|

بحران افغانستان و تشدید نگرانی‌های تاجیکستان

ابراهیم رضایی‌راد، کارشناس مسائل آسیای مرکزی و قفقاز: در روزهای اخیر شاهد درگیری داخلی و خشونت‌آمیز در افغانستان میان نیروهای دولتی و گروه طالبان بودیم. در‌این‌میان تاجیکستان نیز به‌دلیل همسایگی با این کشور تحولات را به دقت رصد می‌کند. در روزهای اخیر بیش از 130 نفر از نیروهای نظامی افغانستان از دست نیروهای طالبان گریخته و به سمت مرزهای تاجیکستان فرار کردند. کمیته ملی امنیت ملی تاجیکستان که به GKNB معروف است، می‌گوید که طالبان تلاش می‌کند از طریق تمرکز بر مرز «شیرخان بندر» به نواحی مرزی نفوذ و تسلط پیدا کنند. بر‌اساس همین اطلاعات بود که نیروهای نظامی افغانستان از ترس طالبان به سمت مرزهای تاجیکستان پناه بردند. مقامات تاجیک نیز عنوان کرده‌اند که بر‌اساس حسن هم‌جواری و همسایگی، پناهندگی این نیروهای نظامی را پذیرفته است. درواقع مرز «شیرخان بندر» یکی از مناطق چندگانه مرزی میان دو کشور است که به کنترل افغانستان درآمده است. همچنین از سایر مناطق دیگر می‌توان به ولایت تخار یا ولایت قندوز اشاره کرد که دارای مرز مشترک با تاجیکستان هستند و در‌حال‌حاضر تحت کنترل طالبان هستند.
پیشروی‌های طالبان به حدی بوده است که دبورا لیونز، نماینده ویژه سازمان ملل هم از وضعیت افغانستان ابراز نگرانی کرده است؛ بنابراین، این پیشروی‌ها را می‌توان در مقابل خروج نیروهای ایالات متحده از افغانستان دید. پس از روی‌کار‌آمدن جو بایدن، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، او دستور داد نیروهای نظامی این کشور تا 11 سپتامبر از این کشور خارج شوند. از سوی دیگر، گزارش اخیر وب‌سایت خبری طلوع‌نیوز حکایت از این موضوع دارد که مردم نقاط شمالی کشور افغانستان در کنار نیروهای نظامی این کشور مسلح شده‌اند و با نیروهای طالبان می‌جنگند که آن را می‌توان به‌نوعی اعلان انزجار مردم افغانستان از طالبان تلقی کرد. علاوه‌بر نگرانی مقامات دولتی، رئیس منطقه خودمختار بدخشان تاجیکستان در جلسه‌ای با سران نظامی اعلام کرد که برای جلوگیری از ورود طالبان، استحکامات مرزی باید تقویت شود. در واقع بحران افغانستان و شرایط نابسامان این کشور بیش‌از‌پیش تاجیکستان را متوجه مواضع دفاعی و مشکلات و ضعف‌های احتمالی خود در مرز با افغانستان کرده است.
باید گفت که بحران پناهندگی افغانستان بسیار فراتر از ورود چند صد نیروی نظامی است و در صورت افزایش خشونت‌ها در افغانستان، تاجیکستان باید آماده پذیرش حدود 10 هزار پناه‌جو باشد که به خوراک، پوشاک و سوخت نیاز دارند. این در حالی است که بر‌اساس اخبار میدانی ایالت بدخشان به‌دست طالبان سقوط کرده که زنگ خطری جدی برای این منطقه خودمختار است. وجود 1344 هزار کیلومتر مرز مشترک با افغانستان، تاجیکستان را به بزرگ‌ترین همسایه افغانستان در میان کشورهای سابق اتحاد جماهیر شوروی تبدیل کرده است.
همچنین به‌تازگی جلسه‌ای با محوریت موضوع افغانستان از‌سوی سازمان همکاری شانگهای (SCO) در شهر دوشنبه و به میزبانی تاجیکستان برگزار شد. در میان کشورهای عضو این سازمان، روسیه به‌دلیل همکاری‌های نزدیک با تاجیکستان در زمینه نظامی این موضوع را با حساسیت خاص دنبال می‌کند و نشانه آن را می‌توان در اظهارنظرهای سران روسیه مبنی‌بر جایگاه تاجیکستان دید که آن را به‌عنوان یکی از متحدان مهم کرملین معرفی می‌کنند.
به‌طور‌کلی می‌توان گفت که در صورت گسترده‌شدن بحران افغانستان و تصرف مناطق بیشتر توسط طالبان و در کنار آن، خروج نیروهای نظامی ایالات متحده از افغانستان، شاهد به‌اوج‌رسیدن این بحران خواهیم بود و تاجیکستان نیز با دارابودن بیشترین مرز مشترک با این کشور، در نوک پیکان تهدیدات مرزی با افغانستان قرار می‌گیرد و سعی می‌کند از‌طریق راهکارهای دیپلماتیک و همچنین با تقویت نیروهای نظامی خود از مخاطرات احتمالی جلوگیری کند.
علاوه‌بر‌این پایگاه تاریخی بنیادگرایی اسلامی یعنی «دره فرغانه» نیز در این منطقه قرار دارد و در صورت ناامنی، امکان بروز حملات تروریستی مانند 11 سپتامبر بیش‌از‌پیش تقویت می‌شود. ذکر این نکته نیز مهم است که کشورهایی مثل ایران، روسیه و چین نیز تحولات افغانستان را با دقت تحت نظر دارند؛ چرا‌که در صورت کنترل‌نشدن بحران، منافع آنها نیز تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد. طبیعی است که ایران تمایلی ندارد که درگیری و ناامنی به مرزهای شرقی‌اش برسد. آن‌هم در شرایطی که امروزه شاهد درگیری‌ها در قره‌باغ هم هستیم که خواسته یا ناخواسته قسمتی از توجه امنیتی ایران را به خودش معطوف می‌کند و باعث بروز مشکلات امنیتی در مرزهای ایران می‌شود.
در آن‌سو، روسیه نیز ناامنی و درگیری در آسیای مرکزی و کشورهای نزدیک به خود مخصوصا تاجیکستان را که به‌عنوان حیاط خلوت این کشور محسوب می‌شود، بر‌نمی‌تابد. شایسته است که کشورهایی مثل ایران، پاکستان و خصوصا تاجیکستان که دارای مرزهای مشترک با افغانستان هستند، تلاش کنند تا از طریق دیپلماسی این موضوع را حل‌وفصل کنند؛ زیرا رویکرد دیپلماتیک بسیار کم‌هزینه‌تر از گزینه‌های دیگر مانند گزینه نظامی است.
ابراهیم رضایی‌راد، کارشناس مسائل آسیای مرکزی و قفقاز: در روزهای اخیر شاهد درگیری داخلی و خشونت‌آمیز در افغانستان میان نیروهای دولتی و گروه طالبان بودیم. در‌این‌میان تاجیکستان نیز به‌دلیل همسایگی با این کشور تحولات را به دقت رصد می‌کند. در روزهای اخیر بیش از 130 نفر از نیروهای نظامی افغانستان از دست نیروهای طالبان گریخته و به سمت مرزهای تاجیکستان فرار کردند. کمیته ملی امنیت ملی تاجیکستان که به GKNB معروف است، می‌گوید که طالبان تلاش می‌کند از طریق تمرکز بر مرز «شیرخان بندر» به نواحی مرزی نفوذ و تسلط پیدا کنند. بر‌اساس همین اطلاعات بود که نیروهای نظامی افغانستان از ترس طالبان به سمت مرزهای تاجیکستان پناه بردند. مقامات تاجیک نیز عنوان کرده‌اند که بر‌اساس حسن هم‌جواری و همسایگی، پناهندگی این نیروهای نظامی را پذیرفته است. درواقع مرز «شیرخان بندر» یکی از مناطق چندگانه مرزی میان دو کشور است که به کنترل افغانستان درآمده است. همچنین از سایر مناطق دیگر می‌توان به ولایت تخار یا ولایت قندوز اشاره کرد که دارای مرز مشترک با تاجیکستان هستند و در‌حال‌حاضر تحت کنترل طالبان هستند.
پیشروی‌های طالبان به حدی بوده است که دبورا لیونز، نماینده ویژه سازمان ملل هم از وضعیت افغانستان ابراز نگرانی کرده است؛ بنابراین، این پیشروی‌ها را می‌توان در مقابل خروج نیروهای ایالات متحده از افغانستان دید. پس از روی‌کار‌آمدن جو بایدن، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، او دستور داد نیروهای نظامی این کشور تا 11 سپتامبر از این کشور خارج شوند. از سوی دیگر، گزارش اخیر وب‌سایت خبری طلوع‌نیوز حکایت از این موضوع دارد که مردم نقاط شمالی کشور افغانستان در کنار نیروهای نظامی این کشور مسلح شده‌اند و با نیروهای طالبان می‌جنگند که آن را می‌توان به‌نوعی اعلان انزجار مردم افغانستان از طالبان تلقی کرد. علاوه‌بر نگرانی مقامات دولتی، رئیس منطقه خودمختار بدخشان تاجیکستان در جلسه‌ای با سران نظامی اعلام کرد که برای جلوگیری از ورود طالبان، استحکامات مرزی باید تقویت شود. در واقع بحران افغانستان و شرایط نابسامان این کشور بیش‌از‌پیش تاجیکستان را متوجه مواضع دفاعی و مشکلات و ضعف‌های احتمالی خود در مرز با افغانستان کرده است.
باید گفت که بحران پناهندگی افغانستان بسیار فراتر از ورود چند صد نیروی نظامی است و در صورت افزایش خشونت‌ها در افغانستان، تاجیکستان باید آماده پذیرش حدود 10 هزار پناه‌جو باشد که به خوراک، پوشاک و سوخت نیاز دارند. این در حالی است که بر‌اساس اخبار میدانی ایالت بدخشان به‌دست طالبان سقوط کرده که زنگ خطری جدی برای این منطقه خودمختار است. وجود 1344 هزار کیلومتر مرز مشترک با افغانستان، تاجیکستان را به بزرگ‌ترین همسایه افغانستان در میان کشورهای سابق اتحاد جماهیر شوروی تبدیل کرده است.
همچنین به‌تازگی جلسه‌ای با محوریت موضوع افغانستان از‌سوی سازمان همکاری شانگهای (SCO) در شهر دوشنبه و به میزبانی تاجیکستان برگزار شد. در میان کشورهای عضو این سازمان، روسیه به‌دلیل همکاری‌های نزدیک با تاجیکستان در زمینه نظامی این موضوع را با حساسیت خاص دنبال می‌کند و نشانه آن را می‌توان در اظهارنظرهای سران روسیه مبنی‌بر جایگاه تاجیکستان دید که آن را به‌عنوان یکی از متحدان مهم کرملین معرفی می‌کنند.
به‌طور‌کلی می‌توان گفت که در صورت گسترده‌شدن بحران افغانستان و تصرف مناطق بیشتر توسط طالبان و در کنار آن، خروج نیروهای نظامی ایالات متحده از افغانستان، شاهد به‌اوج‌رسیدن این بحران خواهیم بود و تاجیکستان نیز با دارابودن بیشترین مرز مشترک با این کشور، در نوک پیکان تهدیدات مرزی با افغانستان قرار می‌گیرد و سعی می‌کند از‌طریق راهکارهای دیپلماتیک و همچنین با تقویت نیروهای نظامی خود از مخاطرات احتمالی جلوگیری کند.
علاوه‌بر‌این پایگاه تاریخی بنیادگرایی اسلامی یعنی «دره فرغانه» نیز در این منطقه قرار دارد و در صورت ناامنی، امکان بروز حملات تروریستی مانند 11 سپتامبر بیش‌از‌پیش تقویت می‌شود. ذکر این نکته نیز مهم است که کشورهایی مثل ایران، روسیه و چین نیز تحولات افغانستان را با دقت تحت نظر دارند؛ چرا‌که در صورت کنترل‌نشدن بحران، منافع آنها نیز تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد. طبیعی است که ایران تمایلی ندارد که درگیری و ناامنی به مرزهای شرقی‌اش برسد. آن‌هم در شرایطی که امروزه شاهد درگیری‌ها در قره‌باغ هم هستیم که خواسته یا ناخواسته قسمتی از توجه امنیتی ایران را به خودش معطوف می‌کند و باعث بروز مشکلات امنیتی در مرزهای ایران می‌شود.
در آن‌سو، روسیه نیز ناامنی و درگیری در آسیای مرکزی و کشورهای نزدیک به خود مخصوصا تاجیکستان را که به‌عنوان حیاط خلوت این کشور محسوب می‌شود، بر‌نمی‌تابد. شایسته است که کشورهایی مثل ایران، پاکستان و خصوصا تاجیکستان که دارای مرزهای مشترک با افغانستان هستند، تلاش کنند تا از طریق دیپلماسی این موضوع را حل‌وفصل کنند؛ زیرا رویکرد دیپلماتیک بسیار کم‌هزینه‌تر از گزینه‌های دیگر مانند گزینه نظامی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.