درد و رنج از نگاه کیارستمی
محمدعلی افتخاری
عباس کیارستمی برای اینکه بتواند خود و کیفیت تجربههای سینماییاش را با فاصله ببیند با پذیرفتن هراسی که ممکن است هر سینماگری توانایی تحمل آن را نداشته باشد، گفتوگوی شیرینی را با تجربههای خود که معطوف به هنر سینماست، آغاز میکند. کار او در برخی از آثارش شبیه به نویسندهای است که خود را بهعنوان هنرمندی واقعگرا معرفی میکند اما احساس میکند ادبیات و امکانات بیانی گسترده آن در پی قالبریزی نگاه خاصی است که دیر یا زود ممکن است نویسنده را در مقام مؤلفی قرار دهد که از زندگی و واقعیت بیخبر است و روز و شب خود را با شخصیتهای خیالی و رویدادهای انتزاعی میگذراند. کیارستمی برای اینکه ناگهان به گودال عمیق سینما نیفتد، مواد خام سینمای شخصیاش را در یک فرایند کالبدشکافی قرار میدهد تا بتواند حضور خود در میان شخصیتهای داستانی، قصهها و مکانهای واقعی را برانداز کند. اگرچه این فرایند فروپاشی در تجربههای اولیه او مثل «لباسی برای عروسی»، «قضیه شکل اول، شکل دوم»، «همشهری» و «مشق شب» بهخوبی دیده میشود اما به نظر میرسد این گفتوگوی بیپاسخ در فیلمهای «کلوزآپ»، «زندگی و دیگر هیچ»، «زیر درختان زیتون»، «آ. ب. ث.
آفریقا»، «ده»، «نامهها»، «پنج» و «شیرین» به شکلی جدیتر دنبال میشود. درواقع کیارستمی در مواجهه با ردپای نمایشی و باورنکردنیای که چرخهای بیروح و مکانیکی هنر سینما در طول سالها هماندیشی بر جا گذاشته است، راهحلهایی را جستوجو میکند که بیش از هر چیز او را به نمایش جنبههای نادیدنی از زندگی آدمها بر پرده سینما نزدیک میکند. بدون شک این جستوجو هیچ شباهتی به تلاش سینماگران واقعگرا در جریان موج نوی فرانسه یا سینماگرانی که نوعی واقعیت هیجانی را در قالب ترفندهای نوین سینمایی به تماشاگر عرضه میکنند، ندارد و بیشتر معطوف به رابطه کنجکاوانه کیارستمی، تماشاگر و شخصیت کنشپذیر با موقعیتهای ساختگی است.
کیارستمی تلاش میکند شالوده این موقعیت ساختگی را با استفاده از نیروی آدمهای واقعی و نمایش گوشههایی از زندگی آنها که همواره در قواعد سینمای سازمانی بهعنوان «زوائد قابل حذف» شمرده میشوند، با تغییراتی همراه کند. اگرچه این تلاش هیجانانگیز تفکیک قابل توجهی را میان آثار کیارستمی رقم میزند اما ریشههای این جستوجو در فیلمهای اولیه او بهویژه «لباسی برای عروسی» بهخوبی دیده میشود. رابطه علی جیرجیرک، ممدکاراته و حسین که هر سه در یک پاساژ تولید و فروش لباس کار میکنند، در مواجهه آنها با دوختهشدن یک دست کتوشلوار شکل میگیرد. به همین بهانه کیارستمی با واداشتن آدمها به حرفزدنهای مکرر، موفق میشود مختصات جغرافیایی یک مکان مشخص در تهران دهه 50 را بهخوبی نشان دهد. کار او در اینجا استفاده از ظرفیتهای واقعی عناصر روایی و بصری و ارائه تصویری دقیق از منش شخصیتها، وضعیت اجتماعی و اقتصادی شهر و صورتبندی یک قصه ساده به زبان سینماست. اما آنچه «لباسی برای عروسی» را در راستای «کلوزآپ»، «زیر درختان زیتون» و نمونههای دیگری که از آن یاد شد قرار میدهد، چگونگی شکلگیری موقعیت سوژهها در چشم تماشاگر است. علی،
شاگرد حسنآقای خیاط است. ممد و حسین از او میخواهند کتوشلوار دوختهشدهای را به آنها قرض بدهد. وضعیت این سه نوجوان در موقعیتی که کیارستمی انتخاب میکند و در مقایسه با زندگی پسربچهای که سال به سال سفارش کتوشلوار میدهد، میتوانست قصهای سوزناک از فقر و فلاکت را نمایش دهد اما کیارستمی بدون تأکید مستقیم به فاصله طبقاتی شخصیتها، مبارزه ممدکاراته و حسین برای بهدستآوردن کتوشلوار تازه دوختهشده را با جزئیات کامل به تصویر میکشد. حسین کتوشلوار را برای یک قرار عاشقانه میخواهد و ممد برای پرسهزنیهای شبانه و حضور در یک مراسم شعبدهبازی. وقتی برادر ممدکاراته به پاساژ میآید و با او درگیر میشود، بخشی از سرگذشت دردناک یک نوجوان برای تماشاگر بازگو میشود. در اینجا به نظر میرسد که کیارستمی با نوعی بیتفاوتی قصه آدمهای فیلمش را دنبال میکند و حتی وقتی خون بر چهره نوجوان بیسرپرست فیلم مینشیند، نگاه کیارستمی متوجه ترس علی برای چکیدن یک قطره خون به «لباسی برای عروسی» است. عصبانیت برادر ممدکاراته با شوخطبعی حسنآقای خیاط و لوندی مرد قهوهچی به خنده تبدیل میشود.
علی و حسین کتوشلوار را از تن ممد بیرون میآورند و ماجرای «یک قطره خون و کتوشلوار» بدون برجستهنمایی اندوه و ماتم پایان میپذیرد. ممکن است این فاصله کیارستمی از سوژههای درمانده اجتماعی تعابیری همچون «نگاه از بالا به پایین» را همراه داشته باشد اما نمایش جزئیات روابط انسانی در «لباسی برای عروسی» بهخوبی گویای شناخت دقیق کیارستمی از آدمها و شرایط زمانه است. با این حال، شیوه نگرش او به موقعیت پرتنش کودکان و نوجوانان، ناخواسته حضور کیارستمی بهعنوان کارگردان را در آثارش کمرنگ جلوه میدهد؛ گویی این آدمهای داستان هستند که تماشاگر و کارگردان را وادار به دیدن زندگیشان میکنند. اینجاست که هنر بازیگری در آثار کیارستمی به یکی از بیاهمیتترین عناصر سینمایی تبدیل میشود. هرچند برای تماشاگران ایرانی روشن است که بهترین بازیگران سینمای ایران همان بچهها و نابازیگرانی هستند که در فیلمهای کیارستمی دیده شدهاند.
این آزمایش کیارستمی برای ورود به چالش فروپاشی سینما در «کلوزآپ» و «زیر درختان زیتون» نیز دیده میشود. کیارستمی حسین سبزیان را به صحنهای شبیه به یک اعتراف اجباری دعوت میکند. تماشاگر میداند که بر سکوی روبهروی او خانوادهای در حال بازسازی یک رویداد ژورنالیستی هستند. حضور خبرنگار در فیلم «کلوزآپ» این امکان را به کیارستمی میدهد که فاصله خود و تماشاگر را از انعکاس یک رویداد در چشم رسانه و ماهیت تردیدآمیز آن حفظ کند. در فرایند تجربهورزی کیارستمی با عناصر سینمای رایج و بهویژه عنصر تقلید در هنر بازیگری، اینبار رفتار حسین سبزیان و خانواده آهنخواه برای بازیکردن واقعیت زندگی خود اهمیت مییابد. گویی همان اندازه که حسین سبزیان در تقلید نقش خود فریبکارانه عمل میکند، خبرنگار سودجو و خانواده آهنخواه نیز در گمراهی تماشاگر و در بستر آزمایش عباس کیارستمی، بهعنوان همدست حسین سبزیان در وقوع یک کلاهبرداری شناخته میشوند. در واقع شخصیتها با دست خود پرده از رفتار غیرقابل پیشبینیشان برمیدارند. این اتفاق در «لباسی برای عروسی» به شکلی مشابه اما با کیفیتی دیگر دیده میشود. خیاط، قهوهچی، بنکدار و شاگردان
کمسنوسالشان در یک موقعیت محدود، قصه خود را ساخته و با رفتار خود، جامعه و اتفاقات روزمره شهر را پیش چشم تماشاگر میسازند. کیارستمی در این میان تنها یک کنجکاو صادق است که از رفتار و منش سوژههایش تبعیت کامل دارد. پس کیارستمی با ترتیبدادن این نمایش تلاش میکند تا جای ممکن از تندیسی که با دقت هرچه تمام تراشیده است، فاصله بگیرد تا شاهد نتیجه آزمایشی خطرناک باشد. اگر این فرایند با جلوگیری از غلبه سینمازدگی بر موقعیت اصلی بهدرستی صورت بگیرد، کیارستمی موفق میشود که درد و رنج زندگی بچههای فیلم «لباسی برای عروسی» را به هویت اجتماعی آنها پیوند دهد و سیاهی انکارناپذیر موجود در روزگار شخصیتها را به تماشاگر منتقل کند. حسین سبزیان در فیلم «کلوزآپ» نیز چنین وضعیتی را تجربه میکند. او بیش از آنکه بهعنوان یک متهم معرفی شود، روزمره دردآوری را به تماشاگر عرضه میکند که توانایی ایستادن و قضاوتکردن درباره رفتار او به واکنشی دشوار از سوی تماشاگر تبدیل میشود. آدمهای فیلم «زیر درختان زیتون» با پیچیدگی بیشتری در همین کارگاه، به یک تجربه غیرنمایشی دعوت میشوند. این واکنش دشوار همان چالش عمیقی است که سرگشتگی کیارستمی در
مواجهه با خبر وقوع زلزله مرگبار در رستمآباد را رقم میزند. او برای درک بیشتر این ناتوانی «زندگی و دیگر هیچ» را بهعنوان واکنش خود به زندگی شخصیتهای فیلم «خانه دوست کجاست؟» که حالا درد و رنج مرگ و بیخانمانی را تجربه میکنند، ثبت میکند. اگرچه همواره مواجهه کیارستمی با آوارگان زلزلهزده در مسیر یافتن بازیگران فیلمش آمیخته با شور زندگی و امیدواری بازخوانی میشود، اما بعد از چند سال، نادیدنیهای زندگی اهالی رستمآباد و بهویژه خواستههای حسین و طاهره در «زیر درختان زیتون» سر از خاک بیرون آورده و گویی آزمودههای کیارستمی را صورتی دیگر میبخشد.
کیارستمی در «زیر درختان زیتون» بیش از هر چیز تلاش میکند تا گسست میان واقعیت زندگی آدمها و خواسته «تهرانیهای فیلمساز» را برجسته کند. کیارستمی این بار آقای کارگردان را به صحنه میبرد تا همچون سایر آثاری که از آنها یاد شد، تا جای ممکن از زمین بازی فاصله بگیرد. آقای کارگردان از همان ابتدای راه خود، مسیری را برمیگزیند که خود و گروهش را در مقابل اهالی زلزلهزده قرار دهد. در این مسیر او تلاش میکند که خلقوخوی روستاییان را درک کند اما رفتار متفاوت آنها چیزی نیست که در آموزههای سینما آمده باشد. به همین دلیل مشابه آنچه در تجربههای پیشین کیارستمی رخ میدهد، اینجا نیز تکرار میشود؛ آدمهای بازی به آقای کارگردان میآموزند که زندگی (واقعیت) با سینما هیچ ارتباطی ندارد. در واقع رابطه کارگردان و حسین در این فیلم در ادامه گفتوگوی بیانتهای کیارستمی با آدمهای واقعی است. آقای کارگردان در نقشی که به او واگذار شده است و در مواجهه با اهالی روستا سعی میکند راه تعلیم و تربیت را پیش بگیرد اما ناخواسته درمییابد که روزمره اهالی رستمآباد واقعیت متفاوتی را به او نشان خواهد داد؛ پس آماده میشود که با تماشای رفتار حسین و
طاهره این نادیدنیها را درک کند.
عباس کیارستمی برای اینکه بتواند خود و کیفیت تجربههای سینماییاش را با فاصله ببیند با پذیرفتن هراسی که ممکن است هر سینماگری توانایی تحمل آن را نداشته باشد، گفتوگوی شیرینی را با تجربههای خود که معطوف به هنر سینماست، آغاز میکند. کار او در برخی از آثارش شبیه به نویسندهای است که خود را بهعنوان هنرمندی واقعگرا معرفی میکند اما احساس میکند ادبیات و امکانات بیانی گسترده آن در پی قالبریزی نگاه خاصی است که دیر یا زود ممکن است نویسنده را در مقام مؤلفی قرار دهد که از زندگی و واقعیت بیخبر است و روز و شب خود را با شخصیتهای خیالی و رویدادهای انتزاعی میگذراند. کیارستمی برای اینکه ناگهان به گودال عمیق سینما نیفتد، مواد خام سینمای شخصیاش را در یک فرایند کالبدشکافی قرار میدهد تا بتواند حضور خود در میان شخصیتهای داستانی، قصهها و مکانهای واقعی را برانداز کند. اگرچه این فرایند فروپاشی در تجربههای اولیه او مثل «لباسی برای عروسی»، «قضیه شکل اول، شکل دوم»، «همشهری» و «مشق شب» بهخوبی دیده میشود اما به نظر میرسد این گفتوگوی بیپاسخ در فیلمهای «کلوزآپ»، «زندگی و دیگر هیچ»، «زیر درختان زیتون»، «آ. ب. ث.
آفریقا»، «ده»، «نامهها»، «پنج» و «شیرین» به شکلی جدیتر دنبال میشود. درواقع کیارستمی در مواجهه با ردپای نمایشی و باورنکردنیای که چرخهای بیروح و مکانیکی هنر سینما در طول سالها هماندیشی بر جا گذاشته است، راهحلهایی را جستوجو میکند که بیش از هر چیز او را به نمایش جنبههای نادیدنی از زندگی آدمها بر پرده سینما نزدیک میکند. بدون شک این جستوجو هیچ شباهتی به تلاش سینماگران واقعگرا در جریان موج نوی فرانسه یا سینماگرانی که نوعی واقعیت هیجانی را در قالب ترفندهای نوین سینمایی به تماشاگر عرضه میکنند، ندارد و بیشتر معطوف به رابطه کنجکاوانه کیارستمی، تماشاگر و شخصیت کنشپذیر با موقعیتهای ساختگی است.
کیارستمی تلاش میکند شالوده این موقعیت ساختگی را با استفاده از نیروی آدمهای واقعی و نمایش گوشههایی از زندگی آنها که همواره در قواعد سینمای سازمانی بهعنوان «زوائد قابل حذف» شمرده میشوند، با تغییراتی همراه کند. اگرچه این تلاش هیجانانگیز تفکیک قابل توجهی را میان آثار کیارستمی رقم میزند اما ریشههای این جستوجو در فیلمهای اولیه او بهویژه «لباسی برای عروسی» بهخوبی دیده میشود. رابطه علی جیرجیرک، ممدکاراته و حسین که هر سه در یک پاساژ تولید و فروش لباس کار میکنند، در مواجهه آنها با دوختهشدن یک دست کتوشلوار شکل میگیرد. به همین بهانه کیارستمی با واداشتن آدمها به حرفزدنهای مکرر، موفق میشود مختصات جغرافیایی یک مکان مشخص در تهران دهه 50 را بهخوبی نشان دهد. کار او در اینجا استفاده از ظرفیتهای واقعی عناصر روایی و بصری و ارائه تصویری دقیق از منش شخصیتها، وضعیت اجتماعی و اقتصادی شهر و صورتبندی یک قصه ساده به زبان سینماست. اما آنچه «لباسی برای عروسی» را در راستای «کلوزآپ»، «زیر درختان زیتون» و نمونههای دیگری که از آن یاد شد قرار میدهد، چگونگی شکلگیری موقعیت سوژهها در چشم تماشاگر است. علی،
شاگرد حسنآقای خیاط است. ممد و حسین از او میخواهند کتوشلوار دوختهشدهای را به آنها قرض بدهد. وضعیت این سه نوجوان در موقعیتی که کیارستمی انتخاب میکند و در مقایسه با زندگی پسربچهای که سال به سال سفارش کتوشلوار میدهد، میتوانست قصهای سوزناک از فقر و فلاکت را نمایش دهد اما کیارستمی بدون تأکید مستقیم به فاصله طبقاتی شخصیتها، مبارزه ممدکاراته و حسین برای بهدستآوردن کتوشلوار تازه دوختهشده را با جزئیات کامل به تصویر میکشد. حسین کتوشلوار را برای یک قرار عاشقانه میخواهد و ممد برای پرسهزنیهای شبانه و حضور در یک مراسم شعبدهبازی. وقتی برادر ممدکاراته به پاساژ میآید و با او درگیر میشود، بخشی از سرگذشت دردناک یک نوجوان برای تماشاگر بازگو میشود. در اینجا به نظر میرسد که کیارستمی با نوعی بیتفاوتی قصه آدمهای فیلمش را دنبال میکند و حتی وقتی خون بر چهره نوجوان بیسرپرست فیلم مینشیند، نگاه کیارستمی متوجه ترس علی برای چکیدن یک قطره خون به «لباسی برای عروسی» است. عصبانیت برادر ممدکاراته با شوخطبعی حسنآقای خیاط و لوندی مرد قهوهچی به خنده تبدیل میشود.
علی و حسین کتوشلوار را از تن ممد بیرون میآورند و ماجرای «یک قطره خون و کتوشلوار» بدون برجستهنمایی اندوه و ماتم پایان میپذیرد. ممکن است این فاصله کیارستمی از سوژههای درمانده اجتماعی تعابیری همچون «نگاه از بالا به پایین» را همراه داشته باشد اما نمایش جزئیات روابط انسانی در «لباسی برای عروسی» بهخوبی گویای شناخت دقیق کیارستمی از آدمها و شرایط زمانه است. با این حال، شیوه نگرش او به موقعیت پرتنش کودکان و نوجوانان، ناخواسته حضور کیارستمی بهعنوان کارگردان را در آثارش کمرنگ جلوه میدهد؛ گویی این آدمهای داستان هستند که تماشاگر و کارگردان را وادار به دیدن زندگیشان میکنند. اینجاست که هنر بازیگری در آثار کیارستمی به یکی از بیاهمیتترین عناصر سینمایی تبدیل میشود. هرچند برای تماشاگران ایرانی روشن است که بهترین بازیگران سینمای ایران همان بچهها و نابازیگرانی هستند که در فیلمهای کیارستمی دیده شدهاند.
این آزمایش کیارستمی برای ورود به چالش فروپاشی سینما در «کلوزآپ» و «زیر درختان زیتون» نیز دیده میشود. کیارستمی حسین سبزیان را به صحنهای شبیه به یک اعتراف اجباری دعوت میکند. تماشاگر میداند که بر سکوی روبهروی او خانوادهای در حال بازسازی یک رویداد ژورنالیستی هستند. حضور خبرنگار در فیلم «کلوزآپ» این امکان را به کیارستمی میدهد که فاصله خود و تماشاگر را از انعکاس یک رویداد در چشم رسانه و ماهیت تردیدآمیز آن حفظ کند. در فرایند تجربهورزی کیارستمی با عناصر سینمای رایج و بهویژه عنصر تقلید در هنر بازیگری، اینبار رفتار حسین سبزیان و خانواده آهنخواه برای بازیکردن واقعیت زندگی خود اهمیت مییابد. گویی همان اندازه که حسین سبزیان در تقلید نقش خود فریبکارانه عمل میکند، خبرنگار سودجو و خانواده آهنخواه نیز در گمراهی تماشاگر و در بستر آزمایش عباس کیارستمی، بهعنوان همدست حسین سبزیان در وقوع یک کلاهبرداری شناخته میشوند. در واقع شخصیتها با دست خود پرده از رفتار غیرقابل پیشبینیشان برمیدارند. این اتفاق در «لباسی برای عروسی» به شکلی مشابه اما با کیفیتی دیگر دیده میشود. خیاط، قهوهچی، بنکدار و شاگردان
کمسنوسالشان در یک موقعیت محدود، قصه خود را ساخته و با رفتار خود، جامعه و اتفاقات روزمره شهر را پیش چشم تماشاگر میسازند. کیارستمی در این میان تنها یک کنجکاو صادق است که از رفتار و منش سوژههایش تبعیت کامل دارد. پس کیارستمی با ترتیبدادن این نمایش تلاش میکند تا جای ممکن از تندیسی که با دقت هرچه تمام تراشیده است، فاصله بگیرد تا شاهد نتیجه آزمایشی خطرناک باشد. اگر این فرایند با جلوگیری از غلبه سینمازدگی بر موقعیت اصلی بهدرستی صورت بگیرد، کیارستمی موفق میشود که درد و رنج زندگی بچههای فیلم «لباسی برای عروسی» را به هویت اجتماعی آنها پیوند دهد و سیاهی انکارناپذیر موجود در روزگار شخصیتها را به تماشاگر منتقل کند. حسین سبزیان در فیلم «کلوزآپ» نیز چنین وضعیتی را تجربه میکند. او بیش از آنکه بهعنوان یک متهم معرفی شود، روزمره دردآوری را به تماشاگر عرضه میکند که توانایی ایستادن و قضاوتکردن درباره رفتار او به واکنشی دشوار از سوی تماشاگر تبدیل میشود. آدمهای فیلم «زیر درختان زیتون» با پیچیدگی بیشتری در همین کارگاه، به یک تجربه غیرنمایشی دعوت میشوند. این واکنش دشوار همان چالش عمیقی است که سرگشتگی کیارستمی در
مواجهه با خبر وقوع زلزله مرگبار در رستمآباد را رقم میزند. او برای درک بیشتر این ناتوانی «زندگی و دیگر هیچ» را بهعنوان واکنش خود به زندگی شخصیتهای فیلم «خانه دوست کجاست؟» که حالا درد و رنج مرگ و بیخانمانی را تجربه میکنند، ثبت میکند. اگرچه همواره مواجهه کیارستمی با آوارگان زلزلهزده در مسیر یافتن بازیگران فیلمش آمیخته با شور زندگی و امیدواری بازخوانی میشود، اما بعد از چند سال، نادیدنیهای زندگی اهالی رستمآباد و بهویژه خواستههای حسین و طاهره در «زیر درختان زیتون» سر از خاک بیرون آورده و گویی آزمودههای کیارستمی را صورتی دیگر میبخشد.
کیارستمی در «زیر درختان زیتون» بیش از هر چیز تلاش میکند تا گسست میان واقعیت زندگی آدمها و خواسته «تهرانیهای فیلمساز» را برجسته کند. کیارستمی این بار آقای کارگردان را به صحنه میبرد تا همچون سایر آثاری که از آنها یاد شد، تا جای ممکن از زمین بازی فاصله بگیرد. آقای کارگردان از همان ابتدای راه خود، مسیری را برمیگزیند که خود و گروهش را در مقابل اهالی زلزلهزده قرار دهد. در این مسیر او تلاش میکند که خلقوخوی روستاییان را درک کند اما رفتار متفاوت آنها چیزی نیست که در آموزههای سینما آمده باشد. به همین دلیل مشابه آنچه در تجربههای پیشین کیارستمی رخ میدهد، اینجا نیز تکرار میشود؛ آدمهای بازی به آقای کارگردان میآموزند که زندگی (واقعیت) با سینما هیچ ارتباطی ندارد. در واقع رابطه کارگردان و حسین در این فیلم در ادامه گفتوگوی بیانتهای کیارستمی با آدمهای واقعی است. آقای کارگردان در نقشی که به او واگذار شده است و در مواجهه با اهالی روستا سعی میکند راه تعلیم و تربیت را پیش بگیرد اما ناخواسته درمییابد که روزمره اهالی رستمآباد واقعیت متفاوتی را به او نشان خواهد داد؛ پس آماده میشود که با تماشای رفتار حسین و
طاهره این نادیدنیها را درک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.