|

یادداشت

ایراندوست و مسلمان

محمدعباس توسلی/ فعال سیاسی

نمی‌دانم چه رمز و رازی بود که دو روز قبل از حیاتش دایم جلوی چشمم ظاهر می‌شد و بعد از مدت‌ها که ندیده بودمش می‌خواستم به بهانه‌ای به ملاقات او بروم و قصه مسایلی که بر سر رشته علوم انسانی می‌آید را به او گوشزد و شکوه کنم. هرچند گمان نمی‌بردم که او در شرایط بیماری با تمام صلاحیت‌های علمی‌ای که دارد بتواند و بخواهد وارد چنین ماجراهایی شود.
به هر حال بخت یاری نکرد و قبل از انجام چنین تصمیمی خبر وفات آن مرحوم را از رادیو شنیدیم. من حسن حبیبی را از اوایل دهه 40 و زمانی که ایشان به همراه «ابوالحسن بنی‌صدر» با «دکتر علی امینی» ملاقات و مناظره و مجادله داشتند و در جراید ایران هم اخبارش منعکس شد و سر
و صدایی به راه انداخته بود و باعث شده بود نام آنها بر سر زبان‌ها بیفتد شناختم و با او در تماس بودم. پس از آن هم هنگامی که در فرانسه رساله دکترایم نزدیک به اتمام بود و ایشان برای ادامه تحصیل به فرانسه آمده بود ملاقات منظمی با ایشان داشتم. دکتر حسن حبیبی دوره لیسانس حقوق را در دانشگاه تهران به پایان رساند و قبل از عزیمت به فرانسه مدتی در موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی به عنوان سرپرست جمع‌آوری و تنظیم اسناد و مدارک به کار پرداخته بود. دکتر حبیبی که در آن زمان باید دوره دکترای خود را در فرانسه می‌گذراند علاوه بر تحصیلات جدید فردی ادیب و فرهنگ‌دوست بود و در زمینه ابداع لغات و اصطلاحات جدید یدطولایی داشت. در آن دوره با ایشان چه به طور انفرادی و چه در جلساتی که تشکیل می‌شد گفت‌وگوهای زیادی در مورد مسایل ایران و فعالیت‌هایی که ضروری بود، داشتیم. حسن حبیبی چهره آرام و لبی خندان و برخوردی آرامش‌بخش داشت. کم‌حرف، متواضع و کم‌ادعا بود تا جایی که رفتار و سلوکش (درویش‌مآبانه) به نظر می‌رسید. در عین حال سخنانش پرمعنی بود. او عنصری ایران‌دوست و مسلمانی پاک‌نهاد و صادق بود و با وجود فرهنگ ایرانی، اسلامی‌ای که داشت از همان عنفوان جوانی به عرصه سیاست کشیده شد اما از هیاهو و سروصدا خود را برکنار نگه داشت. دکتر حبیبی در دورانی که در پاریس و بعد در شهرستان‌های فرانسه درحین ادامه تحصیل بود که به ایراد سخنرانی برای دانشجویان و فعالیت‌های سیاسی می‌پرداخت، به ترجمه کتب جامعه‌شناسی هم روی آورد و شاید بیشتر وقت خود را صرف مطالعه و ترجمه کتاب‌های علمی می‌کرد. به طوری که توانست چندین کتاب سنگین و تا حدی مغلق را با زبانی هرچند سنگین به فارسی ترجمه کند. تا آنجا که به یاد دارم کتاب‌های زیر را از «گورویچ» و سایر دانشمندان فرانسه به فارسی ترجمه و به تدریج در ایران به چاپ رساند: کتاب جبرهای اجتماعی و آزادی انسان، دیالکتیک و جامعه‌شناسی و کتاب اخلاق نظری و علم آداب را منتشر کرد. همچنین اثر معروف «امیل دورکیم» تحت عنوان «درباره تقسیم کار اجتماعی» را ترجمه و منتشر کرد. علاوه بر آن آثار ارزشمندی از یکی از چهره‌های مطرح فرانسه به نام «هانری برکسون» تحت عنوان «دو سرچشمه اخلاق و دین» را با قلمی رسا و زبانی دلنشین ترجمه کرد و در سال 58 در ایران به چاپ رساند. آثار ایشان فراوان است و فرصت توضیح آن در این یادداشت ممکن نیست. ایشان از سال 57 زمانی که هنوز در پاریس فعالیت علمی خود را به پایان نرسانده بود زمانی که امام خمینی(ره) وارد پاریس شد در کنار کارهای مختلف به اشاره و توصیه برخی دوستان به تهیه و تدوین پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری (اسلامی) پرداخت و به طور شایسته‌ای آن را نوشت که مورد استفاده قرار گرفت. در دوره‌ای هم که من و ایشان در ستاد انقلاب فرهنگی همکار بودیم برخی‌ها خیلی اصرار داشتند که دانشگاه‌ها بسته بماند تا رشته‌های علوم انسانی اسلامی شود ولی ایشان و برخی دیگر موافق نبودند و فکر می‌کردند اگر دانشگاه‌ها بسته بمانند همه چیز از هم می‌پاشد و کسی نمی‌تواند به این آسانی آن را حل کند. ما آن زمان بحث‌های زیادی با دانشجویان داشتیم و یادم می‌آید روزی ایشان از کریدوری در وزارت علوم می‌گذشتند که یکی از دانشجویان که رشته‌اش هم علوم انسانی نبود به دکتر حبیبی اصرار می‌کرد که ما می‌خواهیم برای 10 سال دانشگاه‌ها بسته باشد و می‌گفت که می‌خواهیم از مدل شوروی کپی بگیریم. اما دکتر حبیبی به طنز به او پاسخ داد که بله بگذارید دانشجویان بروند آدم‌فروشی کنند بهتر از این است که درس بخوانند! منظورش این بود که دانشگاه‌ها باید باز شود. اصلا این قضیه میسر نیست و مگر می‌شود دانشجو را رها کرد که نتیجه‌اش هم این است که دچار انواع بزه می‌شود.

نمی‌دانم چه رمز و رازی بود که دو روز قبل از حیاتش دایم جلوی چشمم ظاهر می‌شد و بعد از مدت‌ها که ندیده بودمش می‌خواستم به بهانه‌ای به ملاقات او بروم و قصه مسایلی که بر سر رشته علوم انسانی می‌آید را به او گوشزد و شکوه کنم. هرچند گمان نمی‌بردم که او در شرایط بیماری با تمام صلاحیت‌های علمی‌ای که دارد بتواند و بخواهد وارد چنین ماجراهایی شود.
به هر حال بخت یاری نکرد و قبل از انجام چنین تصمیمی خبر وفات آن مرحوم را از رادیو شنیدیم. من حسن حبیبی را از اوایل دهه 40 و زمانی که ایشان به همراه «ابوالحسن بنی‌صدر» با «دکتر علی امینی» ملاقات و مناظره و مجادله داشتند و در جراید ایران هم اخبارش منعکس شد و سر
و صدایی به راه انداخته بود و باعث شده بود نام آنها بر سر زبان‌ها بیفتد شناختم و با او در تماس بودم. پس از آن هم هنگامی که در فرانسه رساله دکترایم نزدیک به اتمام بود و ایشان برای ادامه تحصیل به فرانسه آمده بود ملاقات منظمی با ایشان داشتم. دکتر حسن حبیبی دوره لیسانس حقوق را در دانشگاه تهران به پایان رساند و قبل از عزیمت به فرانسه مدتی در موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی به عنوان سرپرست جمع‌آوری و تنظیم اسناد و مدارک به کار پرداخته بود. دکتر حبیبی که در آن زمان باید دوره دکترای خود را در فرانسه می‌گذراند علاوه بر تحصیلات جدید فردی ادیب و فرهنگ‌دوست بود و در زمینه ابداع لغات و اصطلاحات جدید یدطولایی داشت. در آن دوره با ایشان چه به طور انفرادی و چه در جلساتی که تشکیل می‌شد گفت‌وگوهای زیادی در مورد مسایل ایران و فعالیت‌هایی که ضروری بود، داشتیم. حسن حبیبی چهره آرام و لبی خندان و برخوردی آرامش‌بخش داشت. کم‌حرف، متواضع و کم‌ادعا بود تا جایی که رفتار و سلوکش (درویش‌مآبانه) به نظر می‌رسید. در عین حال سخنانش پرمعنی بود. او عنصری ایران‌دوست و مسلمانی پاک‌نهاد و صادق بود و با وجود فرهنگ ایرانی، اسلامی‌ای که داشت از همان عنفوان جوانی به عرصه سیاست کشیده شد اما از هیاهو و سروصدا خود را برکنار نگه داشت. دکتر حبیبی در دورانی که در پاریس و بعد در شهرستان‌های فرانسه درحین ادامه تحصیل بود که به ایراد سخنرانی برای دانشجویان و فعالیت‌های سیاسی می‌پرداخت، به ترجمه کتب جامعه‌شناسی هم روی آورد و شاید بیشتر وقت خود را صرف مطالعه و ترجمه کتاب‌های علمی می‌کرد. به طوری که توانست چندین کتاب سنگین و تا حدی مغلق را با زبانی هرچند سنگین به فارسی ترجمه کند. تا آنجا که به یاد دارم کتاب‌های زیر را از «گورویچ» و سایر دانشمندان فرانسه به فارسی ترجمه و به تدریج در ایران به چاپ رساند: کتاب جبرهای اجتماعی و آزادی انسان، دیالکتیک و جامعه‌شناسی و کتاب اخلاق نظری و علم آداب را منتشر کرد. همچنین اثر معروف «امیل دورکیم» تحت عنوان «درباره تقسیم کار اجتماعی» را ترجمه و منتشر کرد. علاوه بر آن آثار ارزشمندی از یکی از چهره‌های مطرح فرانسه به نام «هانری برکسون» تحت عنوان «دو سرچشمه اخلاق و دین» را با قلمی رسا و زبانی دلنشین ترجمه کرد و در سال 58 در ایران به چاپ رساند. آثار ایشان فراوان است و فرصت توضیح آن در این یادداشت ممکن نیست. ایشان از سال 57 زمانی که هنوز در پاریس فعالیت علمی خود را به پایان نرسانده بود زمانی که امام خمینی(ره) وارد پاریس شد در کنار کارهای مختلف به اشاره و توصیه برخی دوستان به تهیه و تدوین پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری (اسلامی) پرداخت و به طور شایسته‌ای آن را نوشت که مورد استفاده قرار گرفت. در دوره‌ای هم که من و ایشان در ستاد انقلاب فرهنگی همکار بودیم برخی‌ها خیلی اصرار داشتند که دانشگاه‌ها بسته بماند تا رشته‌های علوم انسانی اسلامی شود ولی ایشان و برخی دیگر موافق نبودند و فکر می‌کردند اگر دانشگاه‌ها بسته بمانند همه چیز از هم می‌پاشد و کسی نمی‌تواند به این آسانی آن را حل کند. ما آن زمان بحث‌های زیادی با دانشجویان داشتیم و یادم می‌آید روزی ایشان از کریدوری در وزارت علوم می‌گذشتند که یکی از دانشجویان که رشته‌اش هم علوم انسانی نبود به دکتر حبیبی اصرار می‌کرد که ما می‌خواهیم برای 10 سال دانشگاه‌ها بسته باشد و می‌گفت که می‌خواهیم از مدل شوروی کپی بگیریم. اما دکتر حبیبی به طنز به او پاسخ داد که بله بگذارید دانشجویان بروند آدم‌فروشی کنند بهتر از این است که درس بخوانند! منظورش این بود که دانشگاه‌ها باید باز شود. اصلا این قضیه میسر نیست و مگر می‌شود دانشجو را رها کرد که نتیجه‌اش هم این است که دچار انواع بزه می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.