|

تأثیر عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی در اعتیاد

سرهنگ امیرهوشنگ حیدریان، معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان: یکی از مهم‌ترین معضلات اجتماعی جهان امروز، مسئله اعتیاد به مواد مخدر است. کمتر پدیده‌ای را می‌توان یافت که مانند اعتیاد، جوامع بشری را تهدید کرده باشد. براساس آمارها و گزارش‌های نهادها و سازمان‌های جهانی همچون سازمان بهداشت جهانی، به موازات پیشرفت جوامع، نیازها، گرایش‌ها و الگوهای رفتاری جوانان نیز دچار تغییر و دگرگونی شده و الگوی سوءمصرف مواد مخدر در میان جوانان در همه جهان به‌سرعت از سنتی به صنعتی در حال تغییر است. عوامل مخاطره‌آمیز مصرف مواد شامل عوامل فردی، محیطی و اجتماعی است.
عوامل مخاطره‌آمیز فردی
1- استعداد ارثی: شواهدی از استعداد ارثی اعتیاد به الکل و مواد مخدر وجود دارد. دوره نوجوانی، خطرناک‌ترین سن برای شروع اعتیاد است.
2- صفات شخصیتی: عوامل مختلف شخصیتی بر مصرف مواد مخدر تأثیر می‌گذارد مانند اعتمادبه‌نفس پایین، مهارت‌های اجتماعی و انطباقی ضعیف.
3- اختلال روانی: اختلال روانی بر مصرف مواد تأثیر دارد؛ مانند افسردگی اساسی و اختلال شخصیت ضداجتماعی.
4- نگرش مثبت به مواد: افرادی که نگرش‌ها و باورهای مثبت یا خنثی به مواد مخدر دارند، احتمال مصرف و اعتیادشان بیش از کسانی است که نگرش‌های منفی دارند. این نگرش‌های مثبت به‌ طور معمول عبارت‌اند از: کسب بزرگی، رفع دردهای جسمی و خستگی، کسب آرامش روانی، توانایی مصرف مواد بدون احتمال ابتلا به اعتیاد و آرامش روانی.
عوامل مخاطره‌آمیز محیطی
1- عوامل مربوط به خانواده: خانواده اولین مکان رشد شخصیت، با الگوهای رفتاری فرد است. خانواده علاوه بر اینکه محل رشد افراد و کمک به حل استرس و آسیب‌شناسی است، منبعی برای شکل‌گیری تنش و اختلال است. ناآگاهی والدین و ارتباط ضعیف والدین با کودک، فقدان انضباط در خانواده، خانواده متشنج یا آشفته و ازهم‌گسیخته که آمادگی ارتکاب به انواع بزهکاری‌ها مانند سوءمصرف مواد در آنها بیشتر است، باعث می‌شوند فرزندان با الگوبرداری از رفتار آنان مصرف مواد را یک رفتار بهنجار تلقی و رفتار مشابهی پیشه کنند و موجب کشیده‌شدن آنان به سمت مواد شوند.
2- تأثیر دوستان: تقریبا در 60 درصد نمونه‌ها، اولین مصرف مواد به‌ دنبال تعارف‌های دوستان رخ می‌دهد، ارتباط دوستی با همسالان مبتلا به مواد مخدر، عامل مستعدکننده قوی برای ابتلای نوجوان به اعتیاد است.
3-عوامل مربوط به مدرسه: مدرسه بعد از خانواده، مهم‌ترین نهاد آموزشی و تربیتی است و می‌تواند از راه‌های بی‌توجهی به مصرف مواد و فقدان محدودیت یا مقررات جدی، منع مصرف در مدرسه، استرس‌های شدید تحصیلی و محیطی، فقدان معلمان و مشاوران و مسئولان در زمان نیازهای عاطفی و روانی به‌خصوص به‌ هنگام بروز مشکلات و طردشدن از طرف آنان زمینه‌ساز مصرف مواد باشد.
4- عوامل مربوط به محله سکونت: نبود ارزش‌های مذهبی و اخلاقی، شیوع خشونت و اعمال خلاف، وجود مشاغل کاذب، آشفتگی و ضعف همبستگی میان افراد محل و حاشیه‌نشینی، ازجمله عوامل مربوط به محل سکونت است که می‌تواند موجب گرایش فرد به مواد شود.
عوامل مخاطره‌آمیز اجتماعی
1- قوانین: فقدان قوانین جدی منع تولید، خرید و فروش، حمل و مصرف مواد، موجب فراوانی و ارزانی آن می‌شود.
2- بازار مواد: میزان مصرف مواد با قیمت آن رابطه معکوس دارد. هرچه قیمت مواد کاهش یابد تعداد افرادی که بتوانند آن را تهیه کنند، افزایش می‌یابد و میزان مصرف آن نیز افزایش می‌یابد. همچنین سهل‌الوصول‌بودن مواد به تعداد مصرف‌کنندگان آن می‌افزاید.
3- مصرف مواد به‌عنوان هنجار اجتماعی: در جوامعی که مصرف مواد نه‌تنها ضدارزش تلقی نمی‌شود، بلکه جزئی از آداب‌ورسوم جامعه یا نشان تمدن و تشخص و وسیله احترام و پذیرایی است، مقاومتی برای مصرف آن وجود ندارد و سوءمصرف مواد شیوع بیشتری دارد.
4- کمبود امکانات فرهنگی، ورزشی و تفریحی: کمبود امکانات لازم برای ارضای نیازهای طبیعی و روانی و اجتماعی نوجوانان از قبیل کنجکاوی، تنوع‌طلبی، هیجان، ماجراجویی، مورد تأیید و پذیرش قرارگرفتن و کسب موفقیت میان همسالان، موجب گرایش آنان به کسب لذت و تفنن از راه مصرف مواد و عضویت در گروه‌های غیرسالم می‌شود.
5- عدم دسترسی به سیستم‌های خدماتی، مشاوره‌ای و درمانی: در زندگی افراد، موقعیت‌ها و مشکلاتی پیش می‌آید که آنان را در معرض خطر قرار می‌دهد. فقدان امکانات لازم یا عدم دسترسی به خدماتی که در چنین مواقعی بتواند فرد را از نظر روانی، مالی، شغلی، بهداشتی و اجتماعی حمایت کند، فرد را تنها و بی‌پناه و بدون وجود سطح مقاومت اجتماعی رها می‌کند.
سرهنگ امیرهوشنگ حیدریان، معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان: یکی از مهم‌ترین معضلات اجتماعی جهان امروز، مسئله اعتیاد به مواد مخدر است. کمتر پدیده‌ای را می‌توان یافت که مانند اعتیاد، جوامع بشری را تهدید کرده باشد. براساس آمارها و گزارش‌های نهادها و سازمان‌های جهانی همچون سازمان بهداشت جهانی، به موازات پیشرفت جوامع، نیازها، گرایش‌ها و الگوهای رفتاری جوانان نیز دچار تغییر و دگرگونی شده و الگوی سوءمصرف مواد مخدر در میان جوانان در همه جهان به‌سرعت از سنتی به صنعتی در حال تغییر است. عوامل مخاطره‌آمیز مصرف مواد شامل عوامل فردی، محیطی و اجتماعی است.
عوامل مخاطره‌آمیز فردی
1- استعداد ارثی: شواهدی از استعداد ارثی اعتیاد به الکل و مواد مخدر وجود دارد. دوره نوجوانی، خطرناک‌ترین سن برای شروع اعتیاد است.
2- صفات شخصیتی: عوامل مختلف شخصیتی بر مصرف مواد مخدر تأثیر می‌گذارد مانند اعتمادبه‌نفس پایین، مهارت‌های اجتماعی و انطباقی ضعیف.
3- اختلال روانی: اختلال روانی بر مصرف مواد تأثیر دارد؛ مانند افسردگی اساسی و اختلال شخصیت ضداجتماعی.
4- نگرش مثبت به مواد: افرادی که نگرش‌ها و باورهای مثبت یا خنثی به مواد مخدر دارند، احتمال مصرف و اعتیادشان بیش از کسانی است که نگرش‌های منفی دارند. این نگرش‌های مثبت به‌ طور معمول عبارت‌اند از: کسب بزرگی، رفع دردهای جسمی و خستگی، کسب آرامش روانی، توانایی مصرف مواد بدون احتمال ابتلا به اعتیاد و آرامش روانی.
عوامل مخاطره‌آمیز محیطی
1- عوامل مربوط به خانواده: خانواده اولین مکان رشد شخصیت، با الگوهای رفتاری فرد است. خانواده علاوه بر اینکه محل رشد افراد و کمک به حل استرس و آسیب‌شناسی است، منبعی برای شکل‌گیری تنش و اختلال است. ناآگاهی والدین و ارتباط ضعیف والدین با کودک، فقدان انضباط در خانواده، خانواده متشنج یا آشفته و ازهم‌گسیخته که آمادگی ارتکاب به انواع بزهکاری‌ها مانند سوءمصرف مواد در آنها بیشتر است، باعث می‌شوند فرزندان با الگوبرداری از رفتار آنان مصرف مواد را یک رفتار بهنجار تلقی و رفتار مشابهی پیشه کنند و موجب کشیده‌شدن آنان به سمت مواد شوند.
2- تأثیر دوستان: تقریبا در 60 درصد نمونه‌ها، اولین مصرف مواد به‌ دنبال تعارف‌های دوستان رخ می‌دهد، ارتباط دوستی با همسالان مبتلا به مواد مخدر، عامل مستعدکننده قوی برای ابتلای نوجوان به اعتیاد است.
3-عوامل مربوط به مدرسه: مدرسه بعد از خانواده، مهم‌ترین نهاد آموزشی و تربیتی است و می‌تواند از راه‌های بی‌توجهی به مصرف مواد و فقدان محدودیت یا مقررات جدی، منع مصرف در مدرسه، استرس‌های شدید تحصیلی و محیطی، فقدان معلمان و مشاوران و مسئولان در زمان نیازهای عاطفی و روانی به‌خصوص به‌ هنگام بروز مشکلات و طردشدن از طرف آنان زمینه‌ساز مصرف مواد باشد.
4- عوامل مربوط به محله سکونت: نبود ارزش‌های مذهبی و اخلاقی، شیوع خشونت و اعمال خلاف، وجود مشاغل کاذب، آشفتگی و ضعف همبستگی میان افراد محل و حاشیه‌نشینی، ازجمله عوامل مربوط به محل سکونت است که می‌تواند موجب گرایش فرد به مواد شود.
عوامل مخاطره‌آمیز اجتماعی
1- قوانین: فقدان قوانین جدی منع تولید، خرید و فروش، حمل و مصرف مواد، موجب فراوانی و ارزانی آن می‌شود.
2- بازار مواد: میزان مصرف مواد با قیمت آن رابطه معکوس دارد. هرچه قیمت مواد کاهش یابد تعداد افرادی که بتوانند آن را تهیه کنند، افزایش می‌یابد و میزان مصرف آن نیز افزایش می‌یابد. همچنین سهل‌الوصول‌بودن مواد به تعداد مصرف‌کنندگان آن می‌افزاید.
3- مصرف مواد به‌عنوان هنجار اجتماعی: در جوامعی که مصرف مواد نه‌تنها ضدارزش تلقی نمی‌شود، بلکه جزئی از آداب‌ورسوم جامعه یا نشان تمدن و تشخص و وسیله احترام و پذیرایی است، مقاومتی برای مصرف آن وجود ندارد و سوءمصرف مواد شیوع بیشتری دارد.
4- کمبود امکانات فرهنگی، ورزشی و تفریحی: کمبود امکانات لازم برای ارضای نیازهای طبیعی و روانی و اجتماعی نوجوانان از قبیل کنجکاوی، تنوع‌طلبی، هیجان، ماجراجویی، مورد تأیید و پذیرش قرارگرفتن و کسب موفقیت میان همسالان، موجب گرایش آنان به کسب لذت و تفنن از راه مصرف مواد و عضویت در گروه‌های غیرسالم می‌شود.
5- عدم دسترسی به سیستم‌های خدماتی، مشاوره‌ای و درمانی: در زندگی افراد، موقعیت‌ها و مشکلاتی پیش می‌آید که آنان را در معرض خطر قرار می‌دهد. فقدان امکانات لازم یا عدم دسترسی به خدماتی که در چنین مواقعی بتواند فرد را از نظر روانی، مالی، شغلی، بهداشتی و اجتماعی حمایت کند، فرد را تنها و بی‌پناه و بدون وجود سطح مقاومت اجتماعی رها می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.