|

به پاسداشت نام دکتر علی شیخ‌الاسلامی

ساختار‌شکن‌

آزاده تاج‌علی

۲۱ سال پیش، دکتر علی شیخ‌الاسلامی، در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، بانی دعوت از ژاک دریدا برای سفر به ایران شد. داستان از آنجا شروع می‌شود که تازه‌واردان پرشور و پرهیجان ۷۹، آن هم در گروه ادبیات فارسی، نشسته‌ بودند به گپ‌وگفت‌های پای مجسمه‌ای و در معیت دستار سنگی فردوسی، برای شیخ بزرگ دانشکده درخواست فرستاده‌ بودند که دریدا باید به ایران و دانشگاه تهران بیاید و سخنرانی کند. رئیس دانشکده هم عمامه‌اش را روی سر مرتب کرده و بی‌چون‌وچرا پذیرفته بود. شنیده بودیم با لباس مذهبی‌اش، کارهای مبدعانه بسیاری در تاریخ دانشکده داشته؛ ولی تا آن حد باور نمی‌کردیم که با دستور ایشان، کلید تالار شورا را به دست چند جوانک اهل دخان بدهند تا بروند هر جور صلاح می‌دانند برای ارتباط با دریدا برنامه‌ریزی کنند. باور نمی‌کردیم که دکتر شیخ‌الاسلامی گوشی نوکیای ارزشمند آن سال‌هایش را بدهد دست ما تا با هزینه شخصی او، به هر کسی می‌خواهیم زنگ بزنیم و دعوتش کنیم بیاید تالار شورا برای جلسه؛ مثلا به مدیا کاشیگر یا فرزان سجودی. باور نمی‌کردیم یک ردیف بودجه برای دعوت از دریدا قائل شوند و اجازه بدهند چند نفر که هنوز مبادی‌العربیه۲ هم نگذرانده‌اند، بیایند از اهمیت تفکر پست‌مدرن و ساختارشکنی سخن بگویند. آخر در رشته ادبیات فارسی که استاد تدریس داشتند، گذراندن مبادی‌العربیه و صرف و نحو عربی شرط پیشرفت بود و حتی در رشته فلسفه غرب هم شنیده‌ می‌شد که دیدگاه‌های اسپینوزا در کلام برخی استادان، سرانجام به حقانیت نظریه واجب‌الوجود ختم می‌شد. این شرایط ۲۱ سال پیش دانشکده‌ای بود که دکتر شیخ‌الاسلامی ریاستش را برعهده داشت. آن روزها حتی برای هم‌سن و سال‌های ما تعجب داشت که یک روحانی چگونه از قدرت اجرائی خود برای نیل به آرزوی جوانانی استفاده می‌کند که ظاهرشان، درست در نقطه مقابل جهان‌بینی و ردای بلند خودش بود. در‌عین‌حال، اگر دریدا به دانشگاه می‌آمد و شروع می‌کرد به سخنرانی، معلوم نبود سخنانش، چگونه می‌توانست در ادامه کنش‌های مذهبی یا تفسیرهای دینی استاد باشد. پس از چند هفته فعالیت ما، داستان تصرف تالار شورا از چنگال عاشقان معلقات سبع و اشعار عرب جاهلی، به نفع قماش بی‌مبالات دانشکده که جز من، همگی پسرها بودند، در افواه می‌گشت و باعث ملامت بسیار بود. جوانک‌های گشت‌زن در همکف دانشکده، مرتب به استاد گزارش کار می‌دادند و در نبود نت خانگی، در سایت دانشکده میان هزارویک بیم‌و‌امید دست‌و‌پا می‌زدند تا دریدا را به‌زور به ام‌القرای جهان اسلام بکشانند. جوانانی که بیشتر کلاس‌های رشته خودشان را هم، با هر استادی که بود، غیبت می‌کردند تا آن زمان جز نام دکتر شیخ‌الاسلامی برایشان اهمیت نداشت. آنان رفته‌رفته با همراهی و تشویق‌های استاد که امام جماعت مسجد دانشگاه تهران هم بود، داشتند فاتحه سنت و مدرنیته را با هم قرائت می‌کردند. چندی بعد، من نیز به‌ دلایل شخصی دیگر از گروه محبوبم خداحافظی کرده‌ بودم و با لباس مذهبیِ آن وقتم، خودم را در جاهایی خزانده‌ بودم که کمتر مورد طعن باشم. جایی مثل مسجد دانشگاه پشت‌سر استاد؛ چون هرگز جسارت ایشان را در رویارویی با لومة لائم نداشتم. بعدها شنیدم که دریدا هرگز به ایران نیامد و در نامه‌ای به گروه دعوت‌کننده، عذرخواهی رسمی خود را اعلام کرد؛ اما تلاش‌های آن سال‌ها تا جایی پیش رفت که به سفر یورگن هابرماس انجامید. او آمده بود و جایی نزدیک به ردای مذهبی استاد ما، از سکولاریسم و انفکاک دین و حکومت صحبت کرده بود؛ اما چه کسی بود که نداند، تفاوت شیخ‌الاسلامی، با دیگر هم‌لباسانش به شنوندگی حقیقی و پذیرش بود؟

روان بلندش شاد و راه مخاطره‌آمیزش، مالامال از جوانان بالنده و جسور این مرز و بوم.

۲۱ سال پیش، دکتر علی شیخ‌الاسلامی، در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، بانی دعوت از ژاک دریدا برای سفر به ایران شد. داستان از آنجا شروع می‌شود که تازه‌واردان پرشور و پرهیجان ۷۹، آن هم در گروه ادبیات فارسی، نشسته‌ بودند به گپ‌وگفت‌های پای مجسمه‌ای و در معیت دستار سنگی فردوسی، برای شیخ بزرگ دانشکده درخواست فرستاده‌ بودند که دریدا باید به ایران و دانشگاه تهران بیاید و سخنرانی کند. رئیس دانشکده هم عمامه‌اش را روی سر مرتب کرده و بی‌چون‌وچرا پذیرفته بود. شنیده بودیم با لباس مذهبی‌اش، کارهای مبدعانه بسیاری در تاریخ دانشکده داشته؛ ولی تا آن حد باور نمی‌کردیم که با دستور ایشان، کلید تالار شورا را به دست چند جوانک اهل دخان بدهند تا بروند هر جور صلاح می‌دانند برای ارتباط با دریدا برنامه‌ریزی کنند. باور نمی‌کردیم که دکتر شیخ‌الاسلامی گوشی نوکیای ارزشمند آن سال‌هایش را بدهد دست ما تا با هزینه شخصی او، به هر کسی می‌خواهیم زنگ بزنیم و دعوتش کنیم بیاید تالار شورا برای جلسه؛ مثلا به مدیا کاشیگر یا فرزان سجودی. باور نمی‌کردیم یک ردیف بودجه برای دعوت از دریدا قائل شوند و اجازه بدهند چند نفر که هنوز مبادی‌العربیه۲ هم نگذرانده‌اند، بیایند از اهمیت تفکر پست‌مدرن و ساختارشکنی سخن بگویند. آخر در رشته ادبیات فارسی که استاد تدریس داشتند، گذراندن مبادی‌العربیه و صرف و نحو عربی شرط پیشرفت بود و حتی در رشته فلسفه غرب هم شنیده‌ می‌شد که دیدگاه‌های اسپینوزا در کلام برخی استادان، سرانجام به حقانیت نظریه واجب‌الوجود ختم می‌شد. این شرایط ۲۱ سال پیش دانشکده‌ای بود که دکتر شیخ‌الاسلامی ریاستش را برعهده داشت. آن روزها حتی برای هم‌سن و سال‌های ما تعجب داشت که یک روحانی چگونه از قدرت اجرائی خود برای نیل به آرزوی جوانانی استفاده می‌کند که ظاهرشان، درست در نقطه مقابل جهان‌بینی و ردای بلند خودش بود. در‌عین‌حال، اگر دریدا به دانشگاه می‌آمد و شروع می‌کرد به سخنرانی، معلوم نبود سخنانش، چگونه می‌توانست در ادامه کنش‌های مذهبی یا تفسیرهای دینی استاد باشد. پس از چند هفته فعالیت ما، داستان تصرف تالار شورا از چنگال عاشقان معلقات سبع و اشعار عرب جاهلی، به نفع قماش بی‌مبالات دانشکده که جز من، همگی پسرها بودند، در افواه می‌گشت و باعث ملامت بسیار بود. جوانک‌های گشت‌زن در همکف دانشکده، مرتب به استاد گزارش کار می‌دادند و در نبود نت خانگی، در سایت دانشکده میان هزارویک بیم‌و‌امید دست‌و‌پا می‌زدند تا دریدا را به‌زور به ام‌القرای جهان اسلام بکشانند. جوانانی که بیشتر کلاس‌های رشته خودشان را هم، با هر استادی که بود، غیبت می‌کردند تا آن زمان جز نام دکتر شیخ‌الاسلامی برایشان اهمیت نداشت. آنان رفته‌رفته با همراهی و تشویق‌های استاد که امام جماعت مسجد دانشگاه تهران هم بود، داشتند فاتحه سنت و مدرنیته را با هم قرائت می‌کردند. چندی بعد، من نیز به‌ دلایل شخصی دیگر از گروه محبوبم خداحافظی کرده‌ بودم و با لباس مذهبیِ آن وقتم، خودم را در جاهایی خزانده‌ بودم که کمتر مورد طعن باشم. جایی مثل مسجد دانشگاه پشت‌سر استاد؛ چون هرگز جسارت ایشان را در رویارویی با لومة لائم نداشتم. بعدها شنیدم که دریدا هرگز به ایران نیامد و در نامه‌ای به گروه دعوت‌کننده، عذرخواهی رسمی خود را اعلام کرد؛ اما تلاش‌های آن سال‌ها تا جایی پیش رفت که به سفر یورگن هابرماس انجامید. او آمده بود و جایی نزدیک به ردای مذهبی استاد ما، از سکولاریسم و انفکاک دین و حکومت صحبت کرده بود؛ اما چه کسی بود که نداند، تفاوت شیخ‌الاسلامی، با دیگر هم‌لباسانش به شنوندگی حقیقی و پذیرش بود؟

روان بلندش شاد و راه مخاطره‌آمیزش، مالامال از جوانان بالنده و جسور این مرز و بوم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.