پرده آخرِ ملکه جنایت و سرانجام کارآگاه محبوب
پوآرو دست به کار میشود
شرق: «کیست که تجربهای کهنه را به یاد بیاورد یا احساسی قدیمی را بازیابد و اندوهی غریب و ناگهانی بر دلش ننشیند»، این جمله نخستینِ رمانِ «پرده»، آخرین پرونده هرکول پوآرو، این کارآگاه معروف است که آن را شاهکار آگاتا کریستی میدانند. «پرده» علاوهبر اینکه در میانِ آثار آگاتا کریستی یکی از بهترین رمانهایش است، منتقدان بسیاری آن را «یکی از برجستهترین آثار جنایی قرن بیستم» هم میشمارند که نویسندهاش در آن قواعد مرسومِ رمانهای جنایی-پلیسی را کنار گذاشته و به سبک تازهای در این ژانر میرسد. چنانکه مترجمِ «پرده»، در پسگفتاری بر کتاب مینویسد آخرین پرونده پوآرو اوایلِ دهه چهل میلادی نوشته شده است، زمانی که جهان درگیر جنگ جهانی دوم بود. کریستی گویا مایل بوده این کتاب پس از مرگش منتشر شود و ازاینرو آخرین مأموریتِ هرکول پوآرو، را سی سال نزد خود نگه میدارد تا اینکه یکباره تغییر عقیده میدهد و آن را به ناشر میسپارد و سه ماه بعد از انتشارش از دنیا میرود. آگاتا کریستی با نام اصلی آگاتا مری کلاریسا کریستی، در سال 1890 در انگلستان متولد شد. او ابتدا با نام مستعار رمانهای عاشقانه با تهمایههای معمایی مینوشت و
بعدها نامِ خودش با رمانهای جنایی و کارآگاهی بر سر زبانها افتاد و تا حدی در این ژانر پیش رفت که دو تن از مهمترین کارآگاهانِ تاریخ ادبیات جنایی را خلق کرد: خانم مارپل و کارآگاه پورآرو. «مجموعههایی که از حیث طراحی پیرنگهای رازآلود و گرهافکنی و گرهگشایی چنان نبوغآمیز و چیرهدستانهاند که لقبِ ملکه جنایت را برای آگاتا کریستی به ارمغان آوردند». جالب آن است که شهرتِ آثار این نویسنده تا حدی است که در کنار شکسپیر، پرفروشترین نویسنده تمام ادوار تاریخ نیز لقب گرفته است. «علاقه وافر کریستی به مطالعه آثار چارلز دیکنز و سِر آرتور کانن دویل، را در سنین پایین به ژانر جنایی علاقهمند کرد و در نهایت در اوایل دهه سوم زندگیاش شروع کرد به نگارش داستانهای جنایی. آگاتا کریستی از نویسندگان عصری است موسوم به عصر طلایی کارآگاهینویسی کلاسیک. این عنوان به رمانهایی کارآگاهی با سبک و الگوی مشابه اطلاق میشد که در حد فاصل جنگ جهانی اول و دوم خلق شدند. و اغلب نویسندگان این عصر بریتانیایی بودند». آگاتا کریستی در «پرده» (آخرین پرونده هرکول پوآرو)، برخی از قواعد مرسومِ رمانهای کارآگاهی کلاسیک را که آثار خود او متعلق به این
جریان است، نقض میکند و به روشِ دیگری داستان را پیش میبرد. ازجمله اینکه او در رمان «پرده» از سم ناشناختهای نام میبرد که نیازمند توضیح مفصل علمی است و او «با توضیحات مبسوط علمی از زبان شخصیتهای کتاب مخاطب را با این دانه زهرآگین و سم فیزوستیگمای مشتق از آن آشنا میکند». مورد دیگر اینکه، کارآگاه پوآرو برخلافِ غالب کارآگاهان تا پایان داستان سرنخِ چندانی به دست دستیارش و مخاطبان نمیدهد و اما مهمترین قاعدهای که در این رمان نقض شده عدم ارتکاب قتل به دست کارآگاه رمان است. «کریستی اینبار سلولهای خاکستری هرکول پوآرو، این کارآگاه ریزنقش وسواسی و اخلاقمدار بلژیکیتبار را علاوهبر گرهگشایی از راز جنایت در خدمت از میان برداشتن قاتل به کار میگیرد». پوآرو اینجا در مقام مجری قانون خود را محق میداند تا دست به عمل زده و قاتل را به سزای عملش برساند و جالب آنکه مخاطب را نیز با خود همدل و همراه میکند.
از جذابیتهای دیگر رمانِ «پرده» این است که قاتلِ این رمان (نورتون)، نه عاملِ قتل بلکه وسوسهگر ارتکاب قتل به دست دیگران است؛ قاتلی ایستاده بیرون گود و جنایتکاری مستوجبِ عقوبت که به سبب عیاننبودن نقشش در جنایات و فقدان ادله محکمهپسند در هیچ دادگاهی محاکمه نشده است. او جوانی دستوپاچلفتی و افسردهحال و شیفته طبیعت و پرندگان است. هیستیگنز، دستیار پوآرو و راوی رمان، معتقد است ارتکاب قتل به دست کسی چون او دور از ذهن است و حتی حاضر نیست به عنوان یکی از مظنونین به او فکر کند. اما پوآرو برخلاف دستیارش، نورتون را حامل ویژگیها و انگیزههای مناسب برای جنایت میداند: «طبق تحقیقات پوآرو، دوران کودکی نورتون آکنده از ناهنجاری و رنج بوده است: زندگی زیر سلطه مادری تندخو، لنگیدن و شرکتنکردن در بازیهای گروهی کودکانه، تحمل استهزای دوستان به خاطر رقت قلب و بیزاری از خون و خشونت» و شاد نورتونِ سادیست بیش از هر محرکی محصول ترومای آخر باشد. «حالا او ناخودآگاه منتظر است که با تمسک به قساوت قلب و بیباکیاش خود را از این وضعیت ناگوار برهاند و حس قدرتطلبی خویش را ارضا کند. تمام اینها از او قاتلی پشت پرده و بینقص میسازد،
قاتلی که به هماوردی با هوش پوآرو برخاسته است». از آنجا که رمان «پرده» در بحبوحه جنگ نوشته شده، طبیعی است که تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران پس از جنگ را نیز نشان دهد. «دورانی که اصول اخلاقی و ارزشهای اجتماعی روزگار پیشین کمتر به چشم میخورد... و دلتنگی برای ارزشهای عصر ویکتوریایی و نظام اخلاقی و اجتماعی پیشاجنگ مسئلهای است که راوی بارها در طول داستان به آن اشاره میکند». ازاینرو است که آخرین پرونده هرکول پوآرو، «پرده»، آینه تحولات جامعه در دوران پساجنگ نیز هست که بهنوعی سعی دارد همدلی مخاطب را برانگیزاند و نشان دهد قاتلین خود، قربانیانی زخمخوردهاند.
شرق: «کیست که تجربهای کهنه را به یاد بیاورد یا احساسی قدیمی را بازیابد و اندوهی غریب و ناگهانی بر دلش ننشیند»، این جمله نخستینِ رمانِ «پرده»، آخرین پرونده هرکول پوآرو، این کارآگاه معروف است که آن را شاهکار آگاتا کریستی میدانند. «پرده» علاوهبر اینکه در میانِ آثار آگاتا کریستی یکی از بهترین رمانهایش است، منتقدان بسیاری آن را «یکی از برجستهترین آثار جنایی قرن بیستم» هم میشمارند که نویسندهاش در آن قواعد مرسومِ رمانهای جنایی-پلیسی را کنار گذاشته و به سبک تازهای در این ژانر میرسد. چنانکه مترجمِ «پرده»، در پسگفتاری بر کتاب مینویسد آخرین پرونده پوآرو اوایلِ دهه چهل میلادی نوشته شده است، زمانی که جهان درگیر جنگ جهانی دوم بود. کریستی گویا مایل بوده این کتاب پس از مرگش منتشر شود و ازاینرو آخرین مأموریتِ هرکول پوآرو، را سی سال نزد خود نگه میدارد تا اینکه یکباره تغییر عقیده میدهد و آن را به ناشر میسپارد و سه ماه بعد از انتشارش از دنیا میرود. آگاتا کریستی با نام اصلی آگاتا مری کلاریسا کریستی، در سال 1890 در انگلستان متولد شد. او ابتدا با نام مستعار رمانهای عاشقانه با تهمایههای معمایی مینوشت و
بعدها نامِ خودش با رمانهای جنایی و کارآگاهی بر سر زبانها افتاد و تا حدی در این ژانر پیش رفت که دو تن از مهمترین کارآگاهانِ تاریخ ادبیات جنایی را خلق کرد: خانم مارپل و کارآگاه پورآرو. «مجموعههایی که از حیث طراحی پیرنگهای رازآلود و گرهافکنی و گرهگشایی چنان نبوغآمیز و چیرهدستانهاند که لقبِ ملکه جنایت را برای آگاتا کریستی به ارمغان آوردند». جالب آن است که شهرتِ آثار این نویسنده تا حدی است که در کنار شکسپیر، پرفروشترین نویسنده تمام ادوار تاریخ نیز لقب گرفته است. «علاقه وافر کریستی به مطالعه آثار چارلز دیکنز و سِر آرتور کانن دویل، را در سنین پایین به ژانر جنایی علاقهمند کرد و در نهایت در اوایل دهه سوم زندگیاش شروع کرد به نگارش داستانهای جنایی. آگاتا کریستی از نویسندگان عصری است موسوم به عصر طلایی کارآگاهینویسی کلاسیک. این عنوان به رمانهایی کارآگاهی با سبک و الگوی مشابه اطلاق میشد که در حد فاصل جنگ جهانی اول و دوم خلق شدند. و اغلب نویسندگان این عصر بریتانیایی بودند». آگاتا کریستی در «پرده» (آخرین پرونده هرکول پوآرو)، برخی از قواعد مرسومِ رمانهای کارآگاهی کلاسیک را که آثار خود او متعلق به این
جریان است، نقض میکند و به روشِ دیگری داستان را پیش میبرد. ازجمله اینکه او در رمان «پرده» از سم ناشناختهای نام میبرد که نیازمند توضیح مفصل علمی است و او «با توضیحات مبسوط علمی از زبان شخصیتهای کتاب مخاطب را با این دانه زهرآگین و سم فیزوستیگمای مشتق از آن آشنا میکند». مورد دیگر اینکه، کارآگاه پوآرو برخلافِ غالب کارآگاهان تا پایان داستان سرنخِ چندانی به دست دستیارش و مخاطبان نمیدهد و اما مهمترین قاعدهای که در این رمان نقض شده عدم ارتکاب قتل به دست کارآگاه رمان است. «کریستی اینبار سلولهای خاکستری هرکول پوآرو، این کارآگاه ریزنقش وسواسی و اخلاقمدار بلژیکیتبار را علاوهبر گرهگشایی از راز جنایت در خدمت از میان برداشتن قاتل به کار میگیرد». پوآرو اینجا در مقام مجری قانون خود را محق میداند تا دست به عمل زده و قاتل را به سزای عملش برساند و جالب آنکه مخاطب را نیز با خود همدل و همراه میکند.
از جذابیتهای دیگر رمانِ «پرده» این است که قاتلِ این رمان (نورتون)، نه عاملِ قتل بلکه وسوسهگر ارتکاب قتل به دست دیگران است؛ قاتلی ایستاده بیرون گود و جنایتکاری مستوجبِ عقوبت که به سبب عیاننبودن نقشش در جنایات و فقدان ادله محکمهپسند در هیچ دادگاهی محاکمه نشده است. او جوانی دستوپاچلفتی و افسردهحال و شیفته طبیعت و پرندگان است. هیستیگنز، دستیار پوآرو و راوی رمان، معتقد است ارتکاب قتل به دست کسی چون او دور از ذهن است و حتی حاضر نیست به عنوان یکی از مظنونین به او فکر کند. اما پوآرو برخلاف دستیارش، نورتون را حامل ویژگیها و انگیزههای مناسب برای جنایت میداند: «طبق تحقیقات پوآرو، دوران کودکی نورتون آکنده از ناهنجاری و رنج بوده است: زندگی زیر سلطه مادری تندخو، لنگیدن و شرکتنکردن در بازیهای گروهی کودکانه، تحمل استهزای دوستان به خاطر رقت قلب و بیزاری از خون و خشونت» و شاد نورتونِ سادیست بیش از هر محرکی محصول ترومای آخر باشد. «حالا او ناخودآگاه منتظر است که با تمسک به قساوت قلب و بیباکیاش خود را از این وضعیت ناگوار برهاند و حس قدرتطلبی خویش را ارضا کند. تمام اینها از او قاتلی پشت پرده و بینقص میسازد،
قاتلی که به هماوردی با هوش پوآرو برخاسته است». از آنجا که رمان «پرده» در بحبوحه جنگ نوشته شده، طبیعی است که تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران پس از جنگ را نیز نشان دهد. «دورانی که اصول اخلاقی و ارزشهای اجتماعی روزگار پیشین کمتر به چشم میخورد... و دلتنگی برای ارزشهای عصر ویکتوریایی و نظام اخلاقی و اجتماعی پیشاجنگ مسئلهای است که راوی بارها در طول داستان به آن اشاره میکند». ازاینرو است که آخرین پرونده هرکول پوآرو، «پرده»، آینه تحولات جامعه در دوران پساجنگ نیز هست که بهنوعی سعی دارد همدلی مخاطب را برانگیزاند و نشان دهد قاتلین خود، قربانیانی زخمخوردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.