|

طرح «مشرق جدید»؛ نیاز داخلی یا ضرورت منطقه‌ای

حسن فحص. تحلیلگر عرب

بغداد، پایتخت عراق، میزبان اجلاس سران کشورهای مصر، اردن و عراق بود و سران کشورهای عربی یادشده در نشستی گردهم آمدند که هدف از آن تأسیس یک نظام جدید منطقه‌ای تحت عنوان «مشرق جدید» است. طبق سخنان مصطفی‌ الکاظمی، نخست‌وزیر عراق، طرح «مشرق جدید» قرار است در آینده گسترش یابد و کشورهای سوریه، لبنان و فلسطین را نیز شامل شود. به این معنی که این طرح، نقطه آغازی برای حرکت به ‌سوی پروژه خاورمیانه بزرگ است، به‌ویژه اینکه طرح مورد نظر، روابط بغداد، امّان و قاهره را با جهان عرب و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دچار تهدید نمی‌کند، بلکه با چشم‌انداز آنها درباره ایجاد یک منطقه همکاری اقتصادی عربی که هدف نهایی آن گسترش روابط اقتصادی با اروپا باشد، همسویی دارد. اجلاس اخیر که به‌عنوان سومین اجلاس سران کشورهای عراق، مصر و اردن به شمار می‌رود، در ادامه تلاش‌های قبلی برگزار شد که هدف از آنها تأسیس نظام منطقه‌ای جدیدی در شرق جهان عرب بود. این تلاش‌ها را حیدر العبادی، نخست‌وزیر پیشین عراق، آغاز کرد و در دوره عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر سابق عراق، برخی گام‌های عملی در مسیر تحقق این پروژه به سمت اردن و مصر برداشته شد و زمینه ارائه این طرح را در نخستین اجلاس سه‌جانبه قاهره که در ماه مارس ۲۰۱۹، برگزار شد، فراهم کرد. برگزاری نشست سران کشورهای عراق، مصر و اردن در بغداد، در سایه دولت کنونی عراق، به‌عنوان برگه‌ قدرتی در دست مصطفی‌ الکاظمی، نخست‌وزیر عراق محسوب می‌شود و پیام واضحی را به جریان‌های سیاسی و مؤلفه‌های مختلف و تأثیرگذار عراق می‌رساند که دولت کنونی عراق توانایی بازگرداندن کشور را به جایگاه فراخور آن در سطح منطقه و جامعه جهانی دارد و توانسته است در این مسیر گام‌های آغازین عملی را بردارد. میزبانی این اجلاس توسط بغداد، پیام روشنی به تمام کشورهای همسایه عراق است که عراق را در راستای گسترش نقش و نفوذش در خاورمیانه و رویارویی که با آمریکا در غرب آسیا دارد، به‌عنوان «حیاط خلوت» خود می‌داند. این پیام به همه گوشزد می‌کند که عراق جدید، دیگر وابسته یا در محور منافع آنها نخواهد بود و منافع ملی خود را قربانی اهداف دیگران نمی‌کند؛ بنابراین همه قدرت‌های منطقه‌ای باید محاسبات خود را در زمینه برخورد با عراق بازنگری کنند، به‌ویژه اینکه عراق در تلاش برای بازگشت به موقعیت تأثیرگذارش در منطقه است و می‌خواهد تصمیمات آن مستقل و در راستای منافع ملی خودش باشد. هدف عمده اقتصادی که عنوان اصلی جلسات سران کشورهای طرح «مشرق جدید» را تشکیل می‌دهد، فعال‌سازی رابطه اقتصادی بین کشورهای یادشده از طریق احیای مجدد خط لوله انتقال نفت است که از مسیر اردن به بصره عراق و سینای مصر متصل می‌شود. در‌این‌صورت، اردن و مصر می‌توانند به نفت عراق دسترسی پیدا کنند و در ازای صدور برق به عراق و سرمایه‌گذاری در آن کشور، نفت عراق را به قیمت تشویقی که ۱۶ دلار نسبت به قیمت نفت در بازارهای جهانی، کمتر خواهد بود، به دست آورند. هرچند بعد اقتصادی اجلاس «مشرق جدید» حائز اهمیت فراوان است، اما ابعاد سیاسی این پیمان جدید و پیامدهای بعدی آن در سطح ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک منطقه را نمی‌توان نادیده گرفت، به‌ویژه اینکه فعال‌سازی این همکاری اقتصادی-سیاسی از نظر ایران دور نیست، درحالی‌که تهران، عراق را برای پیشبرد برنامه‌هایش در منطقه، مهم و حیاتی می‌داند و با خروج عراق از حوزه نفوذ اقتصادی، سیاسی و امنیتی‌اش به‌شدت مخالف است. با وجود تأثیرات مثبت اقتصادی این نظام منطقه‌ای، تهران با توجه به چالش‌های متعددی که در راستای احیای برجام با آنها روبه‌رو است و این نگرانی را دارد که بن‌بست مذاکرات وین ممکن است تمام دستاوردهای گذشته را تهدید کند، نمی‌تواند نسبت به پیامدهای سیاسی طرح «مشرق جدید» مطمئن باشد. بااین‌حال رهبران سیاسی عراق این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا دولت بغداد می‌تواند با وجود شرایط دشواری که در سطح داخلی با آن روبه‌رو است و افزون بر اینکه عراق به محور معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی و درگیری‌های مرتبط به آن تبدیل شده است، نقش فعال و سازنده‌ای در تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای داشته باشد و از ایفای نقش میانجی بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، پا فراتر بگذارد؟ به باور این رهبران، تلاش برای توسعه و پیشرفت، حق مسلم عراق است و بغداد باید با استفاده از موقعیت ژئوپلیتیک و تأثیرگذارش در خاورمیانه برای بازگشت به جایگاهی که فراخور این کشور در جهان عرب، در میان کشورهای منطقه و جامعه جهانی است، از هیچ تلاشی دست نکشد؛ هرچند شرایط دشوار و ناهنجاری‌هایی که عراق با آنها روبه‌رو است، مانع بزرگی در مسیر تحقق این هدف است.

منبع: ایندیپندنت

بغداد، پایتخت عراق، میزبان اجلاس سران کشورهای مصر، اردن و عراق بود و سران کشورهای عربی یادشده در نشستی گردهم آمدند که هدف از آن تأسیس یک نظام جدید منطقه‌ای تحت عنوان «مشرق جدید» است. طبق سخنان مصطفی‌ الکاظمی، نخست‌وزیر عراق، طرح «مشرق جدید» قرار است در آینده گسترش یابد و کشورهای سوریه، لبنان و فلسطین را نیز شامل شود. به این معنی که این طرح، نقطه آغازی برای حرکت به ‌سوی پروژه خاورمیانه بزرگ است، به‌ویژه اینکه طرح مورد نظر، روابط بغداد، امّان و قاهره را با جهان عرب و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دچار تهدید نمی‌کند، بلکه با چشم‌انداز آنها درباره ایجاد یک منطقه همکاری اقتصادی عربی که هدف نهایی آن گسترش روابط اقتصادی با اروپا باشد، همسویی دارد. اجلاس اخیر که به‌عنوان سومین اجلاس سران کشورهای عراق، مصر و اردن به شمار می‌رود، در ادامه تلاش‌های قبلی برگزار شد که هدف از آنها تأسیس نظام منطقه‌ای جدیدی در شرق جهان عرب بود. این تلاش‌ها را حیدر العبادی، نخست‌وزیر پیشین عراق، آغاز کرد و در دوره عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر سابق عراق، برخی گام‌های عملی در مسیر تحقق این پروژه به سمت اردن و مصر برداشته شد و زمینه ارائه این طرح را در نخستین اجلاس سه‌جانبه قاهره که در ماه مارس ۲۰۱۹، برگزار شد، فراهم کرد. برگزاری نشست سران کشورهای عراق، مصر و اردن در بغداد، در سایه دولت کنونی عراق، به‌عنوان برگه‌ قدرتی در دست مصطفی‌ الکاظمی، نخست‌وزیر عراق محسوب می‌شود و پیام واضحی را به جریان‌های سیاسی و مؤلفه‌های مختلف و تأثیرگذار عراق می‌رساند که دولت کنونی عراق توانایی بازگرداندن کشور را به جایگاه فراخور آن در سطح منطقه و جامعه جهانی دارد و توانسته است در این مسیر گام‌های آغازین عملی را بردارد. میزبانی این اجلاس توسط بغداد، پیام روشنی به تمام کشورهای همسایه عراق است که عراق را در راستای گسترش نقش و نفوذش در خاورمیانه و رویارویی که با آمریکا در غرب آسیا دارد، به‌عنوان «حیاط خلوت» خود می‌داند. این پیام به همه گوشزد می‌کند که عراق جدید، دیگر وابسته یا در محور منافع آنها نخواهد بود و منافع ملی خود را قربانی اهداف دیگران نمی‌کند؛ بنابراین همه قدرت‌های منطقه‌ای باید محاسبات خود را در زمینه برخورد با عراق بازنگری کنند، به‌ویژه اینکه عراق در تلاش برای بازگشت به موقعیت تأثیرگذارش در منطقه است و می‌خواهد تصمیمات آن مستقل و در راستای منافع ملی خودش باشد. هدف عمده اقتصادی که عنوان اصلی جلسات سران کشورهای طرح «مشرق جدید» را تشکیل می‌دهد، فعال‌سازی رابطه اقتصادی بین کشورهای یادشده از طریق احیای مجدد خط لوله انتقال نفت است که از مسیر اردن به بصره عراق و سینای مصر متصل می‌شود. در‌این‌صورت، اردن و مصر می‌توانند به نفت عراق دسترسی پیدا کنند و در ازای صدور برق به عراق و سرمایه‌گذاری در آن کشور، نفت عراق را به قیمت تشویقی که ۱۶ دلار نسبت به قیمت نفت در بازارهای جهانی، کمتر خواهد بود، به دست آورند. هرچند بعد اقتصادی اجلاس «مشرق جدید» حائز اهمیت فراوان است، اما ابعاد سیاسی این پیمان جدید و پیامدهای بعدی آن در سطح ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک منطقه را نمی‌توان نادیده گرفت، به‌ویژه اینکه فعال‌سازی این همکاری اقتصادی-سیاسی از نظر ایران دور نیست، درحالی‌که تهران، عراق را برای پیشبرد برنامه‌هایش در منطقه، مهم و حیاتی می‌داند و با خروج عراق از حوزه نفوذ اقتصادی، سیاسی و امنیتی‌اش به‌شدت مخالف است. با وجود تأثیرات مثبت اقتصادی این نظام منطقه‌ای، تهران با توجه به چالش‌های متعددی که در راستای احیای برجام با آنها روبه‌رو است و این نگرانی را دارد که بن‌بست مذاکرات وین ممکن است تمام دستاوردهای گذشته را تهدید کند، نمی‌تواند نسبت به پیامدهای سیاسی طرح «مشرق جدید» مطمئن باشد. بااین‌حال رهبران سیاسی عراق این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا دولت بغداد می‌تواند با وجود شرایط دشواری که در سطح داخلی با آن روبه‌رو است و افزون بر اینکه عراق به محور معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی و درگیری‌های مرتبط به آن تبدیل شده است، نقش فعال و سازنده‌ای در تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای داشته باشد و از ایفای نقش میانجی بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، پا فراتر بگذارد؟ به باور این رهبران، تلاش برای توسعه و پیشرفت، حق مسلم عراق است و بغداد باید با استفاده از موقعیت ژئوپلیتیک و تأثیرگذارش در خاورمیانه برای بازگشت به جایگاهی که فراخور این کشور در جهان عرب، در میان کشورهای منطقه و جامعه جهانی است، از هیچ تلاشی دست نکشد؛ هرچند شرایط دشوار و ناهنجاری‌هایی که عراق با آنها روبه‌رو است، مانع بزرگی در مسیر تحقق این هدف است.

منبع: ایندیپندنت

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.