بیگناهان پیروز خواهند شد
شرق: «پنهان در خانۀ دیوانگان» نوشته دیدیه دنینکْس رمان تازهای است که با ترجمه قاسم رویین و لؤلؤ شقاقی در نشر اختران منتشر شده است. آنطور که پشت جلد کتاب هم آمده است این رمان بر اساس مستنداتی از دوران اشغال فرانسه توسط آلمان نازی نوشته شده و مکان وقوع آن در آسایشگاه سن آلبان شهر لوزِر فرانسه است. سال 1943 دو پزشک روانشناس تصمیم میگیرند تا دور از چشم مجانین، حلقهای در حمایت از نهضت مقاومت تشکیل بدهند. آنان در این مدت چند مبارز را در آسایشگاه پناه میدهند، در بین آنان زنی هست به نام دُنیز که مبارزی یهودی است و همچنین شاعر مطرح، پل اِلوار و شماری دیگر از مشاهیر هنر و ادب، که دیدیه دنینکْس با حضور این جمع در آسایشگاه و مباحثات ادبی و هنری بینشان، فضای منحصربهفردی ساخته است که در بخشی از رمان چنین روایت میشود: «دُنیز ورقی از اوراقی را که در سبد ماشین چاپ افتاده بود برداشت و تا کرد و در جیب روپوشش گذاشت. شعر را بارها و بارها در طول شب در اتاق بالای برج خوانده بود و دو سطری را که همسایهاش در آخر شعر نوشته بود در ذهنش سبک سنگین میکرد. فرانسوآ لاکولِرِ مرموز، تصویر آسایشگاه را با فرانسه اشغالی مقایسه کرده
بود: در کشوری مینویسم که انسانها را/ در زباله و تشنگی و سکوت و گرسنگی/ محصور کردهاند...». ایده نویسنده «پنهان در خانۀ دیوانگان» در همین چند سطر آشکار میشود. او آسایشگاه را که اینک بهعنوان پناهگاهِ تنی چند از اعضای نهضت مقاومت تغییر ماهیت داده است، نمادی برای وضعیت ملتی میداند که در کشور خودشان محصور شدهاند و گویا راهی برای گریز از آن ندارند جز از طریق مبارزه و مقاومت. چنانکه در بخش دیگری از رمان آمده است: «پل اِلوار شعر بلندبالایی را از جیب بغلِ پالتویش بیرون آورد. - عنوان این شعر را هفت شعر عشق در زمان جنگ گذاشتهام... همین روزهای اخیر در سنت آلبان نوشتهام و میخواهم به نام ژان دوئو و با آرم انتشارات کتابخانه فرانسه چاپش کنید... چه نوع کاغذی به کار میبرید؟ - فعلا کاغذ انگلیسی معمولی که توسط چتربازها به دستمان میرسد... به چه رنگی چاپ شود؟ الوار زیر عنوان شعر با مداد خط کشید: - عنوان شعر با رنگ قرمز وسط صفحه اول، بقیه سطرها هم سیاه. در صورت امکان، سی نسخه اول را با کاغذ پوستیِ آرش یا کانسون چاپ کنید. شماری از دوستداران شعر با امکاناتی که دارند نسخههایی را خواهند خرید و هزینه کار جبران خواهد
شد... به شما خواهم گفت که چطور با آنها تماس بگیرید. یکی از حروفچینها از روی نسخه دستنویس مشغول حروفچینی بود؛ حروف را یکییکی از داخل گارسه حروف برمیداشت و به دنبال هم میچید: خشم را باید هدایت کنیم/ و آهن را تفته،/ برای حفظ تصویر ماندگارِ/ بیگناهانِ در تعقیب، در همهجا،/ که پیروز خواهند شد، در همهجا» و این نسخهها روز بعد توسط کارگران راهآهن ایستگاه سنفلور که عضو نهضت مقاومت بودند، در ته سبدهای سبزیجات جاسازی شده و به پاریس ارسال شد تا سخنِ الوار به همه بیگناهان مخابره شود که «بیگناهان پیروز خواهند شد». از جمعی که در آسایشگاه گرد هم آمدند و پناه گرفتند، بعدها نحلهای پدید آمد به نام «هنر خام» که تأثیر بسیار از همان دورانِ اقامت در آسایشگاه گرفته بودند، چنانکه دُنیز به نقل از الوار میگوید: کلام مجانین تضمینی است برای سخن شعرا. و این فشرده کلامِ شاعران و هنرمندانی بود که در دوران مقاومت در آسایشگاه پناه گرفتند و شعر سرودند و مجسمه ساختند و نه از هنر دست کشیدند نه از مقاومت.
شوالیه تاریکی
«جهان نوآر، همواره صحنه منازعه و خطر است. در چنین جهانی قواعد اجتماعی عریان میشوند تا برملاکننده حقایق دشوار و تحملناپذیر باشند». ویلر وینسون دیکسون در کتاب «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» ضمن بررسی همهجانبه و تاریخی نوآر، این ژانر را معاصر ما میداند. «از نظر دیکسون، نوآر ژانری است که ساختار بصری سیاه و سفید و داستانگوییِ کلاسیک آن حتی در این جهان سینمایی تکنیکزده هم کهنه نمیشود». او معتقد است این ماندگاری نه تنها به دلیل روایتمداری و سبک بصری خاص این ژانر بلکه به دلیل تصویر حقیقیای است که نوآر از تاریکی جهان بازمیتاباند. از آنجا که ژانر نوآر مولود رؤیای آمریکاییِ محققنشده پس از جنگ جهانی دوم است، فیلمهای نوآر همواره بازتاب این ناکامی است. در نوآرهای کابوسوار که دههها ادامه داشت، جعلیبودنِ این رؤیا آشکار میشود. و چنانکه مترجمِ «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» مینویسد «نوآر هنوز هم جلوهگاه آن قصههایی است که از درون واقعیتهای تباهکننده زندگی مدرن سر بر میآورند» و درواقع هیچ ژانری به اندازه نوآر نتوانسته وجه تاریک زندگی انسان را چنین تنیده در روایت نشان دهد. «نوآر هنوز هم در آغاز هزاره جدید
زنده است، چراکه از دل وحشتی برآمده است که ساختارهای سیاسی و اجتماعیِ امروز نیز از آن تغذیه میکنند. شوالیه تاریکی، اثر کریستوفر نولان، بهترین نمونه از این نوآرهای جدید است. دهشتی که جوکر عیان میکند، از تهدیدی برمیآید که برهمزننده ثبات و آرامشِ دروغین ماست».
کتابِ «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» در شش فصل تدوین شده است بهاضافه مقدمهای که وجوه مختلف ژانر نوآر را شرح میدهد: فصل یکم «رؤیای بازگشت»، فصل دوم «ظاهر فریبندۀ روزگار پس از جنگ»، فصل سوم «سفر مرگ در دهۀ 50»، فصل چهارم «سویۀ دیگرِ دهۀ 60»، فصل پنجم «ناکامیِ فرهنگ» و فصل ششم «زندگی در وحشت». مؤلفِ کتاب مینویسد دوره، دوره فیلم نوآر است. هرچند این ژانر متعلق به اواخر دهه 30 میلادی و اوایل دهه 40 است اما «در قرن بیستویکم موضوعاتی مانند یأس، ناکامی، فریب و خیانت، حتی بیشتر از زمانِ ظهور این نوع فیلمها پیشفرض گرفته میشوند. همچنین به نظرم میرسد تعاریف بسیار محدودی از فیلم نوآر وجود دارد. نمونه کلاسیکِ قهرمانی تک و تنها در کوچهای تاریک و بارانی که صدای همیشهحاضرِ راوی روی موسیقی متن همراهیاش میکند... فیلم نوآر، سینمای پارانویاست؛ سینمای تردید، وحشت و سرگشتگیای که بذر آن در آغاز جنگ جهانی دوم کاشته شد؛ زمانی که پیروزی متفقین توسط نیروهایی فراتر از قوه درک ما و در ازای یک انهدامِ سریع به دست آمد. کهنهسربازهایی که بازگشتند، متوجه شدند که این هزینهها گریبان غیرنظامیان را گرفته، فهمیدند جهان بدون آنها
هم پیشروی کرده، دیدند زنهایشان به واسطه فعالیت در جنگ استقلال و امنیت مالی بیشتری پیدا کردهاند و دیدند پشت آن رؤیای خانه روشن و پرچیندار، کابوسِ فضایی خالی و تهی کمین کرده است. در زمانی که وفاق اجباری و انطباقپذیری آرمانگرایانه بیش از هر چیز دیگری مورد توجه قرار میگرفت، نوآر واقعیترین نسخه از فساد ذاتی و بیخیالیِ زندگی پس از جنگ بود». فصلِ یکم کتاب به همین موضوع بازگشت میپردازد: اینکه «وقتی مردان از جنگ به خانه برگشتند، چه اتفاقی افتاد؟» آنان به جهانی بازگشتند که به محیطی بیگانه تغییر یافته و با آن چیزی که از خانه میشناختند متفاوت بود؛ تار و پود جامعه پیش از جنگ به دلیل تغییرات عظیم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، تکهپاره شده و حالا جایی بود مملو از عادات اجتماعی جدید و ناآشنا. همین دوران بود که نوع جدیدی از فیلم با عنوان «فیلم سیاه» یا «فیلم نوآر» پدید آمد که به واقعیتهای نظم جدید اجتماعی استناد میکرد.
شرق: «پنهان در خانۀ دیوانگان» نوشته دیدیه دنینکْس رمان تازهای است که با ترجمه قاسم رویین و لؤلؤ شقاقی در نشر اختران منتشر شده است. آنطور که پشت جلد کتاب هم آمده است این رمان بر اساس مستنداتی از دوران اشغال فرانسه توسط آلمان نازی نوشته شده و مکان وقوع آن در آسایشگاه سن آلبان شهر لوزِر فرانسه است. سال 1943 دو پزشک روانشناس تصمیم میگیرند تا دور از چشم مجانین، حلقهای در حمایت از نهضت مقاومت تشکیل بدهند. آنان در این مدت چند مبارز را در آسایشگاه پناه میدهند، در بین آنان زنی هست به نام دُنیز که مبارزی یهودی است و همچنین شاعر مطرح، پل اِلوار و شماری دیگر از مشاهیر هنر و ادب، که دیدیه دنینکْس با حضور این جمع در آسایشگاه و مباحثات ادبی و هنری بینشان، فضای منحصربهفردی ساخته است که در بخشی از رمان چنین روایت میشود: «دُنیز ورقی از اوراقی را که در سبد ماشین چاپ افتاده بود برداشت و تا کرد و در جیب روپوشش گذاشت. شعر را بارها و بارها در طول شب در اتاق بالای برج خوانده بود و دو سطری را که همسایهاش در آخر شعر نوشته بود در ذهنش سبک سنگین میکرد. فرانسوآ لاکولِرِ مرموز، تصویر آسایشگاه را با فرانسه اشغالی مقایسه کرده
بود: در کشوری مینویسم که انسانها را/ در زباله و تشنگی و سکوت و گرسنگی/ محصور کردهاند...». ایده نویسنده «پنهان در خانۀ دیوانگان» در همین چند سطر آشکار میشود. او آسایشگاه را که اینک بهعنوان پناهگاهِ تنی چند از اعضای نهضت مقاومت تغییر ماهیت داده است، نمادی برای وضعیت ملتی میداند که در کشور خودشان محصور شدهاند و گویا راهی برای گریز از آن ندارند جز از طریق مبارزه و مقاومت. چنانکه در بخش دیگری از رمان آمده است: «پل اِلوار شعر بلندبالایی را از جیب بغلِ پالتویش بیرون آورد. - عنوان این شعر را هفت شعر عشق در زمان جنگ گذاشتهام... همین روزهای اخیر در سنت آلبان نوشتهام و میخواهم به نام ژان دوئو و با آرم انتشارات کتابخانه فرانسه چاپش کنید... چه نوع کاغذی به کار میبرید؟ - فعلا کاغذ انگلیسی معمولی که توسط چتربازها به دستمان میرسد... به چه رنگی چاپ شود؟ الوار زیر عنوان شعر با مداد خط کشید: - عنوان شعر با رنگ قرمز وسط صفحه اول، بقیه سطرها هم سیاه. در صورت امکان، سی نسخه اول را با کاغذ پوستیِ آرش یا کانسون چاپ کنید. شماری از دوستداران شعر با امکاناتی که دارند نسخههایی را خواهند خرید و هزینه کار جبران خواهد
شد... به شما خواهم گفت که چطور با آنها تماس بگیرید. یکی از حروفچینها از روی نسخه دستنویس مشغول حروفچینی بود؛ حروف را یکییکی از داخل گارسه حروف برمیداشت و به دنبال هم میچید: خشم را باید هدایت کنیم/ و آهن را تفته،/ برای حفظ تصویر ماندگارِ/ بیگناهانِ در تعقیب، در همهجا،/ که پیروز خواهند شد، در همهجا» و این نسخهها روز بعد توسط کارگران راهآهن ایستگاه سنفلور که عضو نهضت مقاومت بودند، در ته سبدهای سبزیجات جاسازی شده و به پاریس ارسال شد تا سخنِ الوار به همه بیگناهان مخابره شود که «بیگناهان پیروز خواهند شد». از جمعی که در آسایشگاه گرد هم آمدند و پناه گرفتند، بعدها نحلهای پدید آمد به نام «هنر خام» که تأثیر بسیار از همان دورانِ اقامت در آسایشگاه گرفته بودند، چنانکه دُنیز به نقل از الوار میگوید: کلام مجانین تضمینی است برای سخن شعرا. و این فشرده کلامِ شاعران و هنرمندانی بود که در دوران مقاومت در آسایشگاه پناه گرفتند و شعر سرودند و مجسمه ساختند و نه از هنر دست کشیدند نه از مقاومت.
شوالیه تاریکی
«جهان نوآر، همواره صحنه منازعه و خطر است. در چنین جهانی قواعد اجتماعی عریان میشوند تا برملاکننده حقایق دشوار و تحملناپذیر باشند». ویلر وینسون دیکسون در کتاب «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» ضمن بررسی همهجانبه و تاریخی نوآر، این ژانر را معاصر ما میداند. «از نظر دیکسون، نوآر ژانری است که ساختار بصری سیاه و سفید و داستانگوییِ کلاسیک آن حتی در این جهان سینمایی تکنیکزده هم کهنه نمیشود». او معتقد است این ماندگاری نه تنها به دلیل روایتمداری و سبک بصری خاص این ژانر بلکه به دلیل تصویر حقیقیای است که نوآر از تاریکی جهان بازمیتاباند. از آنجا که ژانر نوآر مولود رؤیای آمریکاییِ محققنشده پس از جنگ جهانی دوم است، فیلمهای نوآر همواره بازتاب این ناکامی است. در نوآرهای کابوسوار که دههها ادامه داشت، جعلیبودنِ این رؤیا آشکار میشود. و چنانکه مترجمِ «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» مینویسد «نوآر هنوز هم جلوهگاه آن قصههایی است که از درون واقعیتهای تباهکننده زندگی مدرن سر بر میآورند» و درواقع هیچ ژانری به اندازه نوآر نتوانسته وجه تاریک زندگی انسان را چنین تنیده در روایت نشان دهد. «نوآر هنوز هم در آغاز هزاره جدید
زنده است، چراکه از دل وحشتی برآمده است که ساختارهای سیاسی و اجتماعیِ امروز نیز از آن تغذیه میکنند. شوالیه تاریکی، اثر کریستوفر نولان، بهترین نمونه از این نوآرهای جدید است. دهشتی که جوکر عیان میکند، از تهدیدی برمیآید که برهمزننده ثبات و آرامشِ دروغین ماست».
کتابِ «فیلم نوآر و سینمای پارانویا» در شش فصل تدوین شده است بهاضافه مقدمهای که وجوه مختلف ژانر نوآر را شرح میدهد: فصل یکم «رؤیای بازگشت»، فصل دوم «ظاهر فریبندۀ روزگار پس از جنگ»، فصل سوم «سفر مرگ در دهۀ 50»، فصل چهارم «سویۀ دیگرِ دهۀ 60»، فصل پنجم «ناکامیِ فرهنگ» و فصل ششم «زندگی در وحشت». مؤلفِ کتاب مینویسد دوره، دوره فیلم نوآر است. هرچند این ژانر متعلق به اواخر دهه 30 میلادی و اوایل دهه 40 است اما «در قرن بیستویکم موضوعاتی مانند یأس، ناکامی، فریب و خیانت، حتی بیشتر از زمانِ ظهور این نوع فیلمها پیشفرض گرفته میشوند. همچنین به نظرم میرسد تعاریف بسیار محدودی از فیلم نوآر وجود دارد. نمونه کلاسیکِ قهرمانی تک و تنها در کوچهای تاریک و بارانی که صدای همیشهحاضرِ راوی روی موسیقی متن همراهیاش میکند... فیلم نوآر، سینمای پارانویاست؛ سینمای تردید، وحشت و سرگشتگیای که بذر آن در آغاز جنگ جهانی دوم کاشته شد؛ زمانی که پیروزی متفقین توسط نیروهایی فراتر از قوه درک ما و در ازای یک انهدامِ سریع به دست آمد. کهنهسربازهایی که بازگشتند، متوجه شدند که این هزینهها گریبان غیرنظامیان را گرفته، فهمیدند جهان بدون آنها
هم پیشروی کرده، دیدند زنهایشان به واسطه فعالیت در جنگ استقلال و امنیت مالی بیشتری پیدا کردهاند و دیدند پشت آن رؤیای خانه روشن و پرچیندار، کابوسِ فضایی خالی و تهی کمین کرده است. در زمانی که وفاق اجباری و انطباقپذیری آرمانگرایانه بیش از هر چیز دیگری مورد توجه قرار میگرفت، نوآر واقعیترین نسخه از فساد ذاتی و بیخیالیِ زندگی پس از جنگ بود». فصلِ یکم کتاب به همین موضوع بازگشت میپردازد: اینکه «وقتی مردان از جنگ به خانه برگشتند، چه اتفاقی افتاد؟» آنان به جهانی بازگشتند که به محیطی بیگانه تغییر یافته و با آن چیزی که از خانه میشناختند متفاوت بود؛ تار و پود جامعه پیش از جنگ به دلیل تغییرات عظیم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، تکهپاره شده و حالا جایی بود مملو از عادات اجتماعی جدید و ناآشنا. همین دوران بود که نوع جدیدی از فیلم با عنوان «فیلم سیاه» یا «فیلم نوآر» پدید آمد که به واقعیتهای نظم جدید اجتماعی استناد میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.