|

وجود به مثابه رخداد

کتاب «درآمد به متافیزیک» حاوی درس‌گفتارهای مارتین هایدگر در نیمسال تابستانی ۱۹۳۵ است. خود هایدگر به‌نوعی آن را بخش دوم کتاب هستی و زمان دانسته است. در این کتاب پرسش وجود به شیوه‌ای بدیع و با نکته‌سنجی‌های بسیار و البته همراه با پیامدهای فلسفی، سیاسی و اخلاقی بررسی شده است. خود هایدگر اهمیت خاصی برای این بخش از درس‌گفتارهایش قائل بوده است. چون اولا این درس‌گفتارها، نخستین بخش از مجموع درس‌گفتارهای وی بود‌ که آن را برای انتشار برگزید‌ و پیش از انتشار در شرح و بسط و حک و اصلاح‌شان کوشید. دیگر اینکه خود هایدگر در ویراست هفتم شاهکار خویش، هستی و زمان، کتاب درآمد به متافیزیک را به‌نوعی بخش دوم هستی و زمان معرفی می‌کند. جدای از این، هر خواننده‌ای این کتاب را به‌ویژه برای بحث درباره وجود کتابی عمیق و منسجم خواهد یافت. در این کتاب که می‌توان گفت همه مباحث آن درباره فهم وجود بماهو وجود است، هایدگر وجود را متمایز از موجودات، به شیوه‌ای بدیع، توأم با نکته‌سنجی‌های بسیار‌ و البته همراه با پیامدهای فلسفی، تاریخی، سیاسی و اخلاقی بررسی می‌کند. می‌توان مباحث اصلی کتاب را ذیل سه مضمون اصلی دسته‌بندی کرد: ۱)‌پرسش وجود؛ ۲) هایدگر و یونانیان؛ ۳) سیاست و اخلاق. بخش اول کتاب، متن درس‌گفتارهای هایدگر و بخش دوم شرح‌هایی از هایدگرشناسانی چون ریچارد گایگنون، ریچارد پلت، گریگوری فرید و دانیل دالسترام است. هایدگر مجموعه درس‌گفتارهایش را با پرسش بنیادین متافیزیک آغاز می‌کند‌، اما به‌سرعت با پیش‌کشیدن سؤالی مقدم آن را تغییر می‌دهد. او می‌گوید پیش از اینکه به چرایی وجود‌داشتن موجودات به‌جای نبودنشان بپردازیم، باید بگوییم که معنای وجود چگونه در ذهنمان شکل می‌گیرد. این پروژه‌ای است که هایدگر در «هستی و زمان» دنبال می‌کند. وجود از مباحث بسیار مهم این کتاب است. مطابق با عبارات خود هایدگر «نیاز به روشن‌کردن فهم خویش از وجود امروزه مخصوصا نیازی مبرم است». چون جهان مدرن مایل است مفروض بگیرد که وجود موجودات چنان بدیهی و روشن است که نیازی به اندیشیدن درباره‌ آن نداریم. وجود کلی‌ترین مفهوم در اندیشه‌ بشری است. از‌این‌رو، تهی و بی‌معنا است. به همین دلیل، نیچه که در مقابل متافیزیک می‌ایستد وجود را یکی از کلی‌ترین و تهی‌ترین مفاهیم و «آخرین باریکه‌ واقعیت در‌حال تبخیر» می‌داند. هایدگر بر این باور است که اگرچه همه‌ ما درباره‌ مقولات متفاوتی چون خانواده، اقتصاد، سیاست و... می‌اندیشیم، جای اندیشیدن به وجود در زندگی و اندیشه‌‌مان خالی است. بحث هایدگر یکی از انضمامی‌ترین مباحث در تاریخ بشر است. غفلت از وجود یا نیهیلیسم و بی‌معنایی چیزی است که هایدگر می‌کوشد به آن پاسخ دهد. کسی که مسئله‌ معنای وجود برایش مطرح نیست، نمی‌تواند با معنای جهان مواجهه داشته باشد. معنای جهان به‌هیچ‌وجه موجودی از جهان نیست. برای بیشتر ما، همچون نیچه، فقط چیزهای متعارف که در پیرامونمان درک می‌کنیم، موجودند. از این‌رو، طرح مسئله‌ وجود برای قریب‌به‌اتفاق افراد روزگار ما بی‌معناست. هایدگر به اعتبارهای گوناگون تحت تأثیر نیچه است. اما وقتی نیچه می‌گوید معنای وجود از آخرین مقولات متافیزیکی در‌حال تبخیر است، هایدگر در برابرش قرار می‌گیرد. هایدگر معنای وجود را به‌صورت عبارات دووجهی «یا این یا آن» بیان می‌کند و از مخاطبش می‌پرسد: «آیا وجود صرف یک واژه است و معنایش درحال تبخیر است؟ یا نه، آنچه مسمای واژه‌ وجود است تقدیر معنوی مغرب‌‌زمین را در درون خویش دارد؟» و با این اصطلاحات و بینش، فرهنگ‌شناسی و فهم تاریخ را دگرگون می‌کند. تاریخ برای او تاریخ آنتولوژی‌هاست: تاریخ ظهور، رشد، بسط‌یافتن و در‌نهایت تضعیف آنتولوژی‌ها. وقتی می‌گوییم که قرون وسطی به پایان رسید و دوره‌ جدید آغاز شد، به این معنا نیست که پاره‌ای از مفاهیم یا ابزارها دگرگون شده است. از نظر هایدگر یک وجودشناسی از میان ما رخت بربسته و وجودشناسی دیگری ظهور پیدا کرده است. هایدگر در «درآمد به متافیزیک» می‌کوشد نحوه‌ ظهور متافیزیک، مراحل گوناگون آن و مرتبه‌‌ تنزل و به‌پایان‌رسیدن آن را شرح دهد. او می‌گوید جهان یونانی آن اوصاف مبنایی را که هنوز مایه‌ بقای جهان ماست، هرچند به‌صورت تحریف، سرکوب، دگرگون‌شده و مکتوم در خودش داشت. از‌این‌رو، باید به تصور یونان اولیه از وجود بازگشت. بازیابی منابع یونانی فهم ما از وجود طرحی تاریخی است. این طرح مستلزم آن است که جهانی را که کهنه شده ویران کنیم و حقیقتا از نو بسازیم. به همین دلیل، هایدگر می‌کوشد تاریخ غرب را به موازات تاریخ وجود، در سنت متافیزیک غربی از پیشاسقراطیان تا زمان ما بیان کند. در واقع، هایدگر به‌دنبال احیای تلقی‌ای از وجود است که بتواند به‌جای وجودشناسی جوهرمدار حاکم بر تفکر غربی بدیل قرار گیرد. او در این فهم بدیل موجودات را نه به‌منزله‌ جوهر، بلکه به‌منزله‌ رخداد و واقعه‌ای گشوده‌شونده درک می‌کند.
کتاب «درآمد به متافیزیک» حاوی درس‌گفتارهای مارتین هایدگر در نیمسال تابستانی ۱۹۳۵ است. خود هایدگر به‌نوعی آن را بخش دوم کتاب هستی و زمان دانسته است. در این کتاب پرسش وجود به شیوه‌ای بدیع و با نکته‌سنجی‌های بسیار و البته همراه با پیامدهای فلسفی، سیاسی و اخلاقی بررسی شده است. خود هایدگر اهمیت خاصی برای این بخش از درس‌گفتارهایش قائل بوده است. چون اولا این درس‌گفتارها، نخستین بخش از مجموع درس‌گفتارهای وی بود‌ که آن را برای انتشار برگزید‌ و پیش از انتشار در شرح و بسط و حک و اصلاح‌شان کوشید. دیگر اینکه خود هایدگر در ویراست هفتم شاهکار خویش، هستی و زمان، کتاب درآمد به متافیزیک را به‌نوعی بخش دوم هستی و زمان معرفی می‌کند. جدای از این، هر خواننده‌ای این کتاب را به‌ویژه برای بحث درباره وجود کتابی عمیق و منسجم خواهد یافت. در این کتاب که می‌توان گفت همه مباحث آن درباره فهم وجود بماهو وجود است، هایدگر وجود را متمایز از موجودات، به شیوه‌ای بدیع، توأم با نکته‌سنجی‌های بسیار‌ و البته همراه با پیامدهای فلسفی، تاریخی، سیاسی و اخلاقی بررسی می‌کند. می‌توان مباحث اصلی کتاب را ذیل سه مضمون اصلی دسته‌بندی کرد: ۱)‌پرسش وجود؛ ۲) هایدگر و یونانیان؛ ۳) سیاست و اخلاق. بخش اول کتاب، متن درس‌گفتارهای هایدگر و بخش دوم شرح‌هایی از هایدگرشناسانی چون ریچارد گایگنون، ریچارد پلت، گریگوری فرید و دانیل دالسترام است. هایدگر مجموعه درس‌گفتارهایش را با پرسش بنیادین متافیزیک آغاز می‌کند‌، اما به‌سرعت با پیش‌کشیدن سؤالی مقدم آن را تغییر می‌دهد. او می‌گوید پیش از اینکه به چرایی وجود‌داشتن موجودات به‌جای نبودنشان بپردازیم، باید بگوییم که معنای وجود چگونه در ذهنمان شکل می‌گیرد. این پروژه‌ای است که هایدگر در «هستی و زمان» دنبال می‌کند. وجود از مباحث بسیار مهم این کتاب است. مطابق با عبارات خود هایدگر «نیاز به روشن‌کردن فهم خویش از وجود امروزه مخصوصا نیازی مبرم است». چون جهان مدرن مایل است مفروض بگیرد که وجود موجودات چنان بدیهی و روشن است که نیازی به اندیشیدن درباره‌ آن نداریم. وجود کلی‌ترین مفهوم در اندیشه‌ بشری است. از‌این‌رو، تهی و بی‌معنا است. به همین دلیل، نیچه که در مقابل متافیزیک می‌ایستد وجود را یکی از کلی‌ترین و تهی‌ترین مفاهیم و «آخرین باریکه‌ واقعیت در‌حال تبخیر» می‌داند. هایدگر بر این باور است که اگرچه همه‌ ما درباره‌ مقولات متفاوتی چون خانواده، اقتصاد، سیاست و... می‌اندیشیم، جای اندیشیدن به وجود در زندگی و اندیشه‌‌مان خالی است. بحث هایدگر یکی از انضمامی‌ترین مباحث در تاریخ بشر است. غفلت از وجود یا نیهیلیسم و بی‌معنایی چیزی است که هایدگر می‌کوشد به آن پاسخ دهد. کسی که مسئله‌ معنای وجود برایش مطرح نیست، نمی‌تواند با معنای جهان مواجهه داشته باشد. معنای جهان به‌هیچ‌وجه موجودی از جهان نیست. برای بیشتر ما، همچون نیچه، فقط چیزهای متعارف که در پیرامونمان درک می‌کنیم، موجودند. از این‌رو، طرح مسئله‌ وجود برای قریب‌به‌اتفاق افراد روزگار ما بی‌معناست. هایدگر به اعتبارهای گوناگون تحت تأثیر نیچه است. اما وقتی نیچه می‌گوید معنای وجود از آخرین مقولات متافیزیکی در‌حال تبخیر است، هایدگر در برابرش قرار می‌گیرد. هایدگر معنای وجود را به‌صورت عبارات دووجهی «یا این یا آن» بیان می‌کند و از مخاطبش می‌پرسد: «آیا وجود صرف یک واژه است و معنایش درحال تبخیر است؟ یا نه، آنچه مسمای واژه‌ وجود است تقدیر معنوی مغرب‌‌زمین را در درون خویش دارد؟» و با این اصطلاحات و بینش، فرهنگ‌شناسی و فهم تاریخ را دگرگون می‌کند. تاریخ برای او تاریخ آنتولوژی‌هاست: تاریخ ظهور، رشد، بسط‌یافتن و در‌نهایت تضعیف آنتولوژی‌ها. وقتی می‌گوییم که قرون وسطی به پایان رسید و دوره‌ جدید آغاز شد، به این معنا نیست که پاره‌ای از مفاهیم یا ابزارها دگرگون شده است. از نظر هایدگر یک وجودشناسی از میان ما رخت بربسته و وجودشناسی دیگری ظهور پیدا کرده است. هایدگر در «درآمد به متافیزیک» می‌کوشد نحوه‌ ظهور متافیزیک، مراحل گوناگون آن و مرتبه‌‌ تنزل و به‌پایان‌رسیدن آن را شرح دهد. او می‌گوید جهان یونانی آن اوصاف مبنایی را که هنوز مایه‌ بقای جهان ماست، هرچند به‌صورت تحریف، سرکوب، دگرگون‌شده و مکتوم در خودش داشت. از‌این‌رو، باید به تصور یونان اولیه از وجود بازگشت. بازیابی منابع یونانی فهم ما از وجود طرحی تاریخی است. این طرح مستلزم آن است که جهانی را که کهنه شده ویران کنیم و حقیقتا از نو بسازیم. به همین دلیل، هایدگر می‌کوشد تاریخ غرب را به موازات تاریخ وجود، در سنت متافیزیک غربی از پیشاسقراطیان تا زمان ما بیان کند. در واقع، هایدگر به‌دنبال احیای تلقی‌ای از وجود است که بتواند به‌جای وجودشناسی جوهرمدار حاکم بر تفکر غربی بدیل قرار گیرد. او در این فهم بدیل موجودات را نه به‌منزله‌ جوهر، بلکه به‌منزله‌ رخداد و واقعه‌ای گشوده‌شونده درک می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.