|

ترکیب هنرمندانه و مسئله‌دار دو مكتب

محمد زارع‌شیرین‌کندی

تشیع (اعم از امامیه و اسماعیلیه و زیدیه و...) به‌مثابه مذهبی معتقد به اصول و فروع دیانت وحیانی طبیعتا نمی‌تواند با مارکسیسم به‌ منزله یک ایدئولوژی مدرن و فراروایت و بی‌اعتقاد به مبادی و مبانی دیانت وحیانی جمع و متحد شود.

تشیع به‌عنوان یک مذهب متعلق به دوره پیش از مدرن نمی‌تواند کمترین ربطی به مارکسیسم به‌مثابه یکی از فرزندان جسور، سرکش، معترض و عصیانگر نهضت روشنگری غرب داشته باشد؛ اما تشیع و مارکسیسم در برخی چشم‌های ظاهربین و سطحی‌نگر نمی‌توانند عاری از پاره‌ای مشترکات باشند: عقاید و ارزش‌ها و آرمان‌های تشیع به‌ نوبه خود بسیار جذاب و محرک و مهیج‌اند. در حقیقت تشیع مذهبی شورانگیز و دلکش و ازهمین‌رو جنبش‌آفرین است.
بیشتر آرا و اندیشه‌های مارکسیستی نیز دل و احساس و عاطفه انسان را مخاطب قرار می‌دهد، به‌ویژه مارکسیسمی که با اگزیستانسیالیسم سارتر درآمیخته شده باشد و دقیقا به‌ همین سبب محتوای نظری مارکسیسم معطوف به عمل (پراکسیس)، تغییر و انقلاب است. یکی از اصول پنج‌گانه تشیع، عدل است و این علاوه‌بر عدل الهی، دربردارنده عدالت اجتماعی و سیاسی نیز بوده است.
تشیع در طول تاریخ همواره عدالت‌طلب و برابری‌خواه بوده و پیروانش را به برادری (همبستگی)، ازخودگذشتگی، شهامت و مبارزه با سرمایه‌اندوزی (کنازی) فراخوانده است. می‌دانیم که بیشتر زراندوزان و «ملا» و «مترف» تاریخ اسلام از اهل سنت بوده‌اند. مارکسیسم نیز تاریخ بشر را تاریخ تنازع طبقاتی قلمداد کرده و بر آن بوده که خاصه در دوره مدرن تاریخ بشر طبقات سرمایه‌دار و کارخانه‌دار و زمین‌دار و اصحاب صنایع سنگین به طبقه کارگرِ نیازمند و مستمند به‌مثابه «شیء» و «ابزار» نگریسته نه «شخص»، و از نیروی جسمی و روانی او نهایت بهره‌برداری را کرده است؛ به‌ گونه‌ای که چنین تبعیض و استثمار و بهره‌کشی‌ای در هیچ دوره‌ای سابقه نداشته است.
از موضع مارکسیسم، بر کارگران است که متحد شوند، بشورند و حق خویش را از سرمایه‌داری لیبرالِ غارتگر بگیرند، چراکه آنها چیزی ندارند که از دست بدهند، جز زنجیرهای‌شان. تشیع همواره مرکز و پایگاه دفاع از مستضعفان، محرومان، پابرهنگان و گرسنگان تاریخ اسلام بوده است و با علامت و پرچم مظلومیت قصد داشته به حق‌طلبی و خون‌خواهی فرزندان و یاران علی برخیزد و قیام کند.
مارکسیسم نیز مکتب حمایت و پشتیبانی از طبقه کارگر (پرولتاریا) در دوره جدید حیات بشر بوده است؛ مارکسیسم نیز همواره حق و حقوق کارگران و کشاورزان ستم‌دیده را طلب کرده و آنها را به خیزش و شورش ضد نظام سرمایه‌داری فراخوانده است.
در کلام پیشوایان تشیع، به‌ویژه شخص حضرت علی، همواره آتش درد و غم و اندوهی جانکاه شعله می‌کشد و ازاین‌رو بیانات‌شان بر دل‌ها می‌نشیند و سخت اثر می‌گذارد. رهبران مارکسیسم، به‌ویژه خودِ مارکس نیز هرگز نمی‌توانستند تأثیری چنان ژرف و گسترده در سطح جهانی بگذارند مگر آنکه سخنشان برخاسته از درد و رنجی طاقت‌فرسا بوده باشد. «بیان شوق چه حاجت که سوز آتش دل/ توان شناخت ز سوزی که در سخن باشد».
این نوع مارکسیسم به‌ویژه زمانی از دانشجویان و کتاب‌خوانان و تحصیل‌کرده‌های عالم دل ربود که با اگزیستانسیالیسم سارتر سازگار و ممزوج شد. ترکیبِ هنرمندانه و آراسته و فریبای تشیع و مارکسیسم را حوالت تاریخ معاصر ما بر‌عهده شادروان دکتر علی شریعتی گذاشت. امتزاجِ مذهبی از دوره پیش از مدرن با یکی از ایدئولوژی‌های استوار و فراگیرِ مدرن کاری بسیار فریبنده است و همواره می‌تواند خطر سلطه ایدئولوژی را در پی داشته باشد. به‌هر‌حال، حوالت تاریخ معاصر ما این کار را به شریعتی سپرد و او با آن کار مبانی ایدئولوژیک یک انقلاب بزرگ را پی ریخت و الزامات و شرایط آن را مهیا کرد.

تشیع (اعم از امامیه و اسماعیلیه و زیدیه و...) به‌مثابه مذهبی معتقد به اصول و فروع دیانت وحیانی طبیعتا نمی‌تواند با مارکسیسم به‌ منزله یک ایدئولوژی مدرن و فراروایت و بی‌اعتقاد به مبادی و مبانی دیانت وحیانی جمع و متحد شود.

تشیع به‌عنوان یک مذهب متعلق به دوره پیش از مدرن نمی‌تواند کمترین ربطی به مارکسیسم به‌مثابه یکی از فرزندان جسور، سرکش، معترض و عصیانگر نهضت روشنگری غرب داشته باشد؛ اما تشیع و مارکسیسم در برخی چشم‌های ظاهربین و سطحی‌نگر نمی‌توانند عاری از پاره‌ای مشترکات باشند: عقاید و ارزش‌ها و آرمان‌های تشیع به‌ نوبه خود بسیار جذاب و محرک و مهیج‌اند. در حقیقت تشیع مذهبی شورانگیز و دلکش و ازهمین‌رو جنبش‌آفرین است.
بیشتر آرا و اندیشه‌های مارکسیستی نیز دل و احساس و عاطفه انسان را مخاطب قرار می‌دهد، به‌ویژه مارکسیسمی که با اگزیستانسیالیسم سارتر درآمیخته شده باشد و دقیقا به‌ همین سبب محتوای نظری مارکسیسم معطوف به عمل (پراکسیس)، تغییر و انقلاب است. یکی از اصول پنج‌گانه تشیع، عدل است و این علاوه‌بر عدل الهی، دربردارنده عدالت اجتماعی و سیاسی نیز بوده است.
تشیع در طول تاریخ همواره عدالت‌طلب و برابری‌خواه بوده و پیروانش را به برادری (همبستگی)، ازخودگذشتگی، شهامت و مبارزه با سرمایه‌اندوزی (کنازی) فراخوانده است. می‌دانیم که بیشتر زراندوزان و «ملا» و «مترف» تاریخ اسلام از اهل سنت بوده‌اند. مارکسیسم نیز تاریخ بشر را تاریخ تنازع طبقاتی قلمداد کرده و بر آن بوده که خاصه در دوره مدرن تاریخ بشر طبقات سرمایه‌دار و کارخانه‌دار و زمین‌دار و اصحاب صنایع سنگین به طبقه کارگرِ نیازمند و مستمند به‌مثابه «شیء» و «ابزار» نگریسته نه «شخص»، و از نیروی جسمی و روانی او نهایت بهره‌برداری را کرده است؛ به‌ گونه‌ای که چنین تبعیض و استثمار و بهره‌کشی‌ای در هیچ دوره‌ای سابقه نداشته است.
از موضع مارکسیسم، بر کارگران است که متحد شوند، بشورند و حق خویش را از سرمایه‌داری لیبرالِ غارتگر بگیرند، چراکه آنها چیزی ندارند که از دست بدهند، جز زنجیرهای‌شان. تشیع همواره مرکز و پایگاه دفاع از مستضعفان، محرومان، پابرهنگان و گرسنگان تاریخ اسلام بوده است و با علامت و پرچم مظلومیت قصد داشته به حق‌طلبی و خون‌خواهی فرزندان و یاران علی برخیزد و قیام کند.
مارکسیسم نیز مکتب حمایت و پشتیبانی از طبقه کارگر (پرولتاریا) در دوره جدید حیات بشر بوده است؛ مارکسیسم نیز همواره حق و حقوق کارگران و کشاورزان ستم‌دیده را طلب کرده و آنها را به خیزش و شورش ضد نظام سرمایه‌داری فراخوانده است.
در کلام پیشوایان تشیع، به‌ویژه شخص حضرت علی، همواره آتش درد و غم و اندوهی جانکاه شعله می‌کشد و ازاین‌رو بیانات‌شان بر دل‌ها می‌نشیند و سخت اثر می‌گذارد. رهبران مارکسیسم، به‌ویژه خودِ مارکس نیز هرگز نمی‌توانستند تأثیری چنان ژرف و گسترده در سطح جهانی بگذارند مگر آنکه سخنشان برخاسته از درد و رنجی طاقت‌فرسا بوده باشد. «بیان شوق چه حاجت که سوز آتش دل/ توان شناخت ز سوزی که در سخن باشد».
این نوع مارکسیسم به‌ویژه زمانی از دانشجویان و کتاب‌خوانان و تحصیل‌کرده‌های عالم دل ربود که با اگزیستانسیالیسم سارتر سازگار و ممزوج شد. ترکیبِ هنرمندانه و آراسته و فریبای تشیع و مارکسیسم را حوالت تاریخ معاصر ما بر‌عهده شادروان دکتر علی شریعتی گذاشت. امتزاجِ مذهبی از دوره پیش از مدرن با یکی از ایدئولوژی‌های استوار و فراگیرِ مدرن کاری بسیار فریبنده است و همواره می‌تواند خطر سلطه ایدئولوژی را در پی داشته باشد. به‌هر‌حال، حوالت تاریخ معاصر ما این کار را به شریعتی سپرد و او با آن کار مبانی ایدئولوژیک یک انقلاب بزرگ را پی ریخت و الزامات و شرایط آن را مهیا کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.