بخت بزرگ او
شرق: «دوشنبه حالم خوب بود. سهشنبه هم حالم خوب بود. چهارشنبه هم تا ناهار حالم خوب بود، سر ناهار همون روز بود که یههو همه روزمرگیهای کوچیک و قشنگ به باد رفت. معمولا، اگه قرار نباشه خانم هِیمن برای یکی از اون بازدیدهای رسمیش بیاد سراغمون، ساعت دوازدهونیم که میشه همهچیز رو میذارم کنار و میگم خب دیگه ظهر شده. یه دستی به سر و صورتم میکشم، یه چیزی میندازم رو دوشم و میرم توالت بخش قیمتگذاری... البته درستش اینه که برم توالت بخش بایگانی، ولی بهشونم گفتهم، کاسه توالت اونجا تله مرگه دیگهم زنگ نمیزنم که بگم...». این آغاز تکگویی «زن بیاهمیت» از آلن بنت است که به تازگی در کتابی با عنوان «تکگوییها» با ترجمه مژده ثامتی در نشر نیلا منتشر شده است. آلن بنت نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس و هنرپیشه انگلیسی است که در سال 1934 متولد شده و در طول سالهای فعالیتش جوایزی هم به دست آورده و در ایران هم کموبیش شناخته میشود. پیش از این یکی از تکگوییهای همین مجموعهای که بهتازگی از او به فارسی منتشر شده، با عنوان «نامهنویس» با ترجمه بهاره جهاندوست در مجموعه کتاب کوچک نشر نیلا منتشر شده بود.
تکگوییهای این کتاب را در واقع میتوان نمایشنامههای تلویزیونی دانست و عنوان اصلی این کتاب «Talking Heads» است. آنطورکه مترجم کتاب هم توضیح داده، منظور از این اصطلاح تصویر مجریان یا شرکتکنندگان در گفتوگوهای تلویزیونی است که غالبا در نمای درشت در حال سخنگفتن دیده میشوند. آلن بنت از این قالب برای اجرای نمایشهای تکنفرهاش و طراحی مجموعهای نمایشی برای این نوع تصویربرداری بهره گرفته است.
ترجمه فارسی کتاب شامل 9 تکگویی با این عناوین است: «زن بیاهمیت»، «بستری میان عدسها»، «بخت بزرگ او»، «ثابتقدم»، «بیسکویتی زیر کاناپه»، «دست خدا»، «خانم فوزارد پابند میشود»، «سگ خیابانی» و «شبهای باغ اسپانیایی». آلن بنت مقدمهای هم برای کتاب نوشته و در آن درباره تکگویی «زن بیاهمیت» توضیحاتی داده است. او میگوید که این تکگویی را با این تصور نوشته که شاید خودش آن را کارگردانی کند. برای این منظور قالبی ساده طراحی میکند: نمایشنامهای که فقط یک بازیگر زن دارد و او مستقیم با دوربین صحبت میکند: «با این تصور که حداکثر با دو دوربین بتوانم کار کنم نمایشنامه را به صورت مجموعهای از نماهای متوسط طراحی کردم که دوربین خیلی آهسته به سمت نمای درشت شخصیت حرکت کند، لحظاتی روی همان نماهای درشت بماند و دوباره به همان آهستگی از او فاصله بگیرد. نمیخواستم بین صحنهها هیچ قطعی وجود داشته باشد، گرچه این طولانیشدن برداشت بعضی قسمتها بار زیادی بر دوش بازیگر میگذاشت: مثلا اولین گفتار (در زن بیاهمیت) دوازده دقیقه طول میکشد. در فیلمبرداری به این شیوه، قطعکردن تصویر عملا غیرممکن میشود: یک تپق یا اشتباه کوچک و آنگاه
دوباره بازگشت به ابتدای صحنه. یک راهحل، استفاده از صفحه نشاندهنده متن در معرض دید بازیگر بود؛ اما پاتریشیا راتلج، بازیگری که نمایشنامه برای او نوشته شد، عاجزانه میخواست از آن استفاده نکند و البته حق هم داشت. حتی زمانی که بازیگر بر متن نمایش تسلط کامل داشته باشد، دیدن همان متن که در کنار عدسی دوربین آرامآرام پایین میرود، نگاه بازیگر را به سوی خود میکشد؛ افسون مجذوبکننده مشابه نگاه مار که خرگوش را میخکوب میکند. در نتیجه تصمیم گرفتم از دوربین دوم استفاده کنم».
آلن بین میگوید شکل نمایشی که در نهایت برای این متنها انتخاب شده، ساختار خاصی دارد که با وجود اینکه در آن تنها یک نفر حرف میزند اما کنش زیادی هم وجود دارد. هر قسمت اغلب با اشاره به چیزی تمام میشود که ظاهرا بیهوده است اما داستان را پیش میبرد. در بخشی از تکگویی «بخت بزرگ او» میخوانیم: «هفته پیش یه نفرو کشتم. شلیک کردم به پشتش. الان دلم تنگ شده واسه اون کار. خیلی باحال بود. اما نمیخوام غصهشو بخورم. آدم باید همیشه به آینده فکر کنه. داشتن همچین تجربههایی میتونه خیلییی مفید باشه، آدم هیچوقت نمیدونه دوباره کی ممکنه ازش بخوان یه همچین کاری بکنه. تو حوزه وظایف من نبود این کار. من نه پلیس بودم نه جنایتکار. شلیک هم با این تفنگهای نیزهانداز بود در واقع، اما تصادفی نبود. دقیقا بعد از یه کشمکش شدید با وجدانم تصمیم به کشتن گرفتم. باید نشون میدادم که وقتی ماشه رو میکشم دیگه هیچچی مثل قبلش نخواهد بود: این ماجرای زنی بود سر دوراهی. البته این ماجرای سریال دوراهی نبود. تو دوراهی به کسی شلیک نمیکنن، حداقل با تفنگ نیزهای این کارو نمیکنن. اونجا اگه قرار باشه به کسی شلیک کنن با اسلحهای شلیک میشه که به فضای
اون مهمونخونههه بخوره. آخه من تو دوراهی هم بودم. تو قسمتی بودم که راجع به یه ناهار سرپایی بود...».
شرق: «دوشنبه حالم خوب بود. سهشنبه هم حالم خوب بود. چهارشنبه هم تا ناهار حالم خوب بود، سر ناهار همون روز بود که یههو همه روزمرگیهای کوچیک و قشنگ به باد رفت. معمولا، اگه قرار نباشه خانم هِیمن برای یکی از اون بازدیدهای رسمیش بیاد سراغمون، ساعت دوازدهونیم که میشه همهچیز رو میذارم کنار و میگم خب دیگه ظهر شده. یه دستی به سر و صورتم میکشم، یه چیزی میندازم رو دوشم و میرم توالت بخش قیمتگذاری... البته درستش اینه که برم توالت بخش بایگانی، ولی بهشونم گفتهم، کاسه توالت اونجا تله مرگه دیگهم زنگ نمیزنم که بگم...». این آغاز تکگویی «زن بیاهمیت» از آلن بنت است که به تازگی در کتابی با عنوان «تکگوییها» با ترجمه مژده ثامتی در نشر نیلا منتشر شده است. آلن بنت نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس و هنرپیشه انگلیسی است که در سال 1934 متولد شده و در طول سالهای فعالیتش جوایزی هم به دست آورده و در ایران هم کموبیش شناخته میشود. پیش از این یکی از تکگوییهای همین مجموعهای که بهتازگی از او به فارسی منتشر شده، با عنوان «نامهنویس» با ترجمه بهاره جهاندوست در مجموعه کتاب کوچک نشر نیلا منتشر شده بود.
تکگوییهای این کتاب را در واقع میتوان نمایشنامههای تلویزیونی دانست و عنوان اصلی این کتاب «Talking Heads» است. آنطورکه مترجم کتاب هم توضیح داده، منظور از این اصطلاح تصویر مجریان یا شرکتکنندگان در گفتوگوهای تلویزیونی است که غالبا در نمای درشت در حال سخنگفتن دیده میشوند. آلن بنت از این قالب برای اجرای نمایشهای تکنفرهاش و طراحی مجموعهای نمایشی برای این نوع تصویربرداری بهره گرفته است.
ترجمه فارسی کتاب شامل 9 تکگویی با این عناوین است: «زن بیاهمیت»، «بستری میان عدسها»، «بخت بزرگ او»، «ثابتقدم»، «بیسکویتی زیر کاناپه»، «دست خدا»، «خانم فوزارد پابند میشود»، «سگ خیابانی» و «شبهای باغ اسپانیایی». آلن بنت مقدمهای هم برای کتاب نوشته و در آن درباره تکگویی «زن بیاهمیت» توضیحاتی داده است. او میگوید که این تکگویی را با این تصور نوشته که شاید خودش آن را کارگردانی کند. برای این منظور قالبی ساده طراحی میکند: نمایشنامهای که فقط یک بازیگر زن دارد و او مستقیم با دوربین صحبت میکند: «با این تصور که حداکثر با دو دوربین بتوانم کار کنم نمایشنامه را به صورت مجموعهای از نماهای متوسط طراحی کردم که دوربین خیلی آهسته به سمت نمای درشت شخصیت حرکت کند، لحظاتی روی همان نماهای درشت بماند و دوباره به همان آهستگی از او فاصله بگیرد. نمیخواستم بین صحنهها هیچ قطعی وجود داشته باشد، گرچه این طولانیشدن برداشت بعضی قسمتها بار زیادی بر دوش بازیگر میگذاشت: مثلا اولین گفتار (در زن بیاهمیت) دوازده دقیقه طول میکشد. در فیلمبرداری به این شیوه، قطعکردن تصویر عملا غیرممکن میشود: یک تپق یا اشتباه کوچک و آنگاه
دوباره بازگشت به ابتدای صحنه. یک راهحل، استفاده از صفحه نشاندهنده متن در معرض دید بازیگر بود؛ اما پاتریشیا راتلج، بازیگری که نمایشنامه برای او نوشته شد، عاجزانه میخواست از آن استفاده نکند و البته حق هم داشت. حتی زمانی که بازیگر بر متن نمایش تسلط کامل داشته باشد، دیدن همان متن که در کنار عدسی دوربین آرامآرام پایین میرود، نگاه بازیگر را به سوی خود میکشد؛ افسون مجذوبکننده مشابه نگاه مار که خرگوش را میخکوب میکند. در نتیجه تصمیم گرفتم از دوربین دوم استفاده کنم».
آلن بین میگوید شکل نمایشی که در نهایت برای این متنها انتخاب شده، ساختار خاصی دارد که با وجود اینکه در آن تنها یک نفر حرف میزند اما کنش زیادی هم وجود دارد. هر قسمت اغلب با اشاره به چیزی تمام میشود که ظاهرا بیهوده است اما داستان را پیش میبرد. در بخشی از تکگویی «بخت بزرگ او» میخوانیم: «هفته پیش یه نفرو کشتم. شلیک کردم به پشتش. الان دلم تنگ شده واسه اون کار. خیلی باحال بود. اما نمیخوام غصهشو بخورم. آدم باید همیشه به آینده فکر کنه. داشتن همچین تجربههایی میتونه خیلییی مفید باشه، آدم هیچوقت نمیدونه دوباره کی ممکنه ازش بخوان یه همچین کاری بکنه. تو حوزه وظایف من نبود این کار. من نه پلیس بودم نه جنایتکار. شلیک هم با این تفنگهای نیزهانداز بود در واقع، اما تصادفی نبود. دقیقا بعد از یه کشمکش شدید با وجدانم تصمیم به کشتن گرفتم. باید نشون میدادم که وقتی ماشه رو میکشم دیگه هیچچی مثل قبلش نخواهد بود: این ماجرای زنی بود سر دوراهی. البته این ماجرای سریال دوراهی نبود. تو دوراهی به کسی شلیک نمیکنن، حداقل با تفنگ نیزهای این کارو نمیکنن. اونجا اگه قرار باشه به کسی شلیک کنن با اسلحهای شلیک میشه که به فضای
اون مهمونخونههه بخوره. آخه من تو دوراهی هم بودم. تو قسمتی بودم که راجع به یه ناهار سرپایی بود...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.