|

آیا افغانستان هدیه‌ای به مسکو از سوی واشنگتن است؟

احمد وخشیته. استاد دانشگاه ملی اوراسیا

هم‌زمان با روی‌کارآمدن دولت جو بایدن، اندیشکده آمریکایی رند (RAND) گزارشی را منتشر کرد که در فصل پنجم آن مشخصا به موضوع افغانستان و خروج نیروهای آمریکایی از این کشور پرداخت و بر این تصمیم ایالات متحده مبنی بر پایان حضور نظامی در افغانستان تأکید کرد؛ رویکردی که به نظر می‌رسد در امتداد توافق صلح موقت با طالبان در زمان ترامپ قرار دارد. اکنون چند ماه از انتشار این گزارش نگذشته است که دولت بایدن بر انجام این تصمیم و خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا تا یازدهم سپتامبر سال جاری پافشاری می‌کند و مشخص است که چه دولت مرکزی افغانستان موفق شود با طالبان مذاکره کند و چه نتواند، تصمیم کاخ سفید مشخص است؛ خروج. در این میان ابهامات قابل تأملی نیز پررنگ است؛ ازجمله‌ این موضوع که چه توافقاتی میان واشنگتن و کابل برای مقابله با ابتکارهای تروریستی وجود دارد؛ موضوعی که نگرانی کشورهای منطقه از‌جمله روسیه را نیز برانگیخته است.
نگاه روسیه به طالبان
سوم آگوست سال ۱۹۹۵ بود که نیروهای طالبان یک هواپیمای روسی را در افغانستان به گروگان گرفتند؛ هواپیمایی که به درخواست دولت افغانستان وارد خاک این کشور شده بود، اما در آسمان قندهار توسط نیروهای طالبان رهگیری و به چنگ آنها افتاد و هفت خدمه آن به مدت ۳۷۸ روز در اسارت این گروه قرار داشتند. اما پس از بیست‌و‌چند سال در رابطه با موضع صریح روسیه نسبت به طالبان می‌توان به دیدار سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه با همتای افغانستانی خود در زمستان گذشته اشاره و تأکید کرد روسیه از بازگشت امارت اسلامی (طالبان) در افغانستان حمایت نمی‌کند و خارج‌کردن نام اعضای طالبان از لیست سیاه سازمان ملل، نیازمند پیشرفت در گفت‌وگوهای صلح است؛ موضوعی که روز جمعه این هفته نیز ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه به‌گونه‌ای دیگر آن را تکرار کرد و گفت فعالیت طالبان در افغانستان موجب وخیم‌ترشدن اوضاع انسانی در این کشور می‌شود.
نقش روسیه در افغانستان بدون آمریکا
اگرچه روسیه به‌شدت نگران ظهور فعالانه داعش در افغانستان است و از یک سو خروج آمریکا را شتاب‌زده می‌داند و از طرفی رفتار برخی از مقامات کابل را غیرمسئولانه برمی‌شمارد، سخنگوی طالبان بر این باور است که لازم است توافق ۲۹ فوریه میان این گروه و ایالات متحده عملیاتی شود و هیچ عاملی نباید مانع خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان شود. گذار سیاست‌ خارجی واشنگتن از خاورمیانه به شرق آسیا که از سال ۲۰۱۲ آرام‌آرام آغاز شد، این فرصت را به مسکو داد تا به‌عنوان قدرت برتر فرامنطقه‌ای در خاورمیانه ظهور کند. موضوعی که با خروج آمریکا از افغانستان نقش روسیه را در این کشور نیز کلیدی‌تر خواهد کرد؛ اگرچه این سؤال نیز وجود دارد که آیا پررنگ‌‌شدن نقش مسکو در بحران‌های منطقه‌ای نظیر سوریه، لیبی و حالا افغانستان در کنار بحران‌هایی که در خارج نزدیک این کشور وجود دارد همچون اوکراین و بلاروس، در راستای افزایش جایگاه فرامنطقه‌ای کرملین است یا می‌تواند به پاشنه آشیلی برای این کشور نیز تبدیل شود؛ چراکه روس‌ها یک ضرب‌المثل دارند که اگر هم‌زمان به دنبال دو خرگوش باشی، هیچ‌کدام را نمی‌توانی بگیری.
به نظر می‌رسد کاخ سفید نیازمند آن است که به واسطه حضور یک قدرت فرامنطقه‌ای، نظم‌ منطقه‌ای و موازنه تهدید در منطقه خاورمیانه را مدیریت کند تا به قول روس‌ها تنها به دنبال یک خرگوش باشد و فشار حداکثری بر چین در شرق آسیا را دنبال کند و در راستای پروژه مهار پکن گام بردارد؛ اگرچه در این میان بحران‌های ایجادشده در خارج نزدیک روسیه (بال غربی) اهرم فشاری است تا هر جا سیاست‌های مسکو را در تقابل با خود دید، ‌به واسطه آن کنترل کند. اما آنچه نگرانی بزرگ روسیه درباره افغانستان است، نه‌تنها پدیدآمدن جنگ داخلی در این کشور، بلکه گسترش افراطی‌گرایی اسلامی به کشورهای همسایه و از‌جمله آسیای مرکزی و همسایگان جنوبی خارج نزدیکش است. از این‌رو مسکو نیز همچون واشنگتن به دنبال آن است تا با ایجاد دولتی ائتلافی از یک سو از ظهور داعش و پدیدآمدن سوریه‌ای جدید جلوگیری کند و از سمت دیگر در جست‌وجوی مهار طالبان تا حد امکان قدم بردارد و از همین رو تأکید دارد که صلح افغانستان بدون حمایت ایران و پاکستان امکان‌پذیر نیست. در نهایت اینکه گمان می‌رود این روزها بیش از هر زمان دیگری مقامات کرملین ایام دسامبر ۱۹۷۹ را به خاطر دارند که نیروهای شوروی در زمان برژنف برای مبارزه با نیروهای مجاهدین به افغانستان کشیده شدند که سرانجام به عقب‌نشینی فوریه ۱۹۸۹ در زمان گورباچف انجامید. طبیعتا قراردادن آن تجربه در کنار آنچه برای نیروهای آمریکایی میان سال‌های ۲۰۰۱ تاکنون رخ داد،‌ سبب می‌شود مسکو همه تلاش خود را انجام دهد تا با توسل به مذاکره با تمامی طرفین، دولت ائتلافی در افغانستان روی کار آید.
هم‌زمان با روی‌کارآمدن دولت جو بایدن، اندیشکده آمریکایی رند (RAND) گزارشی را منتشر کرد که در فصل پنجم آن مشخصا به موضوع افغانستان و خروج نیروهای آمریکایی از این کشور پرداخت و بر این تصمیم ایالات متحده مبنی بر پایان حضور نظامی در افغانستان تأکید کرد؛ رویکردی که به نظر می‌رسد در امتداد توافق صلح موقت با طالبان در زمان ترامپ قرار دارد. اکنون چند ماه از انتشار این گزارش نگذشته است که دولت بایدن بر انجام این تصمیم و خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا تا یازدهم سپتامبر سال جاری پافشاری می‌کند و مشخص است که چه دولت مرکزی افغانستان موفق شود با طالبان مذاکره کند و چه نتواند، تصمیم کاخ سفید مشخص است؛ خروج. در این میان ابهامات قابل تأملی نیز پررنگ است؛ ازجمله‌ این موضوع که چه توافقاتی میان واشنگتن و کابل برای مقابله با ابتکارهای تروریستی وجود دارد؛ موضوعی که نگرانی کشورهای منطقه از‌جمله روسیه را نیز برانگیخته است.
نگاه روسیه به طالبان
سوم آگوست سال ۱۹۹۵ بود که نیروهای طالبان یک هواپیمای روسی را در افغانستان به گروگان گرفتند؛ هواپیمایی که به درخواست دولت افغانستان وارد خاک این کشور شده بود، اما در آسمان قندهار توسط نیروهای طالبان رهگیری و به چنگ آنها افتاد و هفت خدمه آن به مدت ۳۷۸ روز در اسارت این گروه قرار داشتند. اما پس از بیست‌و‌چند سال در رابطه با موضع صریح روسیه نسبت به طالبان می‌توان به دیدار سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه با همتای افغانستانی خود در زمستان گذشته اشاره و تأکید کرد روسیه از بازگشت امارت اسلامی (طالبان) در افغانستان حمایت نمی‌کند و خارج‌کردن نام اعضای طالبان از لیست سیاه سازمان ملل، نیازمند پیشرفت در گفت‌وگوهای صلح است؛ موضوعی که روز جمعه این هفته نیز ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه به‌گونه‌ای دیگر آن را تکرار کرد و گفت فعالیت طالبان در افغانستان موجب وخیم‌ترشدن اوضاع انسانی در این کشور می‌شود.
نقش روسیه در افغانستان بدون آمریکا
اگرچه روسیه به‌شدت نگران ظهور فعالانه داعش در افغانستان است و از یک سو خروج آمریکا را شتاب‌زده می‌داند و از طرفی رفتار برخی از مقامات کابل را غیرمسئولانه برمی‌شمارد، سخنگوی طالبان بر این باور است که لازم است توافق ۲۹ فوریه میان این گروه و ایالات متحده عملیاتی شود و هیچ عاملی نباید مانع خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان شود. گذار سیاست‌ خارجی واشنگتن از خاورمیانه به شرق آسیا که از سال ۲۰۱۲ آرام‌آرام آغاز شد، این فرصت را به مسکو داد تا به‌عنوان قدرت برتر فرامنطقه‌ای در خاورمیانه ظهور کند. موضوعی که با خروج آمریکا از افغانستان نقش روسیه را در این کشور نیز کلیدی‌تر خواهد کرد؛ اگرچه این سؤال نیز وجود دارد که آیا پررنگ‌‌شدن نقش مسکو در بحران‌های منطقه‌ای نظیر سوریه، لیبی و حالا افغانستان در کنار بحران‌هایی که در خارج نزدیک این کشور وجود دارد همچون اوکراین و بلاروس، در راستای افزایش جایگاه فرامنطقه‌ای کرملین است یا می‌تواند به پاشنه آشیلی برای این کشور نیز تبدیل شود؛ چراکه روس‌ها یک ضرب‌المثل دارند که اگر هم‌زمان به دنبال دو خرگوش باشی، هیچ‌کدام را نمی‌توانی بگیری.
به نظر می‌رسد کاخ سفید نیازمند آن است که به واسطه حضور یک قدرت فرامنطقه‌ای، نظم‌ منطقه‌ای و موازنه تهدید در منطقه خاورمیانه را مدیریت کند تا به قول روس‌ها تنها به دنبال یک خرگوش باشد و فشار حداکثری بر چین در شرق آسیا را دنبال کند و در راستای پروژه مهار پکن گام بردارد؛ اگرچه در این میان بحران‌های ایجادشده در خارج نزدیک روسیه (بال غربی) اهرم فشاری است تا هر جا سیاست‌های مسکو را در تقابل با خود دید، ‌به واسطه آن کنترل کند. اما آنچه نگرانی بزرگ روسیه درباره افغانستان است، نه‌تنها پدیدآمدن جنگ داخلی در این کشور، بلکه گسترش افراطی‌گرایی اسلامی به کشورهای همسایه و از‌جمله آسیای مرکزی و همسایگان جنوبی خارج نزدیکش است. از این‌رو مسکو نیز همچون واشنگتن به دنبال آن است تا با ایجاد دولتی ائتلافی از یک سو از ظهور داعش و پدیدآمدن سوریه‌ای جدید جلوگیری کند و از سمت دیگر در جست‌وجوی مهار طالبان تا حد امکان قدم بردارد و از همین رو تأکید دارد که صلح افغانستان بدون حمایت ایران و پاکستان امکان‌پذیر نیست. در نهایت اینکه گمان می‌رود این روزها بیش از هر زمان دیگری مقامات کرملین ایام دسامبر ۱۹۷۹ را به خاطر دارند که نیروهای شوروی در زمان برژنف برای مبارزه با نیروهای مجاهدین به افغانستان کشیده شدند که سرانجام به عقب‌نشینی فوریه ۱۹۸۹ در زمان گورباچف انجامید. طبیعتا قراردادن آن تجربه در کنار آنچه برای نیروهای آمریکایی میان سال‌های ۲۰۰۱ تاکنون رخ داد،‌ سبب می‌شود مسکو همه تلاش خود را انجام دهد تا با توسل به مذاکره با تمامی طرفین، دولت ائتلافی در افغانستان روی کار آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.