نگاه جهانی به قیام امامحسین(ع)
رحیم نوبهار
صحنه غمانگیز شهادت حسین در روزگاری دور و در فضایی متفاوت از عصر ما، حس همراهی و همدلی سردترین انسانها را هم برمیانگیزد. ادوارد گیبن (1794-1737) مورخ بریتانیایی.
1- در عصر ارتباطات، سانسور تاریخ روز به روز بیشتر رنگ میبازد. در دوران گذشته این امکان وجود داشت تا حتی بخشی از جهان اسلام از کار کارستان امامحسین(ع) و ابعاد آن بیخبر بمانند، یا آنان را بیخبر نگه دارد. امروزه اما این امکان وجود ندارد. خیل جوانان از مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بیرون از دنیای مسلمانان اکنون میخواهند بدانند راز اجتماع میلیونی سالانه شیعیان در عاشورا و اربعین در کربلا، ایران، پاکستان، لبنان و جای جای جهان برای بزرگداشت حادثهای که نزدیک به 1400سال پیش رخ داده، چیست؟ عالمان و اندیشمندان مسلمان دیگر نمیتوانند در اینباره سکوت کنند یا پاسخهای کوتاه بدهند. در عصر اطلاعات و رسانه این پرسش حتی برای غیرمسلمان هم روز به روز در حال جدیترشدن است. این وضعیت، مسوولیت تازهای را بر دوش دوستداران اهلبیت و امامحسین - علیهمالسلام- مینهد. آنان باید جوهر و عصاره این پیام را، هم به گونهای که مرهمی بر بخشی از زخمهای بشر امروز باشد و هم بهگونهای قابل فهم تبیین کنند. بدینسان دوران پرهیز از رویکردهای فرقهگرایانه به ماجرای شهادت امامحسین(ع) به سر رسیده و فصل نگاه جهانی به آن فرا رسیده است.
2- حرمت نهادن به «کرامت انسان» و ستیز با حکومتی که به نام پیامبر(ص)، انسانهای عادی و نخبگان جامعه را تحقیر میکرد، از عناصر اصلی قیام امامحسین(ع) بود. در سراسر کار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام روح ستیز با «تحقیر بندگان خداوند» بهویژه به نام دین موج میزند. او برای امت اسلام همچون موسی(ع) بود که میخواست فرزندان اسراییل را از ذلت بردگی برهاند. بیگمان عاشورا و قیام امامحسین(ع) سرشار از انبوهی دستمایههاست که با تکیه بر آنها بتوان از کرامت انسان و«حق تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی» سخن گفت؛ چیزی که همچنان نیاز فوری جهان اسلام و بلکه جامعه بشری است. جامعه مسلمانان هنوز تا شناسایی کامل حق آدمیان بر تعیین سرنوشتشان و نهادینهشدن این حق و کاربست آن در زندگی سیاسی و اجتماعی خود فاصله دارند. نگاه کرامتمدار امام(ع) به انسان برخاسته از نگرش«رحمت» بود. در این نگرش، انسانها همچون بندگان خداوند تلقی میشوند و کرامت آنان همچون ودیعهای الهی چنان است که میارزد انسان جان شیرینش را برای آن فدا کند.
3- ازعناصر اصلی قیام امامحسین(ع) دامنزدن به روح تلاش برای ترویج خیر عمومی (Common Good) در برابر نفعگراییهای شخصی و فردی است. امامحسین(ع) تلاش کرد به جامعه آن روز و امروز روح نوعدوستی (Benevolence) و دیگرخواهی بدمد. امام(ع) به بشریت آموخت که برخی چیزها آنقدر با ارزشند که میارزد انسان همه دار و ندار خود را برای آن بدهد. ارزشهای مطلق و مصالحه نابردار هم وجود دارند. همه چیز در محاسبههای سودگرانه و مصلحتانگارانه حلوفصل نباید بشود. در جهان فردیتزده و فردگرای ما که حالوهوای خدمت به خود (Self-service) در حال فراگیرشدن است، اقدام امامحسین(ع) و یارانش همچنان میتواند بسی آموزنده و رهگشا باشد. ضرورت «انگیزههای خیرخواهانه» در تصدی «مناصبعمومی»، نگاه به حکومت و قدرت همچون ابزاری برای خدمت به بندگان خداوند از اصول آموزههای امامحسین(ع) است. خیرخواهی و دیگرخواهی امام(ع) از هر گونه مادیگرایی عاری بود.
4- امامحسین(ع) همچون نخبهای سیاسی و جانشین بحق پیامبر(ص) از آن روی که یزید را شایسته خلافت بر مردم نمیدید از بیعت با او سر باز زد. اما او نهتنها این حق را نادیده میانگاشت که طماعانه انتظار داشت امامحسین(ع) آبروی سیاسی، اجتماعی و شخصی خود را، به پای او بریزد. این در حالی بود که آبروی سیاسی امام(ع) به دلیل جایگاه خانوادگی و انتساب نزدیکش به پیامبر(ص) کاملا شخصی نبود؛ بلکه یک میراث دینی و مربوط به امت هم بود. این حق مسلم امامحسین(ع) و همزمان تکلیف الهی وی بود که هم بهعنوان شخص و هم بهعنوان میراثدار پیامبر(ص) از این کار خودداری کند. عرض و آبرو در دستگاه فکر اسلامی از مصلحتها یا حتی به اعتباری حقهای بنیادین است. انسان همانگونه که موظف است از «جان» خویش دفاع کند، میتواند و باید از «عرض» خویش همچون امری شخصی دفاع کند. برای امامحسین(ع) دفاع از مصلحت «عرض» کاملا با دفاع از «دین» پاک جدش(ص) به هم آمیخته بود. حکومت اموی از امامحسین(ع) سرسختانه میخواست امام، عرض و آبروی پاکش را در پیشقرائتی اموی از دین ذبح کند؛ قرائتی که هیچ نسبتی نداشت با دینی که امامحسین(ع) از پدر و جدش فراگرفته بود.
5- مبارزه امامحسین(ع) با «ولایتعهدی»، پرهیز از «بیعت تحمیلی» و در عوض اقدام برای گرفتن «بیعت آزادانه» از یاران خویش در کوفه توسط جناب مسلم نشان میدهد که امام(ع) چه اندازه در ستیز با «تحمیل» حساس بوده و نیز در ارایه انگارهای از رهبری اسلامی که با روح «مردمسالاری» در ستیز نباشد، حساس بوده است. حتی بسیاری از شیعیان امام(ع) که زیر تاثیر آموزههای امامعلی(ع) در دوران حضور وی در کوفه بودند، در نامههای خود به امامحسین(ع) ناخرسندی شدید خود را از پدیده نامشروع و بدعت ولایتعهدی ابراز کرده بودند. امام(ع) شماری از غیرعلویان مانند زهیر پسر قین را با تکیه بر گفتوگو و اقناع وارد اردوگاه خویش کرد. او حتی حاضر نشد کسی بدون میل خویش و از سر شرم و آزرم در اردوگاهش باقی بماند. امام(ع) تاکید داشت هرکس با انتخاب و اختیار خود با وی باقی بماند. پرهیز از فشار و تحمیل برای واردکردن افراد در جریانهایی که افراد مایل نیستند، درس اخلاقی امام(ع) است.
6- جوهر قیام امامحسین(ع) «خیرخواهی» برای امت واحده جدش بود. هر برداشت و خوانشی که این رخداد درسآموز را به ابزاری برای ترویج چندگانگی در امت پیامبر رحمت تبدیل کند، نمیتواند با اصول آموزههای امامحسین(ع) سازگار قلمداد شود. امروز و هر روز پرهیز از فرقهگرایی یک ضرورت است. عاشورا را نباید دستمایهای برای ترویج اختلافهای مذهبی قرار داد. محور کار امامحسین(ع) بازگرداندن امت همچون کل بر محور اسلام وحدتبخش پیامبر(ص) بود. برای رسیدن به این «وحدت» لازم بود وحدت قبرستانی اموی البته شکسته شود.
امروزه بخش مهمی از این هدف در صورتی برآورده میشود که عالمان و اندیشمندان مسلمان به بیتفاوتی و سکوت تاریخی خود درباره رخداد عاشورا پایان دهند؛ مهر سکوت را بشکنند و ابعاد گوناگون عاشورا و شخصیت ارجمند امامحسین(ع) را بشناسند و بشناسانند. کار اندیشمندانی مانند: طه حسین، در «علی و اولاده»؛ عباس محمود العقاد در «ابوالشهداء، حسینبنعلی»؛ جمیله بنتالشاطی در «زینب بطله کربلا»؛ احمد حسین یعقوب در کارهای متعددش، آغازهای مناسبی برای یک شروع دیرهنگام است.
7- قیام امامحسین(ع) نماد پرهیز از نژادگرایی، طبقهگرایی و تاکید بر روح مساوات و برابری بود. امامحسین(ع) با آنکه به اعتقاد شیعیان خود را منصوب از سوی پیامبر(ص) برای زعامت امت میدانست، پیوسته از شایستگیهای فردی خود برای تصدی زعامت امت سخن گفت، تا به همگان بیاموزد صرف افتخارهای نسبی و پیوندهای خانوادگی، کسی را پیشوا نمیسازد.
در میان یاران امام(ع) از بنیهاشم تا بردگانی چند حضور داشتند. امامحسین(ع) با همه آنان به چشم مساوات مینگریست.
8- ناهمدلیها و ناسازگاریهای اجتماعی گاه به جنگ و خشونت میانجامد. اما در قاموس ادیان الهی و اسلام، صلح، اصل است. ما از امامحسین(ع) فرامیگیریم که مسلمان مصلح باید همه توان خود را به کار بندد تا جای امکان جنگ و خشونت رخ ندهد. امامحسین(ع) از لحظه برخورد با حر ریاحی تا پایان، همه تلاش خود را به کار بست تا این واقعه خونین رخ ندهد، او بارها خواست تا به او اجازه دهند، بیآنکه از خط قرمز وی یعنی بیعت ذلیلانه عبور شود، همچون شهروندی عادی زیست کند؛ اما آنها به چیزی جز بیعت ذلیلانه که خط قرمز امام(ع) بود، راضی نمیشدند. او بارها در اینباره برای سپاه اموی خطبه خواند و آنان را از کشتن خود و یارانش بر حذر داشت. تلاشهای صلحجویانه امامحسین(ع) همچون دیگر برادرش امام حسن(ع) برای جهان ما که در گوشه و کنار آن جغد شوم جنگ سرد و گرم، ناله سر میکند، بسی آموزنده است.
9- در جریان جنگ و دفاع مشروع، پایبندی به اصول انسانی یک ضرورت است. این معیار مهمی است که افراد و جریانها را با آن میتوان سنجید. امامحسین(ع) به نیروهای مقابلش «نگاه انسانی» داشت. تاریخ هیچ گزارشی از اقدامات نامناسب اردوگاه امام(ع) را در برخورد با سپاه مقابل ثبت نکرده است. او در نخستین رویارویی با سپاه حر، نهتنها سپاه تشنه حر که اسبان آنان را سیراب کرد. آخر او در صفین از پدر آموخته بود که مبارزه باید برای«گشایش» و «بخشایش» باشد؛ نه برای «بستن» و «محرومسازی» این در حالی است که اردوگاه اموی از آغاز، ابتداییترین «حقوق انسانی جنگ» را نادیده گرفت و با محاصره امام(ع) و یارانش حق طبیعی دسترسی به آب و دیگر امکانات طبیعی را نقض کرد.
10- بنیادکار امام(ع) سراسر صداقت و یکرویی و پرهیز از هرگونه نیرنگ در سیاستورزی بود. او هوشمندانه همه طرحها و طرفندهای طرف مقابل را نقشبرآب کرد. اما از «اصل صداقت» هرگز روی برنتافت و آن را زیر پای «مصلحت» قربانی نکرد.
11- حضور زنان در کنار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام نشان میدهد که از نظرگاه امام(ع) زنان میتوانند و باید در مسایل مهم اجتماعی به طور صحیح نقشآفرینی کنند. توضیح نقش زنان همراه با امامحسین(ع) در تصمیمگیری و تصمیمسازیهای مهم البته فرصت دیگری را میطلبد. هرچه بود، نقش زنان هم عمومی و فراگیر و هم تعیینکننده بود. زینب(س) تنها زن نقشآفرین در کربلا نبود؛ نیز نقش او و دیگر زنان همراه، به پس از شهادت امام(ع) و انتقال پیام امام(ع) محدود نبود. همچنین نقش آنان تنها خدمترسانی به مردان نبود.
12- باری برای معرفی جنبش و واقعهای این اندازه ژرف، انسانی و درسآموز به همه انسانهایی که در سراسر جهان میخواهند در باره امامحسین(ع) بدانند نخست باید غبار حاشیهها و پیرایهها را فرونشانید و محتوای اصلی پیام را بشناسید. حواشی و پیرایهها نباید بر گوهر و جوهر عاشورا چیره شوند. آنگاه با زبانی که با آن بتوان با جهان کنونی ارتباط پیدا کرد، به ترویج محتوای پیام پرداخت. عاشورا هنوز به زبان فرهنگی امروز کمتر خوانده یا ترجمه شده است. به همین ترتیب، زبان این رخداد بزرگ نیز هنوز جهانی نشده است. نمادها و اثرهای هنری بزرگ و ارجمندی البته در گذر تاریخ در اینباره پدید آمده است، اما آنها بیشتر زبان و عناصر فرهنگهای خاص را نمایندگی میکنند. در دنیای انگلیسیزبان و اسپانیاییزبان برای نمونه هنوز کمتر محتوایی جهانی، نماد و کار هنری وجود دارد. توسعه فرهنگ البته طبیعی و تدریجی است، نه مکانیکی و دستوری؛ ولی کاستیها و کوتاهیهای خود درباره بازخوانی و بازگویی عاشورا به زبان فرهنگی امروز را توجیه نباید کرد. در گام نخست تدوین نوشتارهای کوتاه، بیپیرایه و پرمایه به زبان فرهنگی و زبانهای زنده جهانی یک ضرورت است.
1- در عصر ارتباطات، سانسور تاریخ روز به روز بیشتر رنگ میبازد. در دوران گذشته این امکان وجود داشت تا حتی بخشی از جهان اسلام از کار کارستان امامحسین(ع) و ابعاد آن بیخبر بمانند، یا آنان را بیخبر نگه دارد. امروزه اما این امکان وجود ندارد. خیل جوانان از مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بیرون از دنیای مسلمانان اکنون میخواهند بدانند راز اجتماع میلیونی سالانه شیعیان در عاشورا و اربعین در کربلا، ایران، پاکستان، لبنان و جای جای جهان برای بزرگداشت حادثهای که نزدیک به 1400سال پیش رخ داده، چیست؟ عالمان و اندیشمندان مسلمان دیگر نمیتوانند در اینباره سکوت کنند یا پاسخهای کوتاه بدهند. در عصر اطلاعات و رسانه این پرسش حتی برای غیرمسلمان هم روز به روز در حال جدیترشدن است. این وضعیت، مسوولیت تازهای را بر دوش دوستداران اهلبیت و امامحسین - علیهمالسلام- مینهد. آنان باید جوهر و عصاره این پیام را، هم به گونهای که مرهمی بر بخشی از زخمهای بشر امروز باشد و هم بهگونهای قابل فهم تبیین کنند. بدینسان دوران پرهیز از رویکردهای فرقهگرایانه به ماجرای شهادت امامحسین(ع) به سر رسیده و فصل نگاه جهانی به آن فرا رسیده است.
2- حرمت نهادن به «کرامت انسان» و ستیز با حکومتی که به نام پیامبر(ص)، انسانهای عادی و نخبگان جامعه را تحقیر میکرد، از عناصر اصلی قیام امامحسین(ع) بود. در سراسر کار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام روح ستیز با «تحقیر بندگان خداوند» بهویژه به نام دین موج میزند. او برای امت اسلام همچون موسی(ع) بود که میخواست فرزندان اسراییل را از ذلت بردگی برهاند. بیگمان عاشورا و قیام امامحسین(ع) سرشار از انبوهی دستمایههاست که با تکیه بر آنها بتوان از کرامت انسان و«حق تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی» سخن گفت؛ چیزی که همچنان نیاز فوری جهان اسلام و بلکه جامعه بشری است. جامعه مسلمانان هنوز تا شناسایی کامل حق آدمیان بر تعیین سرنوشتشان و نهادینهشدن این حق و کاربست آن در زندگی سیاسی و اجتماعی خود فاصله دارند. نگاه کرامتمدار امام(ع) به انسان برخاسته از نگرش«رحمت» بود. در این نگرش، انسانها همچون بندگان خداوند تلقی میشوند و کرامت آنان همچون ودیعهای الهی چنان است که میارزد انسان جان شیرینش را برای آن فدا کند.
3- ازعناصر اصلی قیام امامحسین(ع) دامنزدن به روح تلاش برای ترویج خیر عمومی (Common Good) در برابر نفعگراییهای شخصی و فردی است. امامحسین(ع) تلاش کرد به جامعه آن روز و امروز روح نوعدوستی (Benevolence) و دیگرخواهی بدمد. امام(ع) به بشریت آموخت که برخی چیزها آنقدر با ارزشند که میارزد انسان همه دار و ندار خود را برای آن بدهد. ارزشهای مطلق و مصالحه نابردار هم وجود دارند. همه چیز در محاسبههای سودگرانه و مصلحتانگارانه حلوفصل نباید بشود. در جهان فردیتزده و فردگرای ما که حالوهوای خدمت به خود (Self-service) در حال فراگیرشدن است، اقدام امامحسین(ع) و یارانش همچنان میتواند بسی آموزنده و رهگشا باشد. ضرورت «انگیزههای خیرخواهانه» در تصدی «مناصبعمومی»، نگاه به حکومت و قدرت همچون ابزاری برای خدمت به بندگان خداوند از اصول آموزههای امامحسین(ع) است. خیرخواهی و دیگرخواهی امام(ع) از هر گونه مادیگرایی عاری بود.
4- امامحسین(ع) همچون نخبهای سیاسی و جانشین بحق پیامبر(ص) از آن روی که یزید را شایسته خلافت بر مردم نمیدید از بیعت با او سر باز زد. اما او نهتنها این حق را نادیده میانگاشت که طماعانه انتظار داشت امامحسین(ع) آبروی سیاسی، اجتماعی و شخصی خود را، به پای او بریزد. این در حالی بود که آبروی سیاسی امام(ع) به دلیل جایگاه خانوادگی و انتساب نزدیکش به پیامبر(ص) کاملا شخصی نبود؛ بلکه یک میراث دینی و مربوط به امت هم بود. این حق مسلم امامحسین(ع) و همزمان تکلیف الهی وی بود که هم بهعنوان شخص و هم بهعنوان میراثدار پیامبر(ص) از این کار خودداری کند. عرض و آبرو در دستگاه فکر اسلامی از مصلحتها یا حتی به اعتباری حقهای بنیادین است. انسان همانگونه که موظف است از «جان» خویش دفاع کند، میتواند و باید از «عرض» خویش همچون امری شخصی دفاع کند. برای امامحسین(ع) دفاع از مصلحت «عرض» کاملا با دفاع از «دین» پاک جدش(ص) به هم آمیخته بود. حکومت اموی از امامحسین(ع) سرسختانه میخواست امام، عرض و آبروی پاکش را در پیشقرائتی اموی از دین ذبح کند؛ قرائتی که هیچ نسبتی نداشت با دینی که امامحسین(ع) از پدر و جدش فراگرفته بود.
5- مبارزه امامحسین(ع) با «ولایتعهدی»، پرهیز از «بیعت تحمیلی» و در عوض اقدام برای گرفتن «بیعت آزادانه» از یاران خویش در کوفه توسط جناب مسلم نشان میدهد که امام(ع) چه اندازه در ستیز با «تحمیل» حساس بوده و نیز در ارایه انگارهای از رهبری اسلامی که با روح «مردمسالاری» در ستیز نباشد، حساس بوده است. حتی بسیاری از شیعیان امام(ع) که زیر تاثیر آموزههای امامعلی(ع) در دوران حضور وی در کوفه بودند، در نامههای خود به امامحسین(ع) ناخرسندی شدید خود را از پدیده نامشروع و بدعت ولایتعهدی ابراز کرده بودند. امام(ع) شماری از غیرعلویان مانند زهیر پسر قین را با تکیه بر گفتوگو و اقناع وارد اردوگاه خویش کرد. او حتی حاضر نشد کسی بدون میل خویش و از سر شرم و آزرم در اردوگاهش باقی بماند. امام(ع) تاکید داشت هرکس با انتخاب و اختیار خود با وی باقی بماند. پرهیز از فشار و تحمیل برای واردکردن افراد در جریانهایی که افراد مایل نیستند، درس اخلاقی امام(ع) است.
6- جوهر قیام امامحسین(ع) «خیرخواهی» برای امت واحده جدش بود. هر برداشت و خوانشی که این رخداد درسآموز را به ابزاری برای ترویج چندگانگی در امت پیامبر رحمت تبدیل کند، نمیتواند با اصول آموزههای امامحسین(ع) سازگار قلمداد شود. امروز و هر روز پرهیز از فرقهگرایی یک ضرورت است. عاشورا را نباید دستمایهای برای ترویج اختلافهای مذهبی قرار داد. محور کار امامحسین(ع) بازگرداندن امت همچون کل بر محور اسلام وحدتبخش پیامبر(ص) بود. برای رسیدن به این «وحدت» لازم بود وحدت قبرستانی اموی البته شکسته شود.
امروزه بخش مهمی از این هدف در صورتی برآورده میشود که عالمان و اندیشمندان مسلمان به بیتفاوتی و سکوت تاریخی خود درباره رخداد عاشورا پایان دهند؛ مهر سکوت را بشکنند و ابعاد گوناگون عاشورا و شخصیت ارجمند امامحسین(ع) را بشناسند و بشناسانند. کار اندیشمندانی مانند: طه حسین، در «علی و اولاده»؛ عباس محمود العقاد در «ابوالشهداء، حسینبنعلی»؛ جمیله بنتالشاطی در «زینب بطله کربلا»؛ احمد حسین یعقوب در کارهای متعددش، آغازهای مناسبی برای یک شروع دیرهنگام است.
7- قیام امامحسین(ع) نماد پرهیز از نژادگرایی، طبقهگرایی و تاکید بر روح مساوات و برابری بود. امامحسین(ع) با آنکه به اعتقاد شیعیان خود را منصوب از سوی پیامبر(ص) برای زعامت امت میدانست، پیوسته از شایستگیهای فردی خود برای تصدی زعامت امت سخن گفت، تا به همگان بیاموزد صرف افتخارهای نسبی و پیوندهای خانوادگی، کسی را پیشوا نمیسازد.
در میان یاران امام(ع) از بنیهاشم تا بردگانی چند حضور داشتند. امامحسین(ع) با همه آنان به چشم مساوات مینگریست.
8- ناهمدلیها و ناسازگاریهای اجتماعی گاه به جنگ و خشونت میانجامد. اما در قاموس ادیان الهی و اسلام، صلح، اصل است. ما از امامحسین(ع) فرامیگیریم که مسلمان مصلح باید همه توان خود را به کار بندد تا جای امکان جنگ و خشونت رخ ندهد. امامحسین(ع) از لحظه برخورد با حر ریاحی تا پایان، همه تلاش خود را به کار بست تا این واقعه خونین رخ ندهد، او بارها خواست تا به او اجازه دهند، بیآنکه از خط قرمز وی یعنی بیعت ذلیلانه عبور شود، همچون شهروندی عادی زیست کند؛ اما آنها به چیزی جز بیعت ذلیلانه که خط قرمز امام(ع) بود، راضی نمیشدند. او بارها در اینباره برای سپاه اموی خطبه خواند و آنان را از کشتن خود و یارانش بر حذر داشت. تلاشهای صلحجویانه امامحسین(ع) همچون دیگر برادرش امام حسن(ع) برای جهان ما که در گوشه و کنار آن جغد شوم جنگ سرد و گرم، ناله سر میکند، بسی آموزنده است.
9- در جریان جنگ و دفاع مشروع، پایبندی به اصول انسانی یک ضرورت است. این معیار مهمی است که افراد و جریانها را با آن میتوان سنجید. امامحسین(ع) به نیروهای مقابلش «نگاه انسانی» داشت. تاریخ هیچ گزارشی از اقدامات نامناسب اردوگاه امام(ع) را در برخورد با سپاه مقابل ثبت نکرده است. او در نخستین رویارویی با سپاه حر، نهتنها سپاه تشنه حر که اسبان آنان را سیراب کرد. آخر او در صفین از پدر آموخته بود که مبارزه باید برای«گشایش» و «بخشایش» باشد؛ نه برای «بستن» و «محرومسازی» این در حالی است که اردوگاه اموی از آغاز، ابتداییترین «حقوق انسانی جنگ» را نادیده گرفت و با محاصره امام(ع) و یارانش حق طبیعی دسترسی به آب و دیگر امکانات طبیعی را نقض کرد.
10- بنیادکار امام(ع) سراسر صداقت و یکرویی و پرهیز از هرگونه نیرنگ در سیاستورزی بود. او هوشمندانه همه طرحها و طرفندهای طرف مقابل را نقشبرآب کرد. اما از «اصل صداقت» هرگز روی برنتافت و آن را زیر پای «مصلحت» قربانی نکرد.
11- حضور زنان در کنار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام نشان میدهد که از نظرگاه امام(ع) زنان میتوانند و باید در مسایل مهم اجتماعی به طور صحیح نقشآفرینی کنند. توضیح نقش زنان همراه با امامحسین(ع) در تصمیمگیری و تصمیمسازیهای مهم البته فرصت دیگری را میطلبد. هرچه بود، نقش زنان هم عمومی و فراگیر و هم تعیینکننده بود. زینب(س) تنها زن نقشآفرین در کربلا نبود؛ نیز نقش او و دیگر زنان همراه، به پس از شهادت امام(ع) و انتقال پیام امام(ع) محدود نبود. همچنین نقش آنان تنها خدمترسانی به مردان نبود.
12- باری برای معرفی جنبش و واقعهای این اندازه ژرف، انسانی و درسآموز به همه انسانهایی که در سراسر جهان میخواهند در باره امامحسین(ع) بدانند نخست باید غبار حاشیهها و پیرایهها را فرونشانید و محتوای اصلی پیام را بشناسید. حواشی و پیرایهها نباید بر گوهر و جوهر عاشورا چیره شوند. آنگاه با زبانی که با آن بتوان با جهان کنونی ارتباط پیدا کرد، به ترویج محتوای پیام پرداخت. عاشورا هنوز به زبان فرهنگی امروز کمتر خوانده یا ترجمه شده است. به همین ترتیب، زبان این رخداد بزرگ نیز هنوز جهانی نشده است. نمادها و اثرهای هنری بزرگ و ارجمندی البته در گذر تاریخ در اینباره پدید آمده است، اما آنها بیشتر زبان و عناصر فرهنگهای خاص را نمایندگی میکنند. در دنیای انگلیسیزبان و اسپانیاییزبان برای نمونه هنوز کمتر محتوایی جهانی، نماد و کار هنری وجود دارد. توسعه فرهنگ البته طبیعی و تدریجی است، نه مکانیکی و دستوری؛ ولی کاستیها و کوتاهیهای خود درباره بازخوانی و بازگویی عاشورا به زبان فرهنگی امروز را توجیه نباید کرد. در گام نخست تدوین نوشتارهای کوتاه، بیپیرایه و پرمایه به زبان فرهنگی و زبانهای زنده جهانی یک ضرورت است.
صحنه غمانگیز شهادت حسین در روزگاری دور و در فضایی متفاوت از عصر ما، حس همراهی و همدلی سردترین انسانها را هم برمیانگیزد. ادوارد گیبن (1794-1737) مورخ بریتانیایی.
1- در عصر ارتباطات، سانسور تاریخ روز به روز بیشتر رنگ میبازد. در دوران گذشته این امکان وجود داشت تا حتی بخشی از جهان اسلام از کار کارستان امامحسین(ع) و ابعاد آن بیخبر بمانند، یا آنان را بیخبر نگه دارد. امروزه اما این امکان وجود ندارد. خیل جوانان از مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بیرون از دنیای مسلمانان اکنون میخواهند بدانند راز اجتماع میلیونی سالانه شیعیان در عاشورا و اربعین در کربلا، ایران، پاکستان، لبنان و جای جای جهان برای بزرگداشت حادثهای که نزدیک به 1400سال پیش رخ داده، چیست؟ عالمان و اندیشمندان مسلمان دیگر نمیتوانند در اینباره سکوت کنند یا پاسخهای کوتاه بدهند. در عصر اطلاعات و رسانه این پرسش حتی برای غیرمسلمان هم روز به روز در حال جدیترشدن است. این وضعیت، مسوولیت تازهای را بر دوش دوستداران اهلبیت و امامحسین - علیهمالسلام- مینهد. آنان باید جوهر و عصاره این پیام را، هم به گونهای که مرهمی بر بخشی از زخمهای بشر امروز باشد و هم بهگونهای قابل فهم تبیین کنند. بدینسان دوران پرهیز از رویکردهای فرقهگرایانه به ماجرای شهادت امامحسین(ع) به سر رسیده و فصل نگاه جهانی به آن فرا رسیده است.
2- حرمت نهادن به «کرامت انسان» و ستیز با حکومتی که به نام پیامبر(ص)، انسانهای عادی و نخبگان جامعه را تحقیر میکرد، از عناصر اصلی قیام امامحسین(ع) بود. در سراسر کار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام روح ستیز با «تحقیر بندگان خداوند» بهویژه به نام دین موج میزند. او برای امت اسلام همچون موسی(ع) بود که میخواست فرزندان اسراییل را از ذلت بردگی برهاند. بیگمان عاشورا و قیام امامحسین(ع) سرشار از انبوهی دستمایههاست که با تکیه بر آنها بتوان از کرامت انسان و«حق تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی» سخن گفت؛ چیزی که همچنان نیاز فوری جهان اسلام و بلکه جامعه بشری است. جامعه مسلمانان هنوز تا شناسایی کامل حق آدمیان بر تعیین سرنوشتشان و نهادینهشدن این حق و کاربست آن در زندگی سیاسی و اجتماعی خود فاصله دارند. نگاه کرامتمدار امام(ع) به انسان برخاسته از نگرش«رحمت» بود. در این نگرش، انسانها همچون بندگان خداوند تلقی میشوند و کرامت آنان همچون ودیعهای الهی چنان است که میارزد انسان جان شیرینش را برای آن فدا کند.
3- ازعناصر اصلی قیام امامحسین(ع) دامنزدن به روح تلاش برای ترویج خیر عمومی (Common Good) در برابر نفعگراییهای شخصی و فردی است. امامحسین(ع) تلاش کرد به جامعه آن روز و امروز روح نوعدوستی (Benevolence) و دیگرخواهی بدمد. امام(ع) به بشریت آموخت که برخی چیزها آنقدر با ارزشند که میارزد انسان همه دار و ندار خود را برای آن بدهد. ارزشهای مطلق و مصالحه نابردار هم وجود دارند. همه چیز در محاسبههای سودگرانه و مصلحتانگارانه حلوفصل نباید بشود. در جهان فردیتزده و فردگرای ما که حالوهوای خدمت به خود (Self-service) در حال فراگیرشدن است، اقدام امامحسین(ع) و یارانش همچنان میتواند بسی آموزنده و رهگشا باشد. ضرورت «انگیزههای خیرخواهانه» در تصدی «مناصبعمومی»، نگاه به حکومت و قدرت همچون ابزاری برای خدمت به بندگان خداوند از اصول آموزههای امامحسین(ع) است. خیرخواهی و دیگرخواهی امام(ع) از هر گونه مادیگرایی عاری بود.
4- امامحسین(ع) همچون نخبهای سیاسی و جانشین بحق پیامبر(ص) از آن روی که یزید را شایسته خلافت بر مردم نمیدید از بیعت با او سر باز زد. اما او نهتنها این حق را نادیده میانگاشت که طماعانه انتظار داشت امامحسین(ع) آبروی سیاسی، اجتماعی و شخصی خود را، به پای او بریزد. این در حالی بود که آبروی سیاسی امام(ع) به دلیل جایگاه خانوادگی و انتساب نزدیکش به پیامبر(ص) کاملا شخصی نبود؛ بلکه یک میراث دینی و مربوط به امت هم بود. این حق مسلم امامحسین(ع) و همزمان تکلیف الهی وی بود که هم بهعنوان شخص و هم بهعنوان میراثدار پیامبر(ص) از این کار خودداری کند. عرض و آبرو در دستگاه فکر اسلامی از مصلحتها یا حتی به اعتباری حقهای بنیادین است. انسان همانگونه که موظف است از «جان» خویش دفاع کند، میتواند و باید از «عرض» خویش همچون امری شخصی دفاع کند. برای امامحسین(ع) دفاع از مصلحت «عرض» کاملا با دفاع از «دین» پاک جدش(ص) به هم آمیخته بود. حکومت اموی از امامحسین(ع) سرسختانه میخواست امام، عرض و آبروی پاکش را در پیشقرائتی اموی از دین ذبح کند؛ قرائتی که هیچ نسبتی نداشت با دینی که امامحسین(ع) از پدر و جدش فراگرفته بود.
5- مبارزه امامحسین(ع) با «ولایتعهدی»، پرهیز از «بیعت تحمیلی» و در عوض اقدام برای گرفتن «بیعت آزادانه» از یاران خویش در کوفه توسط جناب مسلم نشان میدهد که امام(ع) چه اندازه در ستیز با «تحمیل» حساس بوده و نیز در ارایه انگارهای از رهبری اسلامی که با روح «مردمسالاری» در ستیز نباشد، حساس بوده است. حتی بسیاری از شیعیان امام(ع) که زیر تاثیر آموزههای امامعلی(ع) در دوران حضور وی در کوفه بودند، در نامههای خود به امامحسین(ع) ناخرسندی شدید خود را از پدیده نامشروع و بدعت ولایتعهدی ابراز کرده بودند. امام(ع) شماری از غیرعلویان مانند زهیر پسر قین را با تکیه بر گفتوگو و اقناع وارد اردوگاه خویش کرد. او حتی حاضر نشد کسی بدون میل خویش و از سر شرم و آزرم در اردوگاهش باقی بماند. امام(ع) تاکید داشت هرکس با انتخاب و اختیار خود با وی باقی بماند. پرهیز از فشار و تحمیل برای واردکردن افراد در جریانهایی که افراد مایل نیستند، درس اخلاقی امام(ع) است.
6- جوهر قیام امامحسین(ع) «خیرخواهی» برای امت واحده جدش بود. هر برداشت و خوانشی که این رخداد درسآموز را به ابزاری برای ترویج چندگانگی در امت پیامبر رحمت تبدیل کند، نمیتواند با اصول آموزههای امامحسین(ع) سازگار قلمداد شود. امروز و هر روز پرهیز از فرقهگرایی یک ضرورت است. عاشورا را نباید دستمایهای برای ترویج اختلافهای مذهبی قرار داد. محور کار امامحسین(ع) بازگرداندن امت همچون کل بر محور اسلام وحدتبخش پیامبر(ص) بود. برای رسیدن به این «وحدت» لازم بود وحدت قبرستانی اموی البته شکسته شود.
امروزه بخش مهمی از این هدف در صورتی برآورده میشود که عالمان و اندیشمندان مسلمان به بیتفاوتی و سکوت تاریخی خود درباره رخداد عاشورا پایان دهند؛ مهر سکوت را بشکنند و ابعاد گوناگون عاشورا و شخصیت ارجمند امامحسین(ع) را بشناسند و بشناسانند. کار اندیشمندانی مانند: طه حسین، در «علی و اولاده»؛ عباس محمود العقاد در «ابوالشهداء، حسینبنعلی»؛ جمیله بنتالشاطی در «زینب بطله کربلا»؛ احمد حسین یعقوب در کارهای متعددش، آغازهای مناسبی برای یک شروع دیرهنگام است.
7- قیام امامحسین(ع) نماد پرهیز از نژادگرایی، طبقهگرایی و تاکید بر روح مساوات و برابری بود. امامحسین(ع) با آنکه به اعتقاد شیعیان خود را منصوب از سوی پیامبر(ص) برای زعامت امت میدانست، پیوسته از شایستگیهای فردی خود برای تصدی زعامت امت سخن گفت، تا به همگان بیاموزد صرف افتخارهای نسبی و پیوندهای خانوادگی، کسی را پیشوا نمیسازد.
در میان یاران امام(ع) از بنیهاشم تا بردگانی چند حضور داشتند. امامحسین(ع) با همه آنان به چشم مساوات مینگریست.
8- ناهمدلیها و ناسازگاریهای اجتماعی گاه به جنگ و خشونت میانجامد. اما در قاموس ادیان الهی و اسلام، صلح، اصل است. ما از امامحسین(ع) فرامیگیریم که مسلمان مصلح باید همه توان خود را به کار بندد تا جای امکان جنگ و خشونت رخ ندهد. امامحسین(ع) از لحظه برخورد با حر ریاحی تا پایان، همه تلاش خود را به کار بست تا این واقعه خونین رخ ندهد، او بارها خواست تا به او اجازه دهند، بیآنکه از خط قرمز وی یعنی بیعت ذلیلانه عبور شود، همچون شهروندی عادی زیست کند؛ اما آنها به چیزی جز بیعت ذلیلانه که خط قرمز امام(ع) بود، راضی نمیشدند. او بارها در اینباره برای سپاه اموی خطبه خواند و آنان را از کشتن خود و یارانش بر حذر داشت. تلاشهای صلحجویانه امامحسین(ع) همچون دیگر برادرش امام حسن(ع) برای جهان ما که در گوشه و کنار آن جغد شوم جنگ سرد و گرم، ناله سر میکند، بسی آموزنده است.
9- در جریان جنگ و دفاع مشروع، پایبندی به اصول انسانی یک ضرورت است. این معیار مهمی است که افراد و جریانها را با آن میتوان سنجید. امامحسین(ع) به نیروهای مقابلش «نگاه انسانی» داشت. تاریخ هیچ گزارشی از اقدامات نامناسب اردوگاه امام(ع) را در برخورد با سپاه مقابل ثبت نکرده است. او در نخستین رویارویی با سپاه حر، نهتنها سپاه تشنه حر که اسبان آنان را سیراب کرد. آخر او در صفین از پدر آموخته بود که مبارزه باید برای«گشایش» و «بخشایش» باشد؛ نه برای «بستن» و «محرومسازی» این در حالی است که اردوگاه اموی از آغاز، ابتداییترین «حقوق انسانی جنگ» را نادیده گرفت و با محاصره امام(ع) و یارانش حق طبیعی دسترسی به آب و دیگر امکانات طبیعی را نقض کرد.
10- بنیادکار امام(ع) سراسر صداقت و یکرویی و پرهیز از هرگونه نیرنگ در سیاستورزی بود. او هوشمندانه همه طرحها و طرفندهای طرف مقابل را نقشبرآب کرد. اما از «اصل صداقت» هرگز روی برنتافت و آن را زیر پای «مصلحت» قربانی نکرد.
11- حضور زنان در کنار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام نشان میدهد که از نظرگاه امام(ع) زنان میتوانند و باید در مسایل مهم اجتماعی به طور صحیح نقشآفرینی کنند. توضیح نقش زنان همراه با امامحسین(ع) در تصمیمگیری و تصمیمسازیهای مهم البته فرصت دیگری را میطلبد. هرچه بود، نقش زنان هم عمومی و فراگیر و هم تعیینکننده بود. زینب(س) تنها زن نقشآفرین در کربلا نبود؛ نیز نقش او و دیگر زنان همراه، به پس از شهادت امام(ع) و انتقال پیام امام(ع) محدود نبود. همچنین نقش آنان تنها خدمترسانی به مردان نبود.
12- باری برای معرفی جنبش و واقعهای این اندازه ژرف، انسانی و درسآموز به همه انسانهایی که در سراسر جهان میخواهند در باره امامحسین(ع) بدانند نخست باید غبار حاشیهها و پیرایهها را فرونشانید و محتوای اصلی پیام را بشناسید. حواشی و پیرایهها نباید بر گوهر و جوهر عاشورا چیره شوند. آنگاه با زبانی که با آن بتوان با جهان کنونی ارتباط پیدا کرد، به ترویج محتوای پیام پرداخت. عاشورا هنوز به زبان فرهنگی امروز کمتر خوانده یا ترجمه شده است. به همین ترتیب، زبان این رخداد بزرگ نیز هنوز جهانی نشده است. نمادها و اثرهای هنری بزرگ و ارجمندی البته در گذر تاریخ در اینباره پدید آمده است، اما آنها بیشتر زبان و عناصر فرهنگهای خاص را نمایندگی میکنند. در دنیای انگلیسیزبان و اسپانیاییزبان برای نمونه هنوز کمتر محتوایی جهانی، نماد و کار هنری وجود دارد. توسعه فرهنگ البته طبیعی و تدریجی است، نه مکانیکی و دستوری؛ ولی کاستیها و کوتاهیهای خود درباره بازخوانی و بازگویی عاشورا به زبان فرهنگی امروز را توجیه نباید کرد. در گام نخست تدوین نوشتارهای کوتاه، بیپیرایه و پرمایه به زبان فرهنگی و زبانهای زنده جهانی یک ضرورت است.
1- در عصر ارتباطات، سانسور تاریخ روز به روز بیشتر رنگ میبازد. در دوران گذشته این امکان وجود داشت تا حتی بخشی از جهان اسلام از کار کارستان امامحسین(ع) و ابعاد آن بیخبر بمانند، یا آنان را بیخبر نگه دارد. امروزه اما این امکان وجود ندارد. خیل جوانان از مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بیرون از دنیای مسلمانان اکنون میخواهند بدانند راز اجتماع میلیونی سالانه شیعیان در عاشورا و اربعین در کربلا، ایران، پاکستان، لبنان و جای جای جهان برای بزرگداشت حادثهای که نزدیک به 1400سال پیش رخ داده، چیست؟ عالمان و اندیشمندان مسلمان دیگر نمیتوانند در اینباره سکوت کنند یا پاسخهای کوتاه بدهند. در عصر اطلاعات و رسانه این پرسش حتی برای غیرمسلمان هم روز به روز در حال جدیترشدن است. این وضعیت، مسوولیت تازهای را بر دوش دوستداران اهلبیت و امامحسین - علیهمالسلام- مینهد. آنان باید جوهر و عصاره این پیام را، هم به گونهای که مرهمی بر بخشی از زخمهای بشر امروز باشد و هم بهگونهای قابل فهم تبیین کنند. بدینسان دوران پرهیز از رویکردهای فرقهگرایانه به ماجرای شهادت امامحسین(ع) به سر رسیده و فصل نگاه جهانی به آن فرا رسیده است.
2- حرمت نهادن به «کرامت انسان» و ستیز با حکومتی که به نام پیامبر(ص)، انسانهای عادی و نخبگان جامعه را تحقیر میکرد، از عناصر اصلی قیام امامحسین(ع) بود. در سراسر کار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام روح ستیز با «تحقیر بندگان خداوند» بهویژه به نام دین موج میزند. او برای امت اسلام همچون موسی(ع) بود که میخواست فرزندان اسراییل را از ذلت بردگی برهاند. بیگمان عاشورا و قیام امامحسین(ع) سرشار از انبوهی دستمایههاست که با تکیه بر آنها بتوان از کرامت انسان و«حق تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی» سخن گفت؛ چیزی که همچنان نیاز فوری جهان اسلام و بلکه جامعه بشری است. جامعه مسلمانان هنوز تا شناسایی کامل حق آدمیان بر تعیین سرنوشتشان و نهادینهشدن این حق و کاربست آن در زندگی سیاسی و اجتماعی خود فاصله دارند. نگاه کرامتمدار امام(ع) به انسان برخاسته از نگرش«رحمت» بود. در این نگرش، انسانها همچون بندگان خداوند تلقی میشوند و کرامت آنان همچون ودیعهای الهی چنان است که میارزد انسان جان شیرینش را برای آن فدا کند.
3- ازعناصر اصلی قیام امامحسین(ع) دامنزدن به روح تلاش برای ترویج خیر عمومی (Common Good) در برابر نفعگراییهای شخصی و فردی است. امامحسین(ع) تلاش کرد به جامعه آن روز و امروز روح نوعدوستی (Benevolence) و دیگرخواهی بدمد. امام(ع) به بشریت آموخت که برخی چیزها آنقدر با ارزشند که میارزد انسان همه دار و ندار خود را برای آن بدهد. ارزشهای مطلق و مصالحه نابردار هم وجود دارند. همه چیز در محاسبههای سودگرانه و مصلحتانگارانه حلوفصل نباید بشود. در جهان فردیتزده و فردگرای ما که حالوهوای خدمت به خود (Self-service) در حال فراگیرشدن است، اقدام امامحسین(ع) و یارانش همچنان میتواند بسی آموزنده و رهگشا باشد. ضرورت «انگیزههای خیرخواهانه» در تصدی «مناصبعمومی»، نگاه به حکومت و قدرت همچون ابزاری برای خدمت به بندگان خداوند از اصول آموزههای امامحسین(ع) است. خیرخواهی و دیگرخواهی امام(ع) از هر گونه مادیگرایی عاری بود.
4- امامحسین(ع) همچون نخبهای سیاسی و جانشین بحق پیامبر(ص) از آن روی که یزید را شایسته خلافت بر مردم نمیدید از بیعت با او سر باز زد. اما او نهتنها این حق را نادیده میانگاشت که طماعانه انتظار داشت امامحسین(ع) آبروی سیاسی، اجتماعی و شخصی خود را، به پای او بریزد. این در حالی بود که آبروی سیاسی امام(ع) به دلیل جایگاه خانوادگی و انتساب نزدیکش به پیامبر(ص) کاملا شخصی نبود؛ بلکه یک میراث دینی و مربوط به امت هم بود. این حق مسلم امامحسین(ع) و همزمان تکلیف الهی وی بود که هم بهعنوان شخص و هم بهعنوان میراثدار پیامبر(ص) از این کار خودداری کند. عرض و آبرو در دستگاه فکر اسلامی از مصلحتها یا حتی به اعتباری حقهای بنیادین است. انسان همانگونه که موظف است از «جان» خویش دفاع کند، میتواند و باید از «عرض» خویش همچون امری شخصی دفاع کند. برای امامحسین(ع) دفاع از مصلحت «عرض» کاملا با دفاع از «دین» پاک جدش(ص) به هم آمیخته بود. حکومت اموی از امامحسین(ع) سرسختانه میخواست امام، عرض و آبروی پاکش را در پیشقرائتی اموی از دین ذبح کند؛ قرائتی که هیچ نسبتی نداشت با دینی که امامحسین(ع) از پدر و جدش فراگرفته بود.
5- مبارزه امامحسین(ع) با «ولایتعهدی»، پرهیز از «بیعت تحمیلی» و در عوض اقدام برای گرفتن «بیعت آزادانه» از یاران خویش در کوفه توسط جناب مسلم نشان میدهد که امام(ع) چه اندازه در ستیز با «تحمیل» حساس بوده و نیز در ارایه انگارهای از رهبری اسلامی که با روح «مردمسالاری» در ستیز نباشد، حساس بوده است. حتی بسیاری از شیعیان امام(ع) که زیر تاثیر آموزههای امامعلی(ع) در دوران حضور وی در کوفه بودند، در نامههای خود به امامحسین(ع) ناخرسندی شدید خود را از پدیده نامشروع و بدعت ولایتعهدی ابراز کرده بودند. امام(ع) شماری از غیرعلویان مانند زهیر پسر قین را با تکیه بر گفتوگو و اقناع وارد اردوگاه خویش کرد. او حتی حاضر نشد کسی بدون میل خویش و از سر شرم و آزرم در اردوگاهش باقی بماند. امام(ع) تاکید داشت هرکس با انتخاب و اختیار خود با وی باقی بماند. پرهیز از فشار و تحمیل برای واردکردن افراد در جریانهایی که افراد مایل نیستند، درس اخلاقی امام(ع) است.
6- جوهر قیام امامحسین(ع) «خیرخواهی» برای امت واحده جدش بود. هر برداشت و خوانشی که این رخداد درسآموز را به ابزاری برای ترویج چندگانگی در امت پیامبر رحمت تبدیل کند، نمیتواند با اصول آموزههای امامحسین(ع) سازگار قلمداد شود. امروز و هر روز پرهیز از فرقهگرایی یک ضرورت است. عاشورا را نباید دستمایهای برای ترویج اختلافهای مذهبی قرار داد. محور کار امامحسین(ع) بازگرداندن امت همچون کل بر محور اسلام وحدتبخش پیامبر(ص) بود. برای رسیدن به این «وحدت» لازم بود وحدت قبرستانی اموی البته شکسته شود.
امروزه بخش مهمی از این هدف در صورتی برآورده میشود که عالمان و اندیشمندان مسلمان به بیتفاوتی و سکوت تاریخی خود درباره رخداد عاشورا پایان دهند؛ مهر سکوت را بشکنند و ابعاد گوناگون عاشورا و شخصیت ارجمند امامحسین(ع) را بشناسند و بشناسانند. کار اندیشمندانی مانند: طه حسین، در «علی و اولاده»؛ عباس محمود العقاد در «ابوالشهداء، حسینبنعلی»؛ جمیله بنتالشاطی در «زینب بطله کربلا»؛ احمد حسین یعقوب در کارهای متعددش، آغازهای مناسبی برای یک شروع دیرهنگام است.
7- قیام امامحسین(ع) نماد پرهیز از نژادگرایی، طبقهگرایی و تاکید بر روح مساوات و برابری بود. امامحسین(ع) با آنکه به اعتقاد شیعیان خود را منصوب از سوی پیامبر(ص) برای زعامت امت میدانست، پیوسته از شایستگیهای فردی خود برای تصدی زعامت امت سخن گفت، تا به همگان بیاموزد صرف افتخارهای نسبی و پیوندهای خانوادگی، کسی را پیشوا نمیسازد.
در میان یاران امام(ع) از بنیهاشم تا بردگانی چند حضور داشتند. امامحسین(ع) با همه آنان به چشم مساوات مینگریست.
8- ناهمدلیها و ناسازگاریهای اجتماعی گاه به جنگ و خشونت میانجامد. اما در قاموس ادیان الهی و اسلام، صلح، اصل است. ما از امامحسین(ع) فرامیگیریم که مسلمان مصلح باید همه توان خود را به کار بندد تا جای امکان جنگ و خشونت رخ ندهد. امامحسین(ع) از لحظه برخورد با حر ریاحی تا پایان، همه تلاش خود را به کار بست تا این واقعه خونین رخ ندهد، او بارها خواست تا به او اجازه دهند، بیآنکه از خط قرمز وی یعنی بیعت ذلیلانه عبور شود، همچون شهروندی عادی زیست کند؛ اما آنها به چیزی جز بیعت ذلیلانه که خط قرمز امام(ع) بود، راضی نمیشدند. او بارها در اینباره برای سپاه اموی خطبه خواند و آنان را از کشتن خود و یارانش بر حذر داشت. تلاشهای صلحجویانه امامحسین(ع) همچون دیگر برادرش امام حسن(ع) برای جهان ما که در گوشه و کنار آن جغد شوم جنگ سرد و گرم، ناله سر میکند، بسی آموزنده است.
9- در جریان جنگ و دفاع مشروع، پایبندی به اصول انسانی یک ضرورت است. این معیار مهمی است که افراد و جریانها را با آن میتوان سنجید. امامحسین(ع) به نیروهای مقابلش «نگاه انسانی» داشت. تاریخ هیچ گزارشی از اقدامات نامناسب اردوگاه امام(ع) را در برخورد با سپاه مقابل ثبت نکرده است. او در نخستین رویارویی با سپاه حر، نهتنها سپاه تشنه حر که اسبان آنان را سیراب کرد. آخر او در صفین از پدر آموخته بود که مبارزه باید برای«گشایش» و «بخشایش» باشد؛ نه برای «بستن» و «محرومسازی» این در حالی است که اردوگاه اموی از آغاز، ابتداییترین «حقوق انسانی جنگ» را نادیده گرفت و با محاصره امام(ع) و یارانش حق طبیعی دسترسی به آب و دیگر امکانات طبیعی را نقض کرد.
10- بنیادکار امام(ع) سراسر صداقت و یکرویی و پرهیز از هرگونه نیرنگ در سیاستورزی بود. او هوشمندانه همه طرحها و طرفندهای طرف مقابل را نقشبرآب کرد. اما از «اصل صداقت» هرگز روی برنتافت و آن را زیر پای «مصلحت» قربانی نکرد.
11- حضور زنان در کنار امامحسین(ع) از آغاز تا انجام نشان میدهد که از نظرگاه امام(ع) زنان میتوانند و باید در مسایل مهم اجتماعی به طور صحیح نقشآفرینی کنند. توضیح نقش زنان همراه با امامحسین(ع) در تصمیمگیری و تصمیمسازیهای مهم البته فرصت دیگری را میطلبد. هرچه بود، نقش زنان هم عمومی و فراگیر و هم تعیینکننده بود. زینب(س) تنها زن نقشآفرین در کربلا نبود؛ نیز نقش او و دیگر زنان همراه، به پس از شهادت امام(ع) و انتقال پیام امام(ع) محدود نبود. همچنین نقش آنان تنها خدمترسانی به مردان نبود.
12- باری برای معرفی جنبش و واقعهای این اندازه ژرف، انسانی و درسآموز به همه انسانهایی که در سراسر جهان میخواهند در باره امامحسین(ع) بدانند نخست باید غبار حاشیهها و پیرایهها را فرونشانید و محتوای اصلی پیام را بشناسید. حواشی و پیرایهها نباید بر گوهر و جوهر عاشورا چیره شوند. آنگاه با زبانی که با آن بتوان با جهان کنونی ارتباط پیدا کرد، به ترویج محتوای پیام پرداخت. عاشورا هنوز به زبان فرهنگی امروز کمتر خوانده یا ترجمه شده است. به همین ترتیب، زبان این رخداد بزرگ نیز هنوز جهانی نشده است. نمادها و اثرهای هنری بزرگ و ارجمندی البته در گذر تاریخ در اینباره پدید آمده است، اما آنها بیشتر زبان و عناصر فرهنگهای خاص را نمایندگی میکنند. در دنیای انگلیسیزبان و اسپانیاییزبان برای نمونه هنوز کمتر محتوایی جهانی، نماد و کار هنری وجود دارد. توسعه فرهنگ البته طبیعی و تدریجی است، نه مکانیکی و دستوری؛ ولی کاستیها و کوتاهیهای خود درباره بازخوانی و بازگویی عاشورا به زبان فرهنگی امروز را توجیه نباید کرد. در گام نخست تدوین نوشتارهای کوتاه، بیپیرایه و پرمایه به زبان فرهنگی و زبانهای زنده جهانی یک ضرورت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.