|

جنایت و محبس تاریخی

شرق: «حق نگه‌دار ابلهان» عنوان رمانی است از دانلد ای. وست‌لیک، جنایی‌نویس شناخته‌شده آمریکایی که با ترجمه محسن موحدی‌زاد در نشر نیلوفر منتشر شده است. دانلد ای.‌ وست‌لیک در سال 1933 متولد شد و در سال 2008 از دنیا رفت. او نیز مانند اغلب نویسندگان ادبیات پلیسی و جنایی بسیار پرکار بود و با اسامی مستعار مختلف آثارش را منتشر می‌کرد. ریجارد استاک، ساموئل هولت و ادویت وست از جمله اسامی مستعار وست‌لیک است. آن‌طور که مترجم کتاب در مقدمه‌اش اشاره کرده، وست‌لیک در آثارش همیشه روایتی کلاسیک از جنایت به دست نداده است. در رمان‌های او جنایتی اتفاق می‌افتد اما لزوما نقطه کانونی روایت حول آن نیست بلکه گاهی روایت با لحظات خنده‌آور و سرگرم‌کننده همراه است و «گاهی هم داستان جنایی‌اش از گونه کیپر است؛ نوعی از داستان جنایی که موضوعش خلاف‌های دیگری مثل سرقت، آدم‌ربایی و... است». مترجم کتاب همچنین به قهرمانان آثار وست‌لیک اشاره کرده؛ او در آثارش قهرمان‌هایی خاص و متفاوت آفریده که به‌دلیل متفاوت‌بودن به شهرت رسیده‌اند. از‌جمله این قهرمان‌ها می‌توان به دو مورد اشاره کرد: جان دورتموندر، سارق بدشانسی است که در هفده رمان و یازده داستان وست‌لیک حضور دارد و پارکر، قهرمان شجاع و پرجرئتی که دزدی حرفه‌ای است و در بیش از 20 اثر وست‌لیک حضور دارد. اما در «حق‌نگه‌دار ابلهان» خبری از این دو قهرمان نیست، اما ویژگی‌های اصلی داستان‌‌های وست‌لیک در این رمان دیده می‌شود: «این اثر تعلیقی از این جهت خاص است که هم جنایی هست و هم نیست؛ همزمان کمدی هست و نیست؛ و مهم‌تر اینکه قهرمان داستان هم یک ابله زودباور و هم یک راوی باهوش است. در تمام نیویورک و یا حتی در تمام دنیا آدم ساده‌لوح‌تری نیست که به اندازه فرد فیچ سرش کلاه رفته باشد، اما انگار هیچ‌کس (حتی خود فرد هم) باور ندارد که از ذکاوتی قهرمانامه برخوردار است، به همین دلیل او را طعمه راحت‌الحلقومی می‌بینند که باید زودتر از بقیه بلعید. بنابراین اوقات بسیار پرمشغله‌ای را پشت‌سر می‌گذارد که سرشار از کش‌وقو‌هایی زنجیره‌وار است. پرواضح است که این کنش و واکنش‌های پرهیاهو هم به صلابت کمیک اثر و هم به قدرت تعلیقی آن کمک می‌کند». در بخشی از رمان می‌خوانیم: «کسی داشت تعقیبم می‌کرد. تصمیم گرفته بودم پیاده به خانه بروم، به چند دلیل. دلیل آشکار همیشگی‌ام شکم گنده‌ام بود، البته، علاوه بر این دنبال فرصتی بودم تا به حرف‌های پروفسور کیلروی فکر کنم -به خصوص به این نظرش که می‌گفت باید خودم را از شر پول خلاص کنم- و گاهی اوقات که به پیاده‌روی می‌رفتم بهتر می‌توانستم فکر کنم و باید بپذیرم دلیل سومی هم وجود داشت: در چند فیلم در برنامه شبانه تلویزیون دیده بودم که قهرمان داستان سوار تاکسی می‌شود و فکر می‌کند طبق معمول دارد به خانه برمی‌گردد، اما ملتفت می‌شود مردی که پشت فرمان نشسته درواقع مزدور اوباش است. خیلی بیشتر از آنکه بتوانم بشمارم، خیلی زیاد. مطمئنم پروفسور کیلروی می‌گفت این فکر پارانویایی است، اما هر تاکسی‌ای که دیدم انگار به رنگ زرد شیطانی خاص می‌درخشید، گویی آبستن اتفاق شومی باشد و هرگز این تعداد تاکسی آدم‌کش ندیده بودم. پس پیاده رفتم و بنابراین تحت تعقیب قرار گرفتم. از خیابان پنجم آمده بودم که شاهرایی عریض و روشن و پرنور بود و دیدنی‌تر از بعضی از خیابان‌های سمت غرب و دو یا سه خیابان جلوتر رفته بودم که متوجه‌شان شدم. سوار کادیلاک مشکی طویلی بودند. همان ماشینی بود که اخیرا در آن طرف خیابان روبه‌روی آپارتمان پارک کرده بود. خیلی آهسته حرکت می‌کرد و بعد چراغ‌های کهربایی‌اش که علامت پارک‌کردن بود شروع کرد به چشمک‌زدن. پرده‌های کناری مشکی‌رنگش کشیده شده بود، چیز زیادی نمی‌توانستم ببینم. جز اینکه راننده کلاه شوفری به سر داشت. به روش عجیبی تعقیبم می‌کردند. به آهستگی رانندگی می‌کردند از من می‌گذشتند و کمی جلوتر از چهارراه بعدی کنار جدول توقف می‌کردند بعد منتظر می‌ماندند تا رد بشوم و نیمی از خیابان را طی کنم تا دومرتبه از من بگذرند و در نزدیکی چهارراه بعدی توقف کنند». «حق‌نگه‌دار ابلهان» در سال 1968 برنده جایزه ادگار آلن‌پو شده بود. عنوان این رمان برگرفته از اصطلاحی محاوره‌ای است و مفهومی دوپهلو و کنایه‌آمیز دارد.
«روزی از روزهای زودگذر زمستان بود. خورشید کم‌سو و اندودیافته به رنگ درد و دریغ در دل آسمان چون آینه‌ای بر سنگ تاریکی می‌آمد و هزارتکه می‌شد. ملول و جان‌خسته در کهن‌گور هر روزه‌اش می‌خپید، رفته‌رفته کور می‌شد و از آن شعله شاد خبری نبود. پاره‌ابری تیره به سان تابوتی سیاه دایره سرخ‌فامش را از پایین در خود می‌گرفت. غروب، اندک‌اندک چون پیش‌آهنگ شب تار پیش می‌آمد و نور، خسته و نفس‌بشکسته رفته‌رفته در شولای سیاه شب رخ پنهان می‌کرد. همه‌جا در لایه‌لایه گاوگم هوا پنهان می‌گشت و غرق در باتلاق شبی تار، مرموز و ناآشنا می‌شد. خیالات شبح‌گونه شب، فروشده در ابهام، پرورده در پروا و پر از هراس جلوه می‌کرد. همگان حس می‌کردند آنجا، در پس آن باروهای بلند اژدهاک حراقه‌کش بیم به کمینشان نشسته و هر لحظه و از هر سو خطری هستی‌کش دندان به آنان نشان می‌دهد». این آغاز رمانی است با عنوان «بندی قلعه بیداد» یا «ابن‌سینا در محبس» از یوسف زیدان که با ترجمه حمیدرضا مهاجرانی در نشر نیلوفر منتشر شده است. یوسف زیدان نویسنده و روزنامه‌نگار مصری است که در سال 1958 متولد شده است. او در این رمان، به سراغ ابن‌سینا رفته و زوایای پنهان‌مانده‌ای از زندگی او را روشن کرده است. یوسف زیدان در این رمان هم از واقعیت‌های تاریخی استفاده کرده و از عنصر تخیل و به این ترتیب روایت او جایی میان واقعیت تاریخی و تخیل قرار گرفته است. ابن‌سینا چهر‌ه‌ای بود که در دوران حیاتش جلوتر از زمانه‌اش قرار داشت و همین موضوع به مسئله‌ای تبدیل شده بود که بحران‌های مختلفی برای ابن‌سینا پدید آورده بود. در رمان یوسف زیدان به این بحران‌ها پرداخته شده و عنوان اثر هم اشاره‌ای است به همین مسائل و به زندان افتادن ابن‌سینا. در بخشی از رمان آمده است: «چند سال قبل از دستگیری شیخ‌الرئیس سران ارتش و ممالیک حسابی علیه او موضع گرفته بودند و تک‌تک سربازان را ضدش می‌شوراندند. حتی برای یک لحظه هم دست‌بردار نبودند و از پا نمی‌نشستند. هر روز دایره خشمشان به او گستره بیشتری می‌یافت. این اقدامات وقتی به اوج خود رسید که شایعه شد قرار است به‌عنوان وزیر در دربار شمس‌الدوله ابوطاهر بویه‌ای مشغول کار شود برای همین همگی نزد سلطان علیه ابن‌سینا دست به سعایت زدند و طوری وانمود کردند که با سعایت پشت سعایت سعی داشتند وجهه ابن‌سینا را خراب کنند ولی موفق نشدند. این جریان همچنان ادامه یافت تا آنکه کار به جایی رسید که می‌رفت آتش خشم و غضب علیه ابن‌سینا دامن ارتش و رزم‌آوران را بگیرد و همگی به جان هم بیفتند و شورشی عظیم بپا شود. سرانجام شورشیان دست‌به‌یکی کردند و با اجیرکردن یک عده از اراذل و اوباش به خانه شیخ‌الرئیس یورش آوردند، او را به زندان انداختند و از شمس‌الدوله خواستند که هرچه زودتر فرمان قتل او را صادر کنند تا او را اعدام کنند ولی شمس‌الدوله بیم آن را داشت که مبادا عواقب شوم کشتن او دامنش را بگیرد و از طرفی از مکانت و موقعیت والایی که ابن‌سینا از آن برخوردار بود به‌خوبی اطلاع داشت. سرانجام با آنانی که در کشتن او پافشاری می‌کردند کنار آمد و بعد از مذاکرات طولانی آنها را قانع کرد به تبعیدش از همدان و توابعش رضایت بدهند. آنان ابن‌سینا را از حبس آزاد کردند تا در اولین فرصت او را از همدان تبعید کنند. شمس‌الدین هم بی‌آنکه در حضور آنان اعتراضی بکند به همان مقدار بسنده کرد ولی حکم تبعید را هرگز اجرا نکرد». در روایت یوسف زیدان از سرگذشت ابن‌سینا، به اهمیت و جایگاه ابن‌سینا در عرصه‌های مختلف پراخته شده اما درعین‌حال چهره‌‌ای از او ترسیم شده که دست‌نیافتنی و دور از دست نیست. در فصل اول رمان ابن‌سینا تلاش می‌کند مسائل پیچیده را با زبانی ساده و قابل فهم برای آدمی معمولی، زندانبان، شرح دهد و درواقع او ابایی ندارد که پیچیده‌ترین مسائل را با زبانی ساده برای آدمی عادی توضیح دهد. درگیری‌های ابن‌سینا با دربار و افراد ارتش موضوع دیگری است که یوسف زیدان در این رمان آن را شرح داده است. در بخشی دیگر از زمان می‌خوانیم: «ابن‌سینا پنج ساله بود که به‌همراه خانواده‌اش از افشنه همان روستای نجیب، کوچک، آرام و غنوده در آغوش باغ‌ها و عطر یاسمین و ریحان به بخارا آمد. بخارایی که درمقایسه‌با آن بسیار گسترده، آباد و پرجمعیت به نظر می‌رسید. با آنکه حافظه ابن‌سینا چون یاقوتی درخشان بود ولی از پنج سال اول عمرش به غیر از عطر خوش روستای افشنه چیز دیگری به خاطر نمی‌آورد. او از آن روزی که به بخارا نقل مکان کردند تنها دو چیز را به خاطر می‌آورد. یکی آسمان خاکسترین‌فامش که همیشه پر از ابر بود و خورشید همواره در پس پشته‌های متراکمش رخ پنهان می‌کرد و دوم خانه بزرگی که پدرش برای مدت یک سال کرایه کرد، خانه‌ای همجوار با دیگر خانه‌های بخارا و کوچه‌های تودرتو، تنگ و پیچ‌دارش».

شرق: «حق نگه‌دار ابلهان» عنوان رمانی است از دانلد ای. وست‌لیک، جنایی‌نویس شناخته‌شده آمریکایی که با ترجمه محسن موحدی‌زاد در نشر نیلوفر منتشر شده است. دانلد ای.‌ وست‌لیک در سال 1933 متولد شد و در سال 2008 از دنیا رفت. او نیز مانند اغلب نویسندگان ادبیات پلیسی و جنایی بسیار پرکار بود و با اسامی مستعار مختلف آثارش را منتشر می‌کرد. ریجارد استاک، ساموئل هولت و ادویت وست از جمله اسامی مستعار وست‌لیک است. آن‌طور که مترجم کتاب در مقدمه‌اش اشاره کرده، وست‌لیک در آثارش همیشه روایتی کلاسیک از جنایت به دست نداده است. در رمان‌های او جنایتی اتفاق می‌افتد اما لزوما نقطه کانونی روایت حول آن نیست بلکه گاهی روایت با لحظات خنده‌آور و سرگرم‌کننده همراه است و «گاهی هم داستان جنایی‌اش از گونه کیپر است؛ نوعی از داستان جنایی که موضوعش خلاف‌های دیگری مثل سرقت، آدم‌ربایی و... است». مترجم کتاب همچنین به قهرمانان آثار وست‌لیک اشاره کرده؛ او در آثارش قهرمان‌هایی خاص و متفاوت آفریده که به‌دلیل متفاوت‌بودن به شهرت رسیده‌اند. از‌جمله این قهرمان‌ها می‌توان به دو مورد اشاره کرد: جان دورتموندر، سارق بدشانسی است که در هفده رمان و یازده داستان وست‌لیک حضور دارد و پارکر، قهرمان شجاع و پرجرئتی که دزدی حرفه‌ای است و در بیش از 20 اثر وست‌لیک حضور دارد. اما در «حق‌نگه‌دار ابلهان» خبری از این دو قهرمان نیست، اما ویژگی‌های اصلی داستان‌‌های وست‌لیک در این رمان دیده می‌شود: «این اثر تعلیقی از این جهت خاص است که هم جنایی هست و هم نیست؛ همزمان کمدی هست و نیست؛ و مهم‌تر اینکه قهرمان داستان هم یک ابله زودباور و هم یک راوی باهوش است. در تمام نیویورک و یا حتی در تمام دنیا آدم ساده‌لوح‌تری نیست که به اندازه فرد فیچ سرش کلاه رفته باشد، اما انگار هیچ‌کس (حتی خود فرد هم) باور ندارد که از ذکاوتی قهرمانامه برخوردار است، به همین دلیل او را طعمه راحت‌الحلقومی می‌بینند که باید زودتر از بقیه بلعید. بنابراین اوقات بسیار پرمشغله‌ای را پشت‌سر می‌گذارد که سرشار از کش‌وقو‌هایی زنجیره‌وار است. پرواضح است که این کنش و واکنش‌های پرهیاهو هم به صلابت کمیک اثر و هم به قدرت تعلیقی آن کمک می‌کند». در بخشی از رمان می‌خوانیم: «کسی داشت تعقیبم می‌کرد. تصمیم گرفته بودم پیاده به خانه بروم، به چند دلیل. دلیل آشکار همیشگی‌ام شکم گنده‌ام بود، البته، علاوه بر این دنبال فرصتی بودم تا به حرف‌های پروفسور کیلروی فکر کنم -به خصوص به این نظرش که می‌گفت باید خودم را از شر پول خلاص کنم- و گاهی اوقات که به پیاده‌روی می‌رفتم بهتر می‌توانستم فکر کنم و باید بپذیرم دلیل سومی هم وجود داشت: در چند فیلم در برنامه شبانه تلویزیون دیده بودم که قهرمان داستان سوار تاکسی می‌شود و فکر می‌کند طبق معمول دارد به خانه برمی‌گردد، اما ملتفت می‌شود مردی که پشت فرمان نشسته درواقع مزدور اوباش است. خیلی بیشتر از آنکه بتوانم بشمارم، خیلی زیاد. مطمئنم پروفسور کیلروی می‌گفت این فکر پارانویایی است، اما هر تاکسی‌ای که دیدم انگار به رنگ زرد شیطانی خاص می‌درخشید، گویی آبستن اتفاق شومی باشد و هرگز این تعداد تاکسی آدم‌کش ندیده بودم. پس پیاده رفتم و بنابراین تحت تعقیب قرار گرفتم. از خیابان پنجم آمده بودم که شاهرایی عریض و روشن و پرنور بود و دیدنی‌تر از بعضی از خیابان‌های سمت غرب و دو یا سه خیابان جلوتر رفته بودم که متوجه‌شان شدم. سوار کادیلاک مشکی طویلی بودند. همان ماشینی بود که اخیرا در آن طرف خیابان روبه‌روی آپارتمان پارک کرده بود. خیلی آهسته حرکت می‌کرد و بعد چراغ‌های کهربایی‌اش که علامت پارک‌کردن بود شروع کرد به چشمک‌زدن. پرده‌های کناری مشکی‌رنگش کشیده شده بود، چیز زیادی نمی‌توانستم ببینم. جز اینکه راننده کلاه شوفری به سر داشت. به روش عجیبی تعقیبم می‌کردند. به آهستگی رانندگی می‌کردند از من می‌گذشتند و کمی جلوتر از چهارراه بعدی کنار جدول توقف می‌کردند بعد منتظر می‌ماندند تا رد بشوم و نیمی از خیابان را طی کنم تا دومرتبه از من بگذرند و در نزدیکی چهارراه بعدی توقف کنند». «حق‌نگه‌دار ابلهان» در سال 1968 برنده جایزه ادگار آلن‌پو شده بود. عنوان این رمان برگرفته از اصطلاحی محاوره‌ای است و مفهومی دوپهلو و کنایه‌آمیز دارد.
«روزی از روزهای زودگذر زمستان بود. خورشید کم‌سو و اندودیافته به رنگ درد و دریغ در دل آسمان چون آینه‌ای بر سنگ تاریکی می‌آمد و هزارتکه می‌شد. ملول و جان‌خسته در کهن‌گور هر روزه‌اش می‌خپید، رفته‌رفته کور می‌شد و از آن شعله شاد خبری نبود. پاره‌ابری تیره به سان تابوتی سیاه دایره سرخ‌فامش را از پایین در خود می‌گرفت. غروب، اندک‌اندک چون پیش‌آهنگ شب تار پیش می‌آمد و نور، خسته و نفس‌بشکسته رفته‌رفته در شولای سیاه شب رخ پنهان می‌کرد. همه‌جا در لایه‌لایه گاوگم هوا پنهان می‌گشت و غرق در باتلاق شبی تار، مرموز و ناآشنا می‌شد. خیالات شبح‌گونه شب، فروشده در ابهام، پرورده در پروا و پر از هراس جلوه می‌کرد. همگان حس می‌کردند آنجا، در پس آن باروهای بلند اژدهاک حراقه‌کش بیم به کمینشان نشسته و هر لحظه و از هر سو خطری هستی‌کش دندان به آنان نشان می‌دهد». این آغاز رمانی است با عنوان «بندی قلعه بیداد» یا «ابن‌سینا در محبس» از یوسف زیدان که با ترجمه حمیدرضا مهاجرانی در نشر نیلوفر منتشر شده است. یوسف زیدان نویسنده و روزنامه‌نگار مصری است که در سال 1958 متولد شده است. او در این رمان، به سراغ ابن‌سینا رفته و زوایای پنهان‌مانده‌ای از زندگی او را روشن کرده است. یوسف زیدان در این رمان هم از واقعیت‌های تاریخی استفاده کرده و از عنصر تخیل و به این ترتیب روایت او جایی میان واقعیت تاریخی و تخیل قرار گرفته است. ابن‌سینا چهر‌ه‌ای بود که در دوران حیاتش جلوتر از زمانه‌اش قرار داشت و همین موضوع به مسئله‌ای تبدیل شده بود که بحران‌های مختلفی برای ابن‌سینا پدید آورده بود. در رمان یوسف زیدان به این بحران‌ها پرداخته شده و عنوان اثر هم اشاره‌ای است به همین مسائل و به زندان افتادن ابن‌سینا. در بخشی از رمان آمده است: «چند سال قبل از دستگیری شیخ‌الرئیس سران ارتش و ممالیک حسابی علیه او موضع گرفته بودند و تک‌تک سربازان را ضدش می‌شوراندند. حتی برای یک لحظه هم دست‌بردار نبودند و از پا نمی‌نشستند. هر روز دایره خشمشان به او گستره بیشتری می‌یافت. این اقدامات وقتی به اوج خود رسید که شایعه شد قرار است به‌عنوان وزیر در دربار شمس‌الدوله ابوطاهر بویه‌ای مشغول کار شود برای همین همگی نزد سلطان علیه ابن‌سینا دست به سعایت زدند و طوری وانمود کردند که با سعایت پشت سعایت سعی داشتند وجهه ابن‌سینا را خراب کنند ولی موفق نشدند. این جریان همچنان ادامه یافت تا آنکه کار به جایی رسید که می‌رفت آتش خشم و غضب علیه ابن‌سینا دامن ارتش و رزم‌آوران را بگیرد و همگی به جان هم بیفتند و شورشی عظیم بپا شود. سرانجام شورشیان دست‌به‌یکی کردند و با اجیرکردن یک عده از اراذل و اوباش به خانه شیخ‌الرئیس یورش آوردند، او را به زندان انداختند و از شمس‌الدوله خواستند که هرچه زودتر فرمان قتل او را صادر کنند تا او را اعدام کنند ولی شمس‌الدوله بیم آن را داشت که مبادا عواقب شوم کشتن او دامنش را بگیرد و از طرفی از مکانت و موقعیت والایی که ابن‌سینا از آن برخوردار بود به‌خوبی اطلاع داشت. سرانجام با آنانی که در کشتن او پافشاری می‌کردند کنار آمد و بعد از مذاکرات طولانی آنها را قانع کرد به تبعیدش از همدان و توابعش رضایت بدهند. آنان ابن‌سینا را از حبس آزاد کردند تا در اولین فرصت او را از همدان تبعید کنند. شمس‌الدین هم بی‌آنکه در حضور آنان اعتراضی بکند به همان مقدار بسنده کرد ولی حکم تبعید را هرگز اجرا نکرد». در روایت یوسف زیدان از سرگذشت ابن‌سینا، به اهمیت و جایگاه ابن‌سینا در عرصه‌های مختلف پراخته شده اما درعین‌حال چهره‌‌ای از او ترسیم شده که دست‌نیافتنی و دور از دست نیست. در فصل اول رمان ابن‌سینا تلاش می‌کند مسائل پیچیده را با زبانی ساده و قابل فهم برای آدمی معمولی، زندانبان، شرح دهد و درواقع او ابایی ندارد که پیچیده‌ترین مسائل را با زبانی ساده برای آدمی عادی توضیح دهد. درگیری‌های ابن‌سینا با دربار و افراد ارتش موضوع دیگری است که یوسف زیدان در این رمان آن را شرح داده است. در بخشی دیگر از زمان می‌خوانیم: «ابن‌سینا پنج ساله بود که به‌همراه خانواده‌اش از افشنه همان روستای نجیب، کوچک، آرام و غنوده در آغوش باغ‌ها و عطر یاسمین و ریحان به بخارا آمد. بخارایی که درمقایسه‌با آن بسیار گسترده، آباد و پرجمعیت به نظر می‌رسید. با آنکه حافظه ابن‌سینا چون یاقوتی درخشان بود ولی از پنج سال اول عمرش به غیر از عطر خوش روستای افشنه چیز دیگری به خاطر نمی‌آورد. او از آن روزی که به بخارا نقل مکان کردند تنها دو چیز را به خاطر می‌آورد. یکی آسمان خاکسترین‌فامش که همیشه پر از ابر بود و خورشید همواره در پس پشته‌های متراکمش رخ پنهان می‌کرد و دوم خانه بزرگی که پدرش برای مدت یک سال کرایه کرد، خانه‌ای همجوار با دیگر خانه‌های بخارا و کوچه‌های تودرتو، تنگ و پیچ‌دارش».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.