|

مناقشه‌ای بدون راه‌حل

کمتر از چهار ماه پس از روی‌کارآمدن دولت دموکرات جو بایدن در واشنگتن، آشوب و ناآرامی به خاورمیانه بازگشت. موشک‌پرانی‌های هفته گذشته به شهر بیت‌المقدس پایانی بود بر صلح نسبی چهار‌ساله که در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ بر منطقه حاکم بود.
زمانی که دولت بایدن در ژانویه امسال کار خود را آغاز کرد، انتظار داشت که در مقایسه با رؤسای جمهوری سابق ایالات متحده، کمتر درگیر مناقشه اسرائیل و فلسطین باشد و در عمل نیز در این چهار ماه بی‌توجهی خود به این موضوع را نشان داد.
بایدن با گذشت چهار روز از تازه‌ترین دور درگیری میان حماس و اسرائیل، در جلسه مطبوعاتی درباره سیاست‌های جدید دولت در موضوع همه‌گیری کرونا و در پاسخ به سؤالات خبرنگاران گفت که با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، صحبت کرده و این را حق اسرائیل می‌داند که از خود دفاع کند. او ابراز امیدواری کرد که این جنگ «هرچه زودتر به پایان برسد». آنتونی بلینکن، وزیر خارجه ایالات متحده هم اعلام كرد كه با همتای اسرائیلی خود و نیز محمود عباس، رئیس تشکیلات فلسطینی، در تماس بوده و اشاره كرد كه «هادی عمرو» دیپلمات‌های نه‌چندان بلندپایه را به اسرائیل می‌فرستد تا با طرفین در تماس باشد. در چنین شرایطی که مقام‌های آمریکایی با بی‌تفاوتی به درگیری جدید واکنش نشان می‌دهند، زمین غزه در حال سوختن است و آرامش شهرهای اسرائیل هم با حملات موشکی شبانه و همچنین خشونت‌های بی‌سابقه بین جامعه یهودی و عربی به هم ریخته است. پایگاه دموکرات‌های چپ‌گرای نزدیک بایدن به‌شدت خواستار افزایش تلاش واشنگتن نه‌تنها برای متوقف‌کردن جنگ؛ بلکه برای پایان‌دادن کامل به این مناقشه است.
«مارتین ایندیک»، دیپلمات سرشناس آمریکایی و سفیر سابق آمریکا در اسرائیل که به مدت هشت سال هم مدیر انستیتوی سیاست خاورمیانه در واشنگتن بود، در مقاله‌ای در «فارن‌افرز» با اشاره به درگیری اخیر حماس و اسرائیل می‌نویسد: «ما پیش از این هم جنگ‌های اسرائیل و حماس را دیده‌ایم و آخرین مورد آن در سال 2014 بود و می‌دانیم که این درگیری‌ها چگونه پیش می‌روند. حماس با کمک جهاد اسلامی فلسطین، موشک‌های خود را به طور بی‌رویه به سمت اسرائیل شلیک می‌کند و اسرائیل هم پاسخی نامتناسب به این موشک‌پرانی‌ها می‌دهد. ایالات متحده از حق اسرائیل در دفاع از خود حمایت می‌کند و اروپا هم تنها از اسرائیل می‌خواهد که به درگیری پایان دهد. حماس سرانجام تصمیم خود را برای آتش‌بس می‌گیرد. قطر و مصر براساس توافق معمول در آتش‌بس میانجیگری می‌کنند. هر دو طرف در‌حالی‌که نیروهای دفاعی اسرائیل و گردان‌های عزالدین قسام حماس برای دور بعدی آماده می‌شوند، جان‌باختگان خود را دفن می‌کنند، آوارها را برمی‌دارند و به کار و زندگی خود برمی‌گردند. رویکرد دولت بایدن تاکنون نشان داده که ظاهرا واشنگتن با پذیرش چنین پایان ناخوشایندی مشکلی ندارد و به اولویت‌های دیگر توجه می‌کند - مدیریت همه‌گیری، بهبود اقتصادی، تغییرات آب‌و‌هوایی، مقابله با قدرت‌نمایی چین و برنامه هسته‌ای ایران - و این مناقشه جایی در اولویت‌های بایدن ندارد. تن‌دادن بایدن به خواسته نتانیاهو هم نشان‌دهنده تغییر رویکرد واشنگتن در مقایسه با چهار سال گذشته است. نتانیاهو می‌خواهد دو طرف وارد درگیری شوند و واشنگتن هم دست به هر اقدامی بزند، جز تلاش برای پایان‌دادن به جنگ.
واقعیات، نه اولویت‌ها
آیا بایدن باید بیشتر از این تلاش کند؟ از این گذشته، هر بحرانی فرصتی می‌آفریند. آیا این بار شرایط می‌تواند موقعیتی را ایجاد کند که لزوم نقش‌آفرینی واشنگتن بیش از هر زمان دیگر باشد؟ آیا ایالات متحده می‌تواند در راستای دستیابی به ایده تشکیل دو کشور گام بردارد؟». ایندیک در پاسخ به این سؤالاتی که مطرح می‌کند، می‌نویسد: «متأسفانه پاسخ این سؤالات منفی است. در واقع وضع موجود برای دو طرف است و هیچ‌کدام علاقه‌ای به تغییر آن ندارند. با این حال حماس از لغو انتخابات در سرزمین‌های فلسطینی ناراضی بود؛ چرا‌که امید داشت نفوذ خود را تا کرانه باختری گسترش دهد. این گروه که بر نوار غزه حکومت می‌کند، از تقابل‌های یهودیان و اعراب در بیت‌المقدس شرقی استفاده کرده و سعی دارد تا نفوذ خود را در این مناطق هم گسترش دهد. در درگیری‌های اخیر هم موشک‌های حماس برای نخستین بار به سمت بیت‌المقدس شلیک شد. این موضوع باورناپذیر، خشم نتانیاهو را در پی داشت. نخست‌وزیر اسرائیل راضی بود تا نفوذ حکومت حماس در همان نواز غزه محدود شود و به کرانه باختری و قدس شرقی نرسد.
باوجوداین، اهداف هر دو طرف در این مرحله کاملا محدود است. حماس امیدوار است تا بتواند جایگاه خود را در میان فلسطینیان ارتقا دهد و اسرائیل هم امیدوار است که بتواند دوباره بازدارندگی خود در برابر حملات حماس را برقرار کند. در چنین شرایطی هیچ‌یک از طرفین علاقه‌مند نیستند که راه‌حل دو کشور از سوی ایالات متحده ارائه شود. حماس متعهد به راه‌حل یک کشوری است و اسرائیل در آن جایی ندارد. نتانیاهو متعهد به یک راه‌حل سه کشوری است که در آن، حماس فقط در غزه حکمرانی کند و تشکیلات خودگردان فلسطین بر کناره‌های کرانه باختری.
طرف سوم این درگیری را هم از یاد نبریم. محمود عباس (ابومازن) به‌شدت تمایل دارد تا ایالات متحده دوباره خود را درگیر مناقشه اسرائیل و فلسطین کند؛ زیرا این امر به او کمک می‌کند تا دوباره مطرح شود.
او چهار ماه بیهوده منتظر دریافت تماس تلفنی از بایدن بود و سرانجام بحران کنونی باعث شد وزیر خارجه آمریکا با او تماس بگیرد. در‌حال‌حاضر مذاکره‌کنندگان آمریکایی تجربه کافی با محمود عباس داشته‌اند و می‌دانند که او دیگر در موقعیتی نیست که سازش‌های لازم برای دستیابی به راه‌حل دو کشور را بپذیرد. عباس در 85‌سالگی و در هفدهمین سال ریاست بر تشکیلات خودگردان که تنها قرار بود چهار‌ساله باشد، میراث ماندگاری بر جا نگذاشته است. در این سال‌ها شکاف عمیق سیاسی میان فلسطینی‌ها تشدید شده؛ به‌طوری‌که حماس در واکنش به هر امتیازی که عباس به اسرائیل می‌دهد، او را خائن می‌خواند؛ اما ابومازن قصد دارد در این فرصت‌های آخر به‌عنوان رهبری که از مصالحه درباره حقوق فلسطین امتناع ورزید، نامش در تاریخ ثبت شود. قبل از آغاز درگیری جدید حماس و اسرائیل، این امیدواری وجود داشت تا یک کابینه جدید در اسرائیل با مشارکت «یئیر لاپید» و «نفتالی بنت» با حضور احزاب راست، میانه‌رو و چپ و همچنین با مشارکت احزاب عرب تشکیل شود و دوران نخست‌وزیری 12‌ساله نتانیاهو پایان یابد.
اما این جنگ در کنار خشونت‌های بی‌سابقه میان اعراب و یهودیان در بیت‌المقدس و دیگر شهرهای اسرائیل باعث شد مذاکرات تشکیل کابینه به بن‌بست برسد. امروز اسرائیل بیش از هر زمان دیگر باید به فکر برگزاری پنجمین انتخابات در دو سال اخیر باشد. اگر پیش‌بینی‌ها درست باشد و نفتالی بنت پیروز انتخابات شود، کار برای اندک حامیان ایده دو کشور دشوارتر خواهد شد. بنت در میان رهبران اسرائیلی به‌عنوان سرسخت‌ترین مخالف تشکیل کشور مستقل فلسطینی و هوادار جدی الحاق کرانه باختری به اسرائیل شناخته می‌شود. به عبارت دیگر با توجه به واقعیات موجود و نه اولویت‌ها، دولت بایدن رویکرد درستی در پیش گرفته و می‌داند که این مناقشه حل‌نشدنی است و تنها می‌تواند این تعارض را مدیریت کند».
افزایش خشونت در کرانه باختری
ارتش اسرائیل از بروز درگیری‌های خشونت‌بار در کرانه باختری رود اردن خبر داد و اعلام کرد جنگنده‌های نیروی هوایی اسرائیل در شامگاه جمعه و نخستین ساعات بامداد شنبه اهدافی در مرکز غزه را بمباران کردند. ارتش اسرائیل اعلام کرد که در جریان حملات شبانه خود به یک «مقر عملیاتی» حماس در حوالی مرکز شهر غزه یورش برده و علاوه‌بر‌آن در همان عملیات به مراکزی که آن را «سایت‌های زیرزمینی پرتاب موشک» خوانده نیز حمله کرده است. در این عملیات شبانه به «یک مرکز اطلاعات نظامی» و «چند سایت پرتاب موشک زمین به زمین» حمله شده است. جنگ اخیر میان اسرائیل و فلسطینی‌های گروه حماس که از دوشنبه پیش آغاز شده، به لحاظ گستردگی، شدت و میزان تلفات از سال ۲۰۱۴ تاکنون پیشینه نداشته است. در روزهای اخیر در کرانه باختری، از رام‌الله تا الخلیل و در کل سرزمین‌های اشغال‌شده به دست اسرائیل از ۱۹۶۷، فلسطینیان با پرتاب سنگ، کوکتل مولوتف و سایر مواد منفجره به سوی پلیس، اعتراض خود را به حملات اسرائیل به غزه نشان دادند. نیروهای اسرائیلی نیز در پاسخ به تظاهرات‌کنندگان فلسطینی گلوله‌های لاستیکی و در برخی موارد گلوله‌های واقعی به سوی آنها شلیک کردند. خشونت در اسرائیل در جبهه دیگری نیز جریان دارد و آن درگیری میان افراد یهودی و اقلیت مسلمان است. این درگیری‌ها از روز سه‌شنبه گذشته با تبادل تیراندازی بین مسلمانان و یهودیان در چندین شهر اسرائیل آغاز شد. تقریبا هزار نیروی پلیس کمکی برای مقابله با این آشوب‌ها فراخوانده شدند و بیش از ۵۲ نفر اعم از یهودی و عرب در درگیری‌های روز جمعه بازداشت شدند. تاکنون در مجموع ۴۵۰ نفر در این آشوب‌ها بازداشت شده‌اند.
کمتر از چهار ماه پس از روی‌کارآمدن دولت دموکرات جو بایدن در واشنگتن، آشوب و ناآرامی به خاورمیانه بازگشت. موشک‌پرانی‌های هفته گذشته به شهر بیت‌المقدس پایانی بود بر صلح نسبی چهار‌ساله که در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ بر منطقه حاکم بود.
زمانی که دولت بایدن در ژانویه امسال کار خود را آغاز کرد، انتظار داشت که در مقایسه با رؤسای جمهوری سابق ایالات متحده، کمتر درگیر مناقشه اسرائیل و فلسطین باشد و در عمل نیز در این چهار ماه بی‌توجهی خود به این موضوع را نشان داد.
بایدن با گذشت چهار روز از تازه‌ترین دور درگیری میان حماس و اسرائیل، در جلسه مطبوعاتی درباره سیاست‌های جدید دولت در موضوع همه‌گیری کرونا و در پاسخ به سؤالات خبرنگاران گفت که با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، صحبت کرده و این را حق اسرائیل می‌داند که از خود دفاع کند. او ابراز امیدواری کرد که این جنگ «هرچه زودتر به پایان برسد». آنتونی بلینکن، وزیر خارجه ایالات متحده هم اعلام كرد كه با همتای اسرائیلی خود و نیز محمود عباس، رئیس تشکیلات فلسطینی، در تماس بوده و اشاره كرد كه «هادی عمرو» دیپلمات‌های نه‌چندان بلندپایه را به اسرائیل می‌فرستد تا با طرفین در تماس باشد. در چنین شرایطی که مقام‌های آمریکایی با بی‌تفاوتی به درگیری جدید واکنش نشان می‌دهند، زمین غزه در حال سوختن است و آرامش شهرهای اسرائیل هم با حملات موشکی شبانه و همچنین خشونت‌های بی‌سابقه بین جامعه یهودی و عربی به هم ریخته است. پایگاه دموکرات‌های چپ‌گرای نزدیک بایدن به‌شدت خواستار افزایش تلاش واشنگتن نه‌تنها برای متوقف‌کردن جنگ؛ بلکه برای پایان‌دادن کامل به این مناقشه است.
«مارتین ایندیک»، دیپلمات سرشناس آمریکایی و سفیر سابق آمریکا در اسرائیل که به مدت هشت سال هم مدیر انستیتوی سیاست خاورمیانه در واشنگتن بود، در مقاله‌ای در «فارن‌افرز» با اشاره به درگیری اخیر حماس و اسرائیل می‌نویسد: «ما پیش از این هم جنگ‌های اسرائیل و حماس را دیده‌ایم و آخرین مورد آن در سال 2014 بود و می‌دانیم که این درگیری‌ها چگونه پیش می‌روند. حماس با کمک جهاد اسلامی فلسطین، موشک‌های خود را به طور بی‌رویه به سمت اسرائیل شلیک می‌کند و اسرائیل هم پاسخی نامتناسب به این موشک‌پرانی‌ها می‌دهد. ایالات متحده از حق اسرائیل در دفاع از خود حمایت می‌کند و اروپا هم تنها از اسرائیل می‌خواهد که به درگیری پایان دهد. حماس سرانجام تصمیم خود را برای آتش‌بس می‌گیرد. قطر و مصر براساس توافق معمول در آتش‌بس میانجیگری می‌کنند. هر دو طرف در‌حالی‌که نیروهای دفاعی اسرائیل و گردان‌های عزالدین قسام حماس برای دور بعدی آماده می‌شوند، جان‌باختگان خود را دفن می‌کنند، آوارها را برمی‌دارند و به کار و زندگی خود برمی‌گردند. رویکرد دولت بایدن تاکنون نشان داده که ظاهرا واشنگتن با پذیرش چنین پایان ناخوشایندی مشکلی ندارد و به اولویت‌های دیگر توجه می‌کند - مدیریت همه‌گیری، بهبود اقتصادی، تغییرات آب‌و‌هوایی، مقابله با قدرت‌نمایی چین و برنامه هسته‌ای ایران - و این مناقشه جایی در اولویت‌های بایدن ندارد. تن‌دادن بایدن به خواسته نتانیاهو هم نشان‌دهنده تغییر رویکرد واشنگتن در مقایسه با چهار سال گذشته است. نتانیاهو می‌خواهد دو طرف وارد درگیری شوند و واشنگتن هم دست به هر اقدامی بزند، جز تلاش برای پایان‌دادن به جنگ.
واقعیات، نه اولویت‌ها
آیا بایدن باید بیشتر از این تلاش کند؟ از این گذشته، هر بحرانی فرصتی می‌آفریند. آیا این بار شرایط می‌تواند موقعیتی را ایجاد کند که لزوم نقش‌آفرینی واشنگتن بیش از هر زمان دیگر باشد؟ آیا ایالات متحده می‌تواند در راستای دستیابی به ایده تشکیل دو کشور گام بردارد؟». ایندیک در پاسخ به این سؤالاتی که مطرح می‌کند، می‌نویسد: «متأسفانه پاسخ این سؤالات منفی است. در واقع وضع موجود برای دو طرف است و هیچ‌کدام علاقه‌ای به تغییر آن ندارند. با این حال حماس از لغو انتخابات در سرزمین‌های فلسطینی ناراضی بود؛ چرا‌که امید داشت نفوذ خود را تا کرانه باختری گسترش دهد. این گروه که بر نوار غزه حکومت می‌کند، از تقابل‌های یهودیان و اعراب در بیت‌المقدس شرقی استفاده کرده و سعی دارد تا نفوذ خود را در این مناطق هم گسترش دهد. در درگیری‌های اخیر هم موشک‌های حماس برای نخستین بار به سمت بیت‌المقدس شلیک شد. این موضوع باورناپذیر، خشم نتانیاهو را در پی داشت. نخست‌وزیر اسرائیل راضی بود تا نفوذ حکومت حماس در همان نواز غزه محدود شود و به کرانه باختری و قدس شرقی نرسد.
باوجوداین، اهداف هر دو طرف در این مرحله کاملا محدود است. حماس امیدوار است تا بتواند جایگاه خود را در میان فلسطینیان ارتقا دهد و اسرائیل هم امیدوار است که بتواند دوباره بازدارندگی خود در برابر حملات حماس را برقرار کند. در چنین شرایطی هیچ‌یک از طرفین علاقه‌مند نیستند که راه‌حل دو کشور از سوی ایالات متحده ارائه شود. حماس متعهد به راه‌حل یک کشوری است و اسرائیل در آن جایی ندارد. نتانیاهو متعهد به یک راه‌حل سه کشوری است که در آن، حماس فقط در غزه حکمرانی کند و تشکیلات خودگردان فلسطین بر کناره‌های کرانه باختری.
طرف سوم این درگیری را هم از یاد نبریم. محمود عباس (ابومازن) به‌شدت تمایل دارد تا ایالات متحده دوباره خود را درگیر مناقشه اسرائیل و فلسطین کند؛ زیرا این امر به او کمک می‌کند تا دوباره مطرح شود.
او چهار ماه بیهوده منتظر دریافت تماس تلفنی از بایدن بود و سرانجام بحران کنونی باعث شد وزیر خارجه آمریکا با او تماس بگیرد. در‌حال‌حاضر مذاکره‌کنندگان آمریکایی تجربه کافی با محمود عباس داشته‌اند و می‌دانند که او دیگر در موقعیتی نیست که سازش‌های لازم برای دستیابی به راه‌حل دو کشور را بپذیرد. عباس در 85‌سالگی و در هفدهمین سال ریاست بر تشکیلات خودگردان که تنها قرار بود چهار‌ساله باشد، میراث ماندگاری بر جا نگذاشته است. در این سال‌ها شکاف عمیق سیاسی میان فلسطینی‌ها تشدید شده؛ به‌طوری‌که حماس در واکنش به هر امتیازی که عباس به اسرائیل می‌دهد، او را خائن می‌خواند؛ اما ابومازن قصد دارد در این فرصت‌های آخر به‌عنوان رهبری که از مصالحه درباره حقوق فلسطین امتناع ورزید، نامش در تاریخ ثبت شود. قبل از آغاز درگیری جدید حماس و اسرائیل، این امیدواری وجود داشت تا یک کابینه جدید در اسرائیل با مشارکت «یئیر لاپید» و «نفتالی بنت» با حضور احزاب راست، میانه‌رو و چپ و همچنین با مشارکت احزاب عرب تشکیل شود و دوران نخست‌وزیری 12‌ساله نتانیاهو پایان یابد.
اما این جنگ در کنار خشونت‌های بی‌سابقه میان اعراب و یهودیان در بیت‌المقدس و دیگر شهرهای اسرائیل باعث شد مذاکرات تشکیل کابینه به بن‌بست برسد. امروز اسرائیل بیش از هر زمان دیگر باید به فکر برگزاری پنجمین انتخابات در دو سال اخیر باشد. اگر پیش‌بینی‌ها درست باشد و نفتالی بنت پیروز انتخابات شود، کار برای اندک حامیان ایده دو کشور دشوارتر خواهد شد. بنت در میان رهبران اسرائیلی به‌عنوان سرسخت‌ترین مخالف تشکیل کشور مستقل فلسطینی و هوادار جدی الحاق کرانه باختری به اسرائیل شناخته می‌شود. به عبارت دیگر با توجه به واقعیات موجود و نه اولویت‌ها، دولت بایدن رویکرد درستی در پیش گرفته و می‌داند که این مناقشه حل‌نشدنی است و تنها می‌تواند این تعارض را مدیریت کند».
افزایش خشونت در کرانه باختری
ارتش اسرائیل از بروز درگیری‌های خشونت‌بار در کرانه باختری رود اردن خبر داد و اعلام کرد جنگنده‌های نیروی هوایی اسرائیل در شامگاه جمعه و نخستین ساعات بامداد شنبه اهدافی در مرکز غزه را بمباران کردند. ارتش اسرائیل اعلام کرد که در جریان حملات شبانه خود به یک «مقر عملیاتی» حماس در حوالی مرکز شهر غزه یورش برده و علاوه‌بر‌آن در همان عملیات به مراکزی که آن را «سایت‌های زیرزمینی پرتاب موشک» خوانده نیز حمله کرده است. در این عملیات شبانه به «یک مرکز اطلاعات نظامی» و «چند سایت پرتاب موشک زمین به زمین» حمله شده است. جنگ اخیر میان اسرائیل و فلسطینی‌های گروه حماس که از دوشنبه پیش آغاز شده، به لحاظ گستردگی، شدت و میزان تلفات از سال ۲۰۱۴ تاکنون پیشینه نداشته است. در روزهای اخیر در کرانه باختری، از رام‌الله تا الخلیل و در کل سرزمین‌های اشغال‌شده به دست اسرائیل از ۱۹۶۷، فلسطینیان با پرتاب سنگ، کوکتل مولوتف و سایر مواد منفجره به سوی پلیس، اعتراض خود را به حملات اسرائیل به غزه نشان دادند. نیروهای اسرائیلی نیز در پاسخ به تظاهرات‌کنندگان فلسطینی گلوله‌های لاستیکی و در برخی موارد گلوله‌های واقعی به سوی آنها شلیک کردند. خشونت در اسرائیل در جبهه دیگری نیز جریان دارد و آن درگیری میان افراد یهودی و اقلیت مسلمان است. این درگیری‌ها از روز سه‌شنبه گذشته با تبادل تیراندازی بین مسلمانان و یهودیان در چندین شهر اسرائیل آغاز شد. تقریبا هزار نیروی پلیس کمکی برای مقابله با این آشوب‌ها فراخوانده شدند و بیش از ۵۲ نفر اعم از یهودی و عرب در درگیری‌های روز جمعه بازداشت شدند. تاکنون در مجموع ۴۵۰ نفر در این آشوب‌ها بازداشت شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.