|

فردایی كه در انتظار ماست

- حسین ایمانی‌جاجرمی جامعه‌شناس

مفهوم «امید» بیانگر جنبه‌های مثبت تجربه‌های آدمی است. هنگامی که خواهان رویدادی خوب در آینده هستیم، امید داریم. جوهره امید، انتظار اتفاق مثبت است. انتظار دستیابی به هدف را هم در واژه امید می‌توان یافت. در پژوهشی با آدم‌های بالغ برای درک معنای امید مصاحبه شد و در انتها امید چنین تعریف شد: «میزانی که بر‌اساس آن یک فرد باور دارد فردایی در انتظار اوست».

اسنایدر نظریه امید را شامل سه عنصر می‌داند: اهداف، مسیرها و عاملیت. اهداف تصورات ذهنی هستند که راهنمای مجموعه اعمال ما بوده و می‌توان آنها را به شکل تصویری یا شفاهی بیان کرد. اهداف بر دو گونه‌اند: اهداف مثبت تقربی (مثلا قبول‌شدن در رشته حقوق دانشگاه تهران) و اهداف منفی اجتنابی (مثلا نمره صفر نگرفتن). از آنجایی که اهداف چیزهایی هستند که آدم‌ها می‌خواهند در آینده به آنها برسند، پس باید در زمان حال برنامه‌ریزی و عمل پیشه کنند. از این منظر، مسیرها اشاره به داشتن حداقل یک راهکار قابل قبول برای رسیدن به اهداف مد‌نظر دارند. عاملیت هم به ظرفیتی گفته می‌شود که برای جلو‌رفتن در مسیرهای رسیدن به اهداف مورد نیاز است. به زبان ساده، هنگامی می‌توان آدم‌ها را امیدوار دانست که آنها باور داشته باشند که از اراده و توانایی یافتن راهکار برای رسیدن به اهداف خود برخوردارند.
امیدواری می‌تواند به‌عنوان یک خصلت یا مشخصه بارز باشد. آدم‌ها معمولا میزان معینی امید دارند که در طول زمان و موقعیت از ثبات نسبی برخوردار است؛ با این حال میزان امیدواری ممکن است تحت تأثیر عوامل محیطی مختلفی قرار گیرد.
مطالعات گوناگون روابط معنادار میان امید و نتایج مثبت در زندگی مثل رفاه مادی و داشتن حس خوب را تأیید می‌کنند. میزانی معمولی از امیدواری از شدت استرس‌های روزانه و حس منفی به زندگی می‌کاهد و مانند ضربه‌گیری در برابر اثرات حوادث منفی زندگی مانند در معرض خشونت قرار‌داشتن و ابتلای به سرطان، عمل می‌کند.
همه این یافته‌ها به تأثیر مثبت امید بر حوزه‌های مختلف زندگی اشاره دارند. این پیامدهای مثبت می‌تواند ناشی از مشخصه بنیادین امیدواری یعنی حرکت به سمت هدف باشد. بدون اهداف، نه عاملیتی هست و نه مسیری. بی‌جهت نیست که گام بنیادین کمک به مددجویان سلامت روان، تعیین اهداف شخصی برای آنهاست.
اگر امید برای افراد چنین خوب است، چرا نباید به سراغ امید اجتماعی رفت؟ آیا امید می‌تواند برای جامعه هم دستاوردهایی مثبت به همراه داشته باشد؟ به نظر می‌رسد آدم‌ها علاوه بر امیدواری برای خود می‌توانند به اجتماع محلی یا جامعه هم امید داشته باشند. در‌این‌صورت می‌توان سخن از «امید اجتماعی-Social hope» گفت.
البته تعداد مطالعات درباره امید اجتماعی زیاد نیست. نظام اجتماعی باید چه شرایطی داشته باشد تا آدم‌ها به دیگران مانند خودشان امید داشته باشند؟ برخی گفته‌اند آدم‌ها معمولا هم‌زمان به اهداف شخصی و جماعتی مشغول‌اند و آدم‌های بسیار امیدوار در تعقیب اهداف خود به دیگران توجه دارند. پس اگر خواهان آن هستیم که جمع آدم‌ها امیدواری فراوان داشته باشند، حال و هوای اجتماعی باید تأکید بر اهداف بلند‌مدت، مراقبت از کودکان و خانواده، ترویج ارتباطات و مانند اینها کند. فرد امیدوار هم به علایق شخصی خود فکر می‌کند و هم آسایش دیگران را در نظر می‌گیرد. برخی امید را در پیوند با هنجارها و قواعد اجتماعی بررسی می‌کنند. با تحلیل تجربه آدم‌ها از امید، آنها چهار گونه قاعده را درباره امیدواری آدم‌ها پیشنهاد می‌دهند: آدم‌ها امیدوار می‌شوند به آنچه از نظر آنها (الف) عملا قابل دستیابی باشد (ب) اخلاقا مقبول باشد (پ) شخصا مهم باشد و (ت) اقدام برای دست‌یافتن به آن امکان‌پذیر باشد.
از یک نظر دیگر آدم‌ها نه‌فقط به‌عنوان فرد، بلکه همچنین به‌عنوان جمع هم امیدوار می‌شوند و امید جمعی (collective hope) را می‌توان «شراکت در داشتن دورنمایی از تغییرات اجتماعی مطلوب و باور به امکان تحقق آن» توصیف کرد. میان امید جمعی و همکاری با نظام اجتماعی رابطه هست. به عبارت دقیق امید جمعی را می‌توان شامل اهداف اجتماعی مشترک، اثربخشی جمعی و باور به نهادها در نظر گرفت که به شکلی مثبت با عملی مثل دادن مالیات مرتبط است. پس تا حدی می‌توان میان امید شخصی و امید جمعی تمایز قائل شدند. امید شخصی مجموعه‌ای از آرزوها مانند موفقیت در مدرسه و داشتن دوستان بیشتر است در‌حالی‌که امید جمعی شامل آرزوهایی مانند نرخ جرائم کمتر، عدالت در جهان و مانند اینها می‌شد.
بر پایه نظریه امید اسنایدر می‌توان گفت جامعه هم باید اهدافی داشته باشد که بیشتر اعضای جامعه آن را با‌ارزش و مطلوب بدانند. همچنین آنها باید باور به دستیابی به آن اهداف را به شکلی موفقیت‌آمیز داشته باشند. از‌این‌رو جامعه باید مسیرهای تعریف‌شده رسیدن به اهداف مقبول داشته و عاملیت هم در نزد اعضای جامعه تأمین باشد. برخی تحقیقات نشان می‌دهند یک متغیر مهم برای امید اجتماعی، اثربخشی سیاسی است؛ یعنی «این احساس که تغییرات سیاسی و اجتماعی ممکن است و اینکه فرد شهروند می‌تواند سهمی در تحقق این شانس داشته باشد». امید اجتماعی به نحوی مثبت با اثربخشی سیاسی مرتبط است.

مفهوم «امید» بیانگر جنبه‌های مثبت تجربه‌های آدمی است. هنگامی که خواهان رویدادی خوب در آینده هستیم، امید داریم. جوهره امید، انتظار اتفاق مثبت است. انتظار دستیابی به هدف را هم در واژه امید می‌توان یافت. در پژوهشی با آدم‌های بالغ برای درک معنای امید مصاحبه شد و در انتها امید چنین تعریف شد: «میزانی که بر‌اساس آن یک فرد باور دارد فردایی در انتظار اوست».

اسنایدر نظریه امید را شامل سه عنصر می‌داند: اهداف، مسیرها و عاملیت. اهداف تصورات ذهنی هستند که راهنمای مجموعه اعمال ما بوده و می‌توان آنها را به شکل تصویری یا شفاهی بیان کرد. اهداف بر دو گونه‌اند: اهداف مثبت تقربی (مثلا قبول‌شدن در رشته حقوق دانشگاه تهران) و اهداف منفی اجتنابی (مثلا نمره صفر نگرفتن). از آنجایی که اهداف چیزهایی هستند که آدم‌ها می‌خواهند در آینده به آنها برسند، پس باید در زمان حال برنامه‌ریزی و عمل پیشه کنند. از این منظر، مسیرها اشاره به داشتن حداقل یک راهکار قابل قبول برای رسیدن به اهداف مد‌نظر دارند. عاملیت هم به ظرفیتی گفته می‌شود که برای جلو‌رفتن در مسیرهای رسیدن به اهداف مورد نیاز است. به زبان ساده، هنگامی می‌توان آدم‌ها را امیدوار دانست که آنها باور داشته باشند که از اراده و توانایی یافتن راهکار برای رسیدن به اهداف خود برخوردارند.
امیدواری می‌تواند به‌عنوان یک خصلت یا مشخصه بارز باشد. آدم‌ها معمولا میزان معینی امید دارند که در طول زمان و موقعیت از ثبات نسبی برخوردار است؛ با این حال میزان امیدواری ممکن است تحت تأثیر عوامل محیطی مختلفی قرار گیرد.
مطالعات گوناگون روابط معنادار میان امید و نتایج مثبت در زندگی مثل رفاه مادی و داشتن حس خوب را تأیید می‌کنند. میزانی معمولی از امیدواری از شدت استرس‌های روزانه و حس منفی به زندگی می‌کاهد و مانند ضربه‌گیری در برابر اثرات حوادث منفی زندگی مانند در معرض خشونت قرار‌داشتن و ابتلای به سرطان، عمل می‌کند.
همه این یافته‌ها به تأثیر مثبت امید بر حوزه‌های مختلف زندگی اشاره دارند. این پیامدهای مثبت می‌تواند ناشی از مشخصه بنیادین امیدواری یعنی حرکت به سمت هدف باشد. بدون اهداف، نه عاملیتی هست و نه مسیری. بی‌جهت نیست که گام بنیادین کمک به مددجویان سلامت روان، تعیین اهداف شخصی برای آنهاست.
اگر امید برای افراد چنین خوب است، چرا نباید به سراغ امید اجتماعی رفت؟ آیا امید می‌تواند برای جامعه هم دستاوردهایی مثبت به همراه داشته باشد؟ به نظر می‌رسد آدم‌ها علاوه بر امیدواری برای خود می‌توانند به اجتماع محلی یا جامعه هم امید داشته باشند. در‌این‌صورت می‌توان سخن از «امید اجتماعی-Social hope» گفت.
البته تعداد مطالعات درباره امید اجتماعی زیاد نیست. نظام اجتماعی باید چه شرایطی داشته باشد تا آدم‌ها به دیگران مانند خودشان امید داشته باشند؟ برخی گفته‌اند آدم‌ها معمولا هم‌زمان به اهداف شخصی و جماعتی مشغول‌اند و آدم‌های بسیار امیدوار در تعقیب اهداف خود به دیگران توجه دارند. پس اگر خواهان آن هستیم که جمع آدم‌ها امیدواری فراوان داشته باشند، حال و هوای اجتماعی باید تأکید بر اهداف بلند‌مدت، مراقبت از کودکان و خانواده، ترویج ارتباطات و مانند اینها کند. فرد امیدوار هم به علایق شخصی خود فکر می‌کند و هم آسایش دیگران را در نظر می‌گیرد. برخی امید را در پیوند با هنجارها و قواعد اجتماعی بررسی می‌کنند. با تحلیل تجربه آدم‌ها از امید، آنها چهار گونه قاعده را درباره امیدواری آدم‌ها پیشنهاد می‌دهند: آدم‌ها امیدوار می‌شوند به آنچه از نظر آنها (الف) عملا قابل دستیابی باشد (ب) اخلاقا مقبول باشد (پ) شخصا مهم باشد و (ت) اقدام برای دست‌یافتن به آن امکان‌پذیر باشد.
از یک نظر دیگر آدم‌ها نه‌فقط به‌عنوان فرد، بلکه همچنین به‌عنوان جمع هم امیدوار می‌شوند و امید جمعی (collective hope) را می‌توان «شراکت در داشتن دورنمایی از تغییرات اجتماعی مطلوب و باور به امکان تحقق آن» توصیف کرد. میان امید جمعی و همکاری با نظام اجتماعی رابطه هست. به عبارت دقیق امید جمعی را می‌توان شامل اهداف اجتماعی مشترک، اثربخشی جمعی و باور به نهادها در نظر گرفت که به شکلی مثبت با عملی مثل دادن مالیات مرتبط است. پس تا حدی می‌توان میان امید شخصی و امید جمعی تمایز قائل شدند. امید شخصی مجموعه‌ای از آرزوها مانند موفقیت در مدرسه و داشتن دوستان بیشتر است در‌حالی‌که امید جمعی شامل آرزوهایی مانند نرخ جرائم کمتر، عدالت در جهان و مانند اینها می‌شد.
بر پایه نظریه امید اسنایدر می‌توان گفت جامعه هم باید اهدافی داشته باشد که بیشتر اعضای جامعه آن را با‌ارزش و مطلوب بدانند. همچنین آنها باید باور به دستیابی به آن اهداف را به شکلی موفقیت‌آمیز داشته باشند. از‌این‌رو جامعه باید مسیرهای تعریف‌شده رسیدن به اهداف مقبول داشته و عاملیت هم در نزد اعضای جامعه تأمین باشد. برخی تحقیقات نشان می‌دهند یک متغیر مهم برای امید اجتماعی، اثربخشی سیاسی است؛ یعنی «این احساس که تغییرات سیاسی و اجتماعی ممکن است و اینکه فرد شهروند می‌تواند سهمی در تحقق این شانس داشته باشد». امید اجتماعی به نحوی مثبت با اثربخشی سیاسی مرتبط است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.