللی پنهان کرده است. زمانی که اسراییل مجبور به پذیرش این نوع نظارت می‌شود، می‌گوید تا زمانی که صلح جامعی با همه همسایگانش امضا نکند، نمی‌تواند به خلع سلاح به‌عنوان موضوعی در گفت‌وگوها نگاه کند. البته امضای ان‌پی‌تی توسط اسراییل قبل از پیمان صلح اسراییل با همسایگان‌اش اهمیت دارد نه بعد از آن.
بر اساس توافق اولیه در نشست هیات ایرانی با گروه 1+5 که اواخر سال گذشته میلادی در شهر ژنو برگزار شد دو طرف باید ظرف شش‌ماه به توافق نهایی دست یابند تا علاوه بر حل‌و‌فصل پرونده هسته‌ای ایران، تحریم‌های غرب علیه تهران نیز لغو شود. در همین راستا بود که هفته گذشته دو طرف در وین با یکدیگر دیدار کردند گرچه این دور از گفت‌وگوها نتیجه ویژه‌ای در برنداشت اما، ظریف و اشتون در پایان روز سوم دیدارها، این گفت‌وگوها را شروع خوبی توصیف کرده و اعلام کردند که در روزهای 17 تا 20مارس، با هدف نزدیک‌کردن دیدگاه‌ها، بار دیگر مذاکرات در وین ادامه می‌یابد. بی‌گمان، روند دستیابی به توافق همه‌جانبه هسته‌ای به برگزاری نشست‌های مختلفی نیاز دارد و نباید در این میان، از بی‌نتیجه‌بودن یک دیدار لا‌به‌لای رسیدن به این هدف، دلسرد شد. در شرایطی‌که دو طرف، برای به‌ثمررسیدن گفت‌وگوها پافشاری می‌کنند، غرب در این پیوندگاه تاریخی نباید به اسراییل فرصت و بهانه آتش‌افروزی بدهد چراکه تل‌آویو به حمایت نمایندگان کنگره آمریکا دل بسته است. این نمایندگان از هر فرصتی برای تصویب قطعنامه علیه ایران و فشار به اوباما استفاده می‌کنند. تجربه نشان داده حتی با روی‌کار‌آمدن دولت میانه‌رو روحانی که به‌شدت قصد دارد پرونده هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌ها را از مجرای گفت‌وگو خاتمه دهد، گروهی از نمایندگان کنگره آمریکا با صدور قطعنامه‌ای می‌خواستند هسته اولیه این گفت‌وگوها را در همان ابتدای کار عقیم کنند، آن‌هم در شرایطی‌که ایران همواره از صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای‌اش سخن گفته و برای اثبات حسن‌نیتش در گفت‌وگوهای ژنو شرط کاهش غنی‌سازی اورانیوم تا کف سه‌درصد را پذیرفت. نتانیاهو در نشست دوسال گذشته شورای امنیت سازمان‌ملل مدعی شد که برای ساختن بمب اتم به غنی‌سازی 90‌درصد اورانیوم نیاز است که ایران اکنون به توان 70‌درصد آن دست یافته و تا مرز 90درصد، راهی نمانده اما پذیرش این بند از توافق ژنو، به همگان ثابت کرد که ایران درصدد دست‌یابی به بمب اتم نیست. خاورمیانه این‌روزها، جولانگاه کشورهایی شده که می‌خواهند به توان هسته‌ای دست یابند، در ‌حال حاضر علاوه بر پاکستان و اسراییل کشورهایی مثل عربستان، مصر و امارات نیز خواهان دستیابی به توان هسته‌ای هستند تا از این کارزار عقب نمانند.

توافق با ایران و اسراییل هسته‌ای
هدف از گفت‌وگوها با ایران بر سر پرونده هسته‌ای، عدم دستیابی این کشور به عناصر اولیه برای ساخت بمب اتمی بود. این هدف هم خیلی خوب تعریف شد و هم خیلی خوب محقق. در چندماه گذشته بعد از حصول این توافق رویدادهایی اتفاق افتاده است که به هدف کلی خلع سلاح در این منطقه کمک زیادی می‌کند. حتی اگر ایران به سهم خود اجازه بازرسی‌های موثر بدهد و جامعه بین‌المللی را در قبال انجام تعهدات خود متقاعد کند، اما آیا دولت «باراک اوباما» از پیگیری هدف مهم «خاورمیانه عاری از تسلیحات اتمی» فراتر می‌رود و دیگر به حمایت‌های کلامی قانع نمی‌شود. بحثی که در ادامه می‌آید، چندان تصویر روشنی به دست نمی‌دهد. کمیته صلح نوبل در اکتبر 2009 «باراک اوباما» را به‌عنوان برنده صلح نوبل معرفی کرد، انتخاب او به‌واسطه «تلاش‌های فوق‌العاده‌اش برای تقویت دیپلماسی بین‌المللی و همکاری میان مردم» بود. این کمیته تاکید کرد که، این جایزه اهمیت ویژه‌ای را برای دیدگاه «اوباما» و تلاش او برای جهان بدون تسلیحات هسته‌ای قایل است. از وزیر امورخارجه آمریکا سوال شد که آیا او به خاورمیانه عاری از تسلیحات هسته‌ای باور دارد یا نه؟ پاسخ نه‌چندان محکم سخنگوی «کری» سایه کمرنگی از ادعاهای کمیته صلح نوبل بود. سخنگوی «کری» در پاسخ به سوال خبرنگاری که پرسید: «آیا بعد از توافق با ایران، ایشان با رهبران عرب در منطقه برای ایجاد منطقه عاری از سلاح‌های هسته‌ای در تماس هستند یا خیر؟» پاسخ داد: «فکر نمی‌کنم که این بخشی از مذاکرات وزیرخارجه با این رهبران بوده باشد.» ظاهرا همه تلاش‌ها بر مذاکرات ایران با 1+5 و توافق جامع متمرکز شده است. همان‌طور که رییس‌جمهوری هم گفته است، ما در مورد تسلیحات هسته‌ای در هر کجای دنیا که باشد دغدغه داریم. این ابهام واشنگتن شاید دیوانه‌کننده باشد اما قابل فهم است. برای بیش از پنج‌دهه است که ایالات‌متحده آمریکا همیشه از اسراییلی که تسلیحات هسته‌ای دارد اما اعلام نمی‌کند، حمایت کرده است. در دوره دولت «لیندون جانسون» قرار شد تا سازوکاری برای بازرسی از تجهیزات تولید تسلیحات هسته‌ای اسراییل و نظارت بین‌المللی بر آن ایجاد شود. این توافق آمریکا را متعهد می‌کرد که توان نظامی متعارف اسراییل را تضمین کند، در قبال اینکه اسراییل توان هسته‌ای‌اش را در زیرزمین مخفیانه و اعلام‌نشده نگه دارد. هر دوکشور تقریبا به همه تعهدات‌شان عمل کردند، تنها در جنگ اکتبر 1973 برای لحظاتی رهبران اسراییل به صرافت استفاده از تسلیحات هسته‌ای افتادند. واشنگتن چشم خودش را به روی تلاش‌های خلع سلاح هسته‌ای بسته است. در اواخر 2012 واشنگتن کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای خاورمیانه را در فنلاند لغو کرد. آمریکا مخالفت خود را با این نشست اعلام کرد. چراکه در این نشست هر دولت منطقه‌ای نهایتا یا موظف به پذیرش خلع سلاح می‌شد یا باید انزوا را انتخاب می‌کرد. قاعدتا اسراییل باید انزوا را انتخاب می‌کرد. پیشرفت پرونده هسته‌ای ایران این توانایی را ایجاد می‌کند که زیرساخت‌های هسته‌ای پیچیده اسراییل شامل صدها بمب، سیستم‌های پرتابی پیچیده و توانایی ضربه دوم زیردریایی اسراییل در محیط جدید استراتژیک تحت نظر قرار بگیرد. همان‌طور که گزارشگر «آکیوا الدار» هم تاکید می‌کند، ضمانت‌های امنیتی آمریکا برای اسراییل نقش حیاتی در ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح‌های هسته‌ای قرار دارد. به محض اینکه پیشرفت‌های مهمی در پرونده هسته‌ای ایران به وجود می‌آید، نخست‌وزیر اسراییل نارضایتی شدید خود را اعلام می‌کند. واضح است که ناخرسندی نتانیاهو از ابتکار اوباما برای دیپلماسی با ایران درکنار فشارهای احتمالی برای ایجاد خاورمیانه عاری از تسلیحات هسته‌ای قابل فهم است. هم ایران و هم آمریکا هر دو تلاش می‌کنند تا ملاحظات سیاسی برسر پرونده هسته‌ای را بازنگری کنند. در این بازنگری قبل از هر چیز تعریف و پرداختن به مشروعیت منافع امنیتی همه طرف‌ها وجود دارد. این کلید فهم یک محیط جدید امنیتی منطقه‌ای است که الزاما از بهبود روابط تهران- واشنگتن شکل می‌گیرد. «خاورمیانه عاری از سلاح‌های هسته‌ای» بخشی از این دستور کار آتی است. اسراییل از دهه 1960 به توانمندی تسلیحات هسته‌ای رسیده است و تا به امروز آنها را از هرگونه نظارت بین‌المللی پنهان کرده است. زمانی که اسراییل مجبور به پذیرش این نوع نظارت می‌شود، می‌گوید تا زمانی که صلح جامعی با همه همسایگانش امضا نکند، نمی‌تواند به خلع سلاح به‌عنوان موضوعی در گفت‌وگوها نگاه کند. البته امضای ان‌پی‌تی توسط اسراییل قبل از پیمان صلح اسراییل با همسایگان‌اش اهمیت دارد نه بعد از آن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.