|

دلبر از زاویه دیگر

حسین گنجی

روزگاری مانیفست منحصر به شاهان و حاکمان بود. از یک جا به بعد که حوالی قرن هفدهم بود این‌گونه منسجم سخن‌گفتن و اعلامیه منتشرکردن به دست گروه‌های متحدی افتاد که به شکل یکپارچه و در قالب متنی واحد به ارائه نگاه و نظریات خود می‌پرداختند و آن را به جامعه خود همچون نظریه عرضه می‌کردند. اما رفته‌رفته مانیفست‌نویسی از انحصار حتی گروه و اجتماعی از چند نفر نیز خارج شد و به فرد رسید. یعنی امروز دیگر هر فرد از منظر و جایگاهی که قرار دارد و به وسیله زبانی که برای بیان خود برگزیده است، نظر و نگاه خود را به جهان مخاطب خود عرضه می‌کند.
این‌گونه رفتار شاید در میان دو گروه بیش از دیگر گروه‌های فعال در اجتماع رایج است و با یک تفاوت که در میان سیاست‌مداران همچنان به صورت جمع‌گرایانه ادا می‌شود و در میان هنرمندان بیشتر به صورت فردمحور پیش می‌رود و سپس دیگران به گرد آن می‌آیند. در چند دهه اخیر در هنر تجسمی ما شاهد یک نوع روایت سربسته از روابط انسانی و تصویر تنیدگی انسان‌ها بی هیچ سانسوری هستیم. به گونه‌ای که هر پرده‌ای حکم دیوار را دارد و بیان صریح از شخصی‌ترین لحظات انسان موضوع بحث و سخن هنرمند است. شاید سرآغاز این نگاه را باید در مانیفست فمینیسم به سال ۱۹۱۴ از دست‌نوشته‌های مینا لوی جست‌وجو کرد.
«هنر ابزاری برای پرده‌برداشتن از جنبه‌هایی از جایگاه اجتماعی است که مانند انگاره‌های زنانگی و مردانگی در تاریخ فرهنگی، پرده‌ای بر آن افتاده و وارونه نمودار می‌شود». در این بیان کارولین کریس میر، انگاره‌های زنانه گاهی وارونه و گاهی زشت و فاقد ارزش‌هایی برای نمایش یا به‌تصویر‌کشیدن تصور می‌شود.
در شعرهای فروغ و بعد در نقاشی‌های هنرمندان جوان فرنگی و ایرانی این عبور از این باور سنتی بیرون شد و هر روز نمودهای تصویری بیشتری به خود گرفت که گاهی به عنوان طغیان زنان و گاهی به اعتراض از آنها یاد شده است. نقاشی‌های زهرا شاهچراغی در گالری «ٱ» را از چنین منظری می‌توان تماشا کرد و به تحلیل نشست. جایی که شاهچراغی به سبک آبستره به شمایل‌های انسانی زنان اشارت می‌کند و سعی دارد خاطرات محو خود را به نوعی به قاب بیاورد و در این کار خود را سانسور نمی‌کند.
کم اینکه فروغ در بیان احساسات شخصی که داشت خود را سانسور نکرد و هرچند در زمانه خود با برخوردهای دوگانه از سوی سنت‌گرایان مواجه شد ولی در ادامه طرفداران بسیاری پیدا کرد. در این مجموعه همنشینی رنگ‌ها به درستی توانسته سوژه کار را با تمامی محو و درهم‌تنیدگی هویدا کند و عین نگفتن همه چیز، معنای مدنظر را به خوبی به دست مخاطب خود برساند. درستی ترکیب‌بندی رنگ‌ها و بهره‌گیری از تکنیک آبستره مخاطب را به فکر و از ظن خود یار اثر شدن می‌برد که این نقطه قوت این کارهاست.
او به روشی انتزاعی و با تصاویری درهم و محو به مخاطب آثارش روایتی از خصوصی‌ترین حیات زیسته انسانی زنان به دست می‌دهد که با یک نگاه سرسری نمی‌توان بدان راهی پیدا کرد. همان‌طور که هنرمند سعی کرده است تخیلات خود را به قاب و بوم بیاورد مخاطب او نیز باید برای کامل‌کردن پازل تصاویر او به تخیلات و جهان تصویری کودکی خود رجوع کند. جایی که روایت‌کردن از آن با الهام و اوهام همراه است و‌ در زمانه ما سخن‌گفتن به وضوح از آن کار دشوار و دردسرسازی خواهد بود. شاهچراغی در نمایشگاه خود در گالری «ٱ» به بیان شخصی رسیده است.
از شخصی‌ترین نگاهی که هر انسانی می‌تواند در خلوت خود به زندگی داشته باشد و آن همان چیزی است که مانیفست‌های هنری پیش از او سعی در دستیابی و ترویج آن داشته‌اند.
از فوتوریست‌هایی که اولین اعلامیه‌ها و آثار را منتشر کردند تا آخرین جنبش‌های فمینیستی زنان در جای‌جای جهان که نگاه‌های ممنوع و سنتی را زندانی برای تفکر و آزادی عمل زنان می‌دانستند. او با عنوان دلبر بر نمایشگاه آثار خود ما را به تماشای دلبر از زاویه دیگر دعوت کرده است. دعوتی که شاید هر کسی همدل با آن نباشد و آن را در تماشای اول دلبرانه نداند. کمااینکه شاید همین عنوان هم کنایه‌ای باشد به نقشی که برای این سوژه‌ها نگاه سنتی جامعه همیشه متصور بوده و عدول از آن را بر‌نتابیده است.
این روایت و زاویه دیگر را می‌توان مانیفست شخصی هنرمند دانست که باید دید در میان جامعه و در ادامه حیات هنری خود هنرمند چقدر قدرت و قوام بیانگری می‌یابد و می‌تواند در جامعه خود دلبری کند.
روزگاری مانیفست منحصر به شاهان و حاکمان بود. از یک جا به بعد که حوالی قرن هفدهم بود این‌گونه منسجم سخن‌گفتن و اعلامیه منتشرکردن به دست گروه‌های متحدی افتاد که به شکل یکپارچه و در قالب متنی واحد به ارائه نگاه و نظریات خود می‌پرداختند و آن را به جامعه خود همچون نظریه عرضه می‌کردند. اما رفته‌رفته مانیفست‌نویسی از انحصار حتی گروه و اجتماعی از چند نفر نیز خارج شد و به فرد رسید. یعنی امروز دیگر هر فرد از منظر و جایگاهی که قرار دارد و به وسیله زبانی که برای بیان خود برگزیده است، نظر و نگاه خود را به جهان مخاطب خود عرضه می‌کند.
این‌گونه رفتار شاید در میان دو گروه بیش از دیگر گروه‌های فعال در اجتماع رایج است و با یک تفاوت که در میان سیاست‌مداران همچنان به صورت جمع‌گرایانه ادا می‌شود و در میان هنرمندان بیشتر به صورت فردمحور پیش می‌رود و سپس دیگران به گرد آن می‌آیند. در چند دهه اخیر در هنر تجسمی ما شاهد یک نوع روایت سربسته از روابط انسانی و تصویر تنیدگی انسان‌ها بی هیچ سانسوری هستیم. به گونه‌ای که هر پرده‌ای حکم دیوار را دارد و بیان صریح از شخصی‌ترین لحظات انسان موضوع بحث و سخن هنرمند است. شاید سرآغاز این نگاه را باید در مانیفست فمینیسم به سال ۱۹۱۴ از دست‌نوشته‌های مینا لوی جست‌وجو کرد.
«هنر ابزاری برای پرده‌برداشتن از جنبه‌هایی از جایگاه اجتماعی است که مانند انگاره‌های زنانگی و مردانگی در تاریخ فرهنگی، پرده‌ای بر آن افتاده و وارونه نمودار می‌شود». در این بیان کارولین کریس میر، انگاره‌های زنانه گاهی وارونه و گاهی زشت و فاقد ارزش‌هایی برای نمایش یا به‌تصویر‌کشیدن تصور می‌شود.
در شعرهای فروغ و بعد در نقاشی‌های هنرمندان جوان فرنگی و ایرانی این عبور از این باور سنتی بیرون شد و هر روز نمودهای تصویری بیشتری به خود گرفت که گاهی به عنوان طغیان زنان و گاهی به اعتراض از آنها یاد شده است. نقاشی‌های زهرا شاهچراغی در گالری «ٱ» را از چنین منظری می‌توان تماشا کرد و به تحلیل نشست. جایی که شاهچراغی به سبک آبستره به شمایل‌های انسانی زنان اشارت می‌کند و سعی دارد خاطرات محو خود را به نوعی به قاب بیاورد و در این کار خود را سانسور نمی‌کند.
کم اینکه فروغ در بیان احساسات شخصی که داشت خود را سانسور نکرد و هرچند در زمانه خود با برخوردهای دوگانه از سوی سنت‌گرایان مواجه شد ولی در ادامه طرفداران بسیاری پیدا کرد. در این مجموعه همنشینی رنگ‌ها به درستی توانسته سوژه کار را با تمامی محو و درهم‌تنیدگی هویدا کند و عین نگفتن همه چیز، معنای مدنظر را به خوبی به دست مخاطب خود برساند. درستی ترکیب‌بندی رنگ‌ها و بهره‌گیری از تکنیک آبستره مخاطب را به فکر و از ظن خود یار اثر شدن می‌برد که این نقطه قوت این کارهاست.
او به روشی انتزاعی و با تصاویری درهم و محو به مخاطب آثارش روایتی از خصوصی‌ترین حیات زیسته انسانی زنان به دست می‌دهد که با یک نگاه سرسری نمی‌توان بدان راهی پیدا کرد. همان‌طور که هنرمند سعی کرده است تخیلات خود را به قاب و بوم بیاورد مخاطب او نیز باید برای کامل‌کردن پازل تصاویر او به تخیلات و جهان تصویری کودکی خود رجوع کند. جایی که روایت‌کردن از آن با الهام و اوهام همراه است و‌ در زمانه ما سخن‌گفتن به وضوح از آن کار دشوار و دردسرسازی خواهد بود. شاهچراغی در نمایشگاه خود در گالری «ٱ» به بیان شخصی رسیده است.
از شخصی‌ترین نگاهی که هر انسانی می‌تواند در خلوت خود به زندگی داشته باشد و آن همان چیزی است که مانیفست‌های هنری پیش از او سعی در دستیابی و ترویج آن داشته‌اند.
از فوتوریست‌هایی که اولین اعلامیه‌ها و آثار را منتشر کردند تا آخرین جنبش‌های فمینیستی زنان در جای‌جای جهان که نگاه‌های ممنوع و سنتی را زندانی برای تفکر و آزادی عمل زنان می‌دانستند. او با عنوان دلبر بر نمایشگاه آثار خود ما را به تماشای دلبر از زاویه دیگر دعوت کرده است. دعوتی که شاید هر کسی همدل با آن نباشد و آن را در تماشای اول دلبرانه نداند. کمااینکه شاید همین عنوان هم کنایه‌ای باشد به نقشی که برای این سوژه‌ها نگاه سنتی جامعه همیشه متصور بوده و عدول از آن را بر‌نتابیده است.
این روایت و زاویه دیگر را می‌توان مانیفست شخصی هنرمند دانست که باید دید در میان جامعه و در ادامه حیات هنری خود هنرمند چقدر قدرت و قوام بیانگری می‌یابد و می‌تواند در جامعه خود دلبری کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.