|

آیا تاریخ همیشه باید برجسته‌‌تر از ما باشد؟

تورج صابری‌وند

اگر به تاریخ تصویری نگاه کنیم و آثار تصویری ایران قدیم از قبل اسلام تا دوران طلایی اسلام و همین قرن‌های همسایه خود را ببینیم، احتمالا تصور کنیم که هویت تصویری واحد و فاخری داشته‌ایم. ممکن است هویت فاخری داشته باشد این مملکت، اما هویت تصویری واحدی نداشته است. گرچه ما در یک لحظه می‌توانیم با دیدن تصویری یا یک شیء که تا به حال ندیده باشیم، بر‌اساس شباهت‌های خانوادگی ویتگنشتاینی بتوانیم به‌سادگی تشخیص دهیم که این اثر ایرانی بوده یا نه، اما در واقعیت، تنوع هویت تصویری ایران بسیار متنوع است و ازقضا هیچ نسبت فرمی مشخصی هم بین آنها نیست. سربازهای هخامنشی را در کنار سیاه‌مشق‌ها بگذاریم، نقش و نگارهای کوزه‌های شهر سوخته را در کنار نقاشی‌های قاجاری و مقرنس‌های پیچیده مساجد را در کنار نوشته‌های بنایی، سفالینه‌های شوش را در کنار مینیاتورهای شیراز. این تنوعی بسیار گسترده است. الزاما هم ربط بصری به هم ندارند و حتی به ترتیب زمان اگر کنار هم بگذاریم ربط تصویری واضحی به همدیگر ندارند.‌ اگر کسی تاریخ ایران را نشناسد، شاید حتی گمان نکند که همه اینها مربوط به تاریخ تصویری یک کشور است. پس آنچه ما در تاریخ تصویری ایران مواجهیم، یک گستردگی وسیعی است که هرکدامش ریشه در جایی و زمانی دارد و اتفاقا نه تخت جمشید کاملا ایرانی است و نه نستعلیق کلا ایرانی است و نه حتی مینیاتور و دیگران. تنها به یادآوری مختصری قناعت می‌کنم که تخت جمشید را اگر معماران رومی‌ نساخته باشند، دست‌کم تحت تأثیر معماری رومی است و نستعلیق هم که در ادامه نسخ و تعلیق است و خود آنها هم که تحت تأثیر خط‌های یونانی و سریانی هستند. مینیاتور هم که اساسا نقاشی چینی و مغولی است که ایرانی‌ها مکتب تبریز و شیرازش را ساخته‌اند. پس هویت تصویری ایرانی چندان هم ایرانی نیست و این البته معقول است. اگر احساسات تند متعصبانه را کنار بگذاریم، ایران هم کشوری است در کشورهای جهان، هم تأثیر گرفته و هم تأثیر گذاشته. وگرنه کیست که هنر اسلامی ایرانی‌ها را در معماری اسلامی اسپانیا نبیند. پس در این سلسله ارتباطات پیچیده بین‌فرهنگی ایران هم نقش فعالی داشته؛ اما آیا امروز هم چنین است؟ آیا امروز هم ما تأثیر می‌گذاریم و هم تأثیر می‌پذیریم؟ آیا نقش فعالی در تصویرهای جهان داریم؟ یعنی آیا مراوده تصویری با دیگر فرهنگ‌ها داریم؟ فارسی و عربی که تا این اندازه به هم شبیه‌اند، از هنرمندان و دیزاینرهای عربی مهم تأثیر می‌گیریم یا کار ما بر آنها تأثیر می‌گذارد؟ آیا سبک و سیاق تصویری جدیدی از روم و هند را در بافت فرهنگی خودمان میزبانی می‌کنیم؟ آیا چیزی را که دیگران ساخته‌اند، ما ارتقا می‌دهیم؟ یا چیزی ما ساخته‌ایم که دیگر فرهنگ‌ها را علاقه‌مند بکند که آنها را ادامه‌ بدهند؟ حتی اگر فرهنگ تصویری جدیدی از غرب طلوع می‌کند، ما به آن نزدیک می‌شویم تا ارتقایش بدهیم یا آن را از آنِ خود و فرهنگ خود کنیم؟ آیا مدرنیسم را توانستیم از آن خود کنیم؟ آیا مینی‌مالیسم را ارتقا داده‌ایم؟ یا تنها خرده‌تلاش کرده‌ایم که خود را شبیه آنها کنیم و بیشتر راه‌رفتن خودمان را هم فراموش کرده‌ایم؟ معماری مدرن در ایران یا هر کشور وارد‌کننده دیگری می‌توانست به سه گونه باشد، یا آن را ارتقا دهد و چیزی به مدرنیستم اضافه کند؛ یعنی اکباتان مدرنی بسازد که در میان فرهنگ‌های دیگر مثال‌زدنی باشد یا یک روایت جدید ایرانی از مدرنیسم بسازد که برای فرهنگ‌های مشابه هم الهام‌بخش باشد و نسل‌های بعد هم آن را ارتقا و ادامه بدهند. و گونه سوم اینکه مقلد بی‌سلیقه مدرنیسم باشد و آن را تقلیل دهد. ایران در گذشته آن دو گونه نخستین را انجام داده، از معماری اسلامی تا مینیاتور. اما امروز کدام‌یک را پیش می‌بریم؟ اما در درون فرهنگ و تاریخ خودمان چه؟ آیا ما از گذشته خود هم تأثیر می‌پذیریم و تأثیر می‌گذاریم؟ منظور از تأثیر‌پذیرفتن قیچی‌کردن بته‌جقه و بریدن سرباز هخامنشی و چسباندن آنها بر در و دیوار نیست. تأثیر‌پذیری و تأثیرگذاری در فرهنگ تصویری یکی است. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری تصویری یعنی آنها را ادامه‌دادن. ما نه‌تنها از گذشته تأثیر می‌پذیریم بلکه می‌توانیم بر گذشته تأثیر هم بگذاریم، به این شیوه که با ارتقای نستعلیق، نستعلیق جدیدی بسازیم و این‌گونه بر آن تأثیر بگذاریم. همان‌گونه‌ که با فرهنگ‌های دیگر می‌توانیم تعامل کنیم، با تاریخ تصویری خود هم می‌توانیم چنین کنیم. یا می‌توانیم آن را ارتقا دهیم و تأثیر مثبت بر آن بگذاریم یا می‌توانم آن را تقلیل‌گرایانه تکرار کنیم. چنان کاری که فونت‌های دیجیتالِ نستعلیق با نستعلیق کردند و آن را تقلیل دادند. یا مراکز خرید لوکس که طاق‌های معماری فاخر ایرانی را بدون ظرافت و پر از غلط می‌سازند؛ اما می‌شود به معماری‌ای فکر کرد که مسجد شیخ لطف‌الله را فراتر ببرد؛ اما گویی ترجیح می‌دهیم که شیخ لطف‌الله و تاریخ ما برجسته‌تر باشد.

اگر به تاریخ تصویری نگاه کنیم و آثار تصویری ایران قدیم از قبل اسلام تا دوران طلایی اسلام و همین قرن‌های همسایه خود را ببینیم، احتمالا تصور کنیم که هویت تصویری واحد و فاخری داشته‌ایم. ممکن است هویت فاخری داشته باشد این مملکت، اما هویت تصویری واحدی نداشته است. گرچه ما در یک لحظه می‌توانیم با دیدن تصویری یا یک شیء که تا به حال ندیده باشیم، بر‌اساس شباهت‌های خانوادگی ویتگنشتاینی بتوانیم به‌سادگی تشخیص دهیم که این اثر ایرانی بوده یا نه، اما در واقعیت، تنوع هویت تصویری ایران بسیار متنوع است و ازقضا هیچ نسبت فرمی مشخصی هم بین آنها نیست. سربازهای هخامنشی را در کنار سیاه‌مشق‌ها بگذاریم، نقش و نگارهای کوزه‌های شهر سوخته را در کنار نقاشی‌های قاجاری و مقرنس‌های پیچیده مساجد را در کنار نوشته‌های بنایی، سفالینه‌های شوش را در کنار مینیاتورهای شیراز. این تنوعی بسیار گسترده است. الزاما هم ربط بصری به هم ندارند و حتی به ترتیب زمان اگر کنار هم بگذاریم ربط تصویری واضحی به همدیگر ندارند.‌ اگر کسی تاریخ ایران را نشناسد، شاید حتی گمان نکند که همه اینها مربوط به تاریخ تصویری یک کشور است. پس آنچه ما در تاریخ تصویری ایران مواجهیم، یک گستردگی وسیعی است که هرکدامش ریشه در جایی و زمانی دارد و اتفاقا نه تخت جمشید کاملا ایرانی است و نه نستعلیق کلا ایرانی است و نه حتی مینیاتور و دیگران. تنها به یادآوری مختصری قناعت می‌کنم که تخت جمشید را اگر معماران رومی‌ نساخته باشند، دست‌کم تحت تأثیر معماری رومی است و نستعلیق هم که در ادامه نسخ و تعلیق است و خود آنها هم که تحت تأثیر خط‌های یونانی و سریانی هستند. مینیاتور هم که اساسا نقاشی چینی و مغولی است که ایرانی‌ها مکتب تبریز و شیرازش را ساخته‌اند. پس هویت تصویری ایرانی چندان هم ایرانی نیست و این البته معقول است. اگر احساسات تند متعصبانه را کنار بگذاریم، ایران هم کشوری است در کشورهای جهان، هم تأثیر گرفته و هم تأثیر گذاشته. وگرنه کیست که هنر اسلامی ایرانی‌ها را در معماری اسلامی اسپانیا نبیند. پس در این سلسله ارتباطات پیچیده بین‌فرهنگی ایران هم نقش فعالی داشته؛ اما آیا امروز هم چنین است؟ آیا امروز هم ما تأثیر می‌گذاریم و هم تأثیر می‌پذیریم؟ آیا نقش فعالی در تصویرهای جهان داریم؟ یعنی آیا مراوده تصویری با دیگر فرهنگ‌ها داریم؟ فارسی و عربی که تا این اندازه به هم شبیه‌اند، از هنرمندان و دیزاینرهای عربی مهم تأثیر می‌گیریم یا کار ما بر آنها تأثیر می‌گذارد؟ آیا سبک و سیاق تصویری جدیدی از روم و هند را در بافت فرهنگی خودمان میزبانی می‌کنیم؟ آیا چیزی را که دیگران ساخته‌اند، ما ارتقا می‌دهیم؟ یا چیزی ما ساخته‌ایم که دیگر فرهنگ‌ها را علاقه‌مند بکند که آنها را ادامه‌ بدهند؟ حتی اگر فرهنگ تصویری جدیدی از غرب طلوع می‌کند، ما به آن نزدیک می‌شویم تا ارتقایش بدهیم یا آن را از آنِ خود و فرهنگ خود کنیم؟ آیا مدرنیسم را توانستیم از آن خود کنیم؟ آیا مینی‌مالیسم را ارتقا داده‌ایم؟ یا تنها خرده‌تلاش کرده‌ایم که خود را شبیه آنها کنیم و بیشتر راه‌رفتن خودمان را هم فراموش کرده‌ایم؟ معماری مدرن در ایران یا هر کشور وارد‌کننده دیگری می‌توانست به سه گونه باشد، یا آن را ارتقا دهد و چیزی به مدرنیستم اضافه کند؛ یعنی اکباتان مدرنی بسازد که در میان فرهنگ‌های دیگر مثال‌زدنی باشد یا یک روایت جدید ایرانی از مدرنیسم بسازد که برای فرهنگ‌های مشابه هم الهام‌بخش باشد و نسل‌های بعد هم آن را ارتقا و ادامه بدهند. و گونه سوم اینکه مقلد بی‌سلیقه مدرنیسم باشد و آن را تقلیل دهد. ایران در گذشته آن دو گونه نخستین را انجام داده، از معماری اسلامی تا مینیاتور. اما امروز کدام‌یک را پیش می‌بریم؟ اما در درون فرهنگ و تاریخ خودمان چه؟ آیا ما از گذشته خود هم تأثیر می‌پذیریم و تأثیر می‌گذاریم؟ منظور از تأثیر‌پذیرفتن قیچی‌کردن بته‌جقه و بریدن سرباز هخامنشی و چسباندن آنها بر در و دیوار نیست. تأثیر‌پذیری و تأثیرگذاری در فرهنگ تصویری یکی است. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری تصویری یعنی آنها را ادامه‌دادن. ما نه‌تنها از گذشته تأثیر می‌پذیریم بلکه می‌توانیم بر گذشته تأثیر هم بگذاریم، به این شیوه که با ارتقای نستعلیق، نستعلیق جدیدی بسازیم و این‌گونه بر آن تأثیر بگذاریم. همان‌گونه‌ که با فرهنگ‌های دیگر می‌توانیم تعامل کنیم، با تاریخ تصویری خود هم می‌توانیم چنین کنیم. یا می‌توانیم آن را ارتقا دهیم و تأثیر مثبت بر آن بگذاریم یا می‌توانم آن را تقلیل‌گرایانه تکرار کنیم. چنان کاری که فونت‌های دیجیتالِ نستعلیق با نستعلیق کردند و آن را تقلیل دادند. یا مراکز خرید لوکس که طاق‌های معماری فاخر ایرانی را بدون ظرافت و پر از غلط می‌سازند؛ اما می‌شود به معماری‌ای فکر کرد که مسجد شیخ لطف‌الله را فراتر ببرد؛ اما گویی ترجیح می‌دهیم که شیخ لطف‌الله و تاریخ ما برجسته‌تر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.