کارکرد رنگ در دانشگاههای هنر
تورج صابریوند
ستون پیش به این پرداخت که هستند استادان و دیزاینرهای حتی صاحبنامی که معناهایی برای رنگها قائل هستند، بیآنکه آن معنا پایه قابلاتکای تجربی یا مبنای نظری داشته باشند. اما غیر از معنای رنگها، کارکرد رنگها هم موضوع گفتوگو است. هستند کسان بسیاری که به کارکرد رنگها هم باور دارند؛ یعنی همانطور که در باورهای عامیانه-بازاری باور دارند که رنگ قرمز باعث افزایش اشتها میشود، بعضی از استادان دانشگاهها هم عینا چنین باورهایی دارند، تنها مثالهایش تفاوت دارد؛ یعنی مثلا میگویند زرد باعث خلاقیت بیشتر میشود یا قرمز باعث رفع خستگی میشود (این جملهها مستند هستند). همانطور که حرفهای عامیانه عموما با جملههایی شبیه این شروع میشود که «آزمایشهای علمی نشان داده...» ادعای کارکرد رنگها هم با همینگونه جملهها شروع میشوند. اینجا دقیقا همان جایی است که عامیگری همسایه فرهیختگی دانشگاهی میشود. حرفهای عام بدون هیچ استدلالی و توضیحی. این اشتباهها ریشه در شناخت ماهیت رنگ دارند. ایشان تصور میکنند که رنگ یک موجود مستقل است که میتوان آن را بهتنهایی برداشت و به آزمایشگاه برد یا بهتنهایی یک رنگ را نشان داد و نظر مردمی را درباره آن پرسید. در حالی است که دقت در رنگ به ما خواهد گفت که رنگها موجودات یا اشیای مستقلی نیستند. رنگها هویتی وابسته دارد؛ یعنی رنگ قرمز را بهتنهایی نمیتوان نشان داد. مگر اینکه شیء قرمزرنگی را نشان دهید. آبی یا زرد یا مشکی هیچکدامشان بهتنهایی وجود ندارد بلکه اشیای آبیرنگ، اشیای زردرنگ و اشیای مشکیرنگ وجود دارند؛ یعنی نمیتوانیم اثر رنگ آبی و قرمز را بهتنهایی بسنجیم؛ بلکه میتوانیم یک وانت آبیرنگ را در کنار یک وانت قرمزرنگ بگذاریم و بسنجیم که کدام باعث افزایش اشتها یا امیدواری یا کنجکاوی میشود؛ اما اگر این را سنجیدیم و دیدیم که یک وانت سرخرنگ واقعا سبب افزایش امیدواری میشود، اجازه تعمیم نداریم. اجازه نداریم به مانند آن استاد بگوییم که «رنگ سرخ باعث افزایش امیدواری میشود»؛ چراکه رنگها موجودات یا اشیای مستقلی نیستند، آنها کیفیتهایی از اشیای دیگر هستند. پس اساسا هر جملهای با این ساختار غلط است: «رنگ X به معنای Y است» یا «رنگ X باعث Z میشود». اما یک پله فراتر هم برویم؛ رنگها کیفیتهای ثابت اشیا هم نیستند. این نیست که هر شیء یک رنگ معین دارد؛ بلکه رنگ هر شیء حاصل یک مثلث است. کیفیت مولکولی یک شیء، نور محیط و ویژگیهای یک چشم. یکی از اینها تغییر کند، رنگی که میبینیم رنگ متفاوتی خواهد شد. یک نفر، یک شیء را در یک اتاق به رنگی میبیند و همان نفر، همان شیء را در همان اتاق وقتی چراغ دیگری روشن میشود، به رنگ متفاوتتری میبیند. کدامش درست است؟ هر دو. رنگ اشیائی را که میبینیم، مدام در حال تغییر است. مثال رادیکالتر هم میشود زد. آسمان را روزها آبی و شبها مشکی میبینیم. کدام درست است؟ هر دو. آنها که میگویند تاریکی با مشکی تفاوت دارد، درست میگویند؛ اما ناقص میگویند، تاریکی و روشنی بخشی از نور محیط است. و نور محیط یکی از سه متغییر در دیدن رنگ است. نمیتوان به قطعیت گفت که آسمان آبی است؛ بلکه آسمان گاهی سرمهای است، گاهی سرخ است و نصف زمانها هم مشکی است. این درباره هر شیء دیگری هم چنین است. دریا هم گاهی سبز است، گاهی سفید، گاهی نیلی و بسیاری وقتها مشکی است. رنگهای اشیا مدام در حال تغییرند و یک رنگ واحد هم ندارند. وقتی چنین پیچیدگیهایی در دیدهشدن رنگها وجود دارد، بسیار سادهاندیشانه است که فرض کنیم هر رنگی بهتنهایی یک معنا و یک تأثیر دارد. مشکی نوشابه کوکاکولا و مشکی آسمان شبها نمیتواند یک تأثیر واحد داشته باشد؛ اما این زودباوری است. این زودباوری دستکم در رشته دیزاین در دانشگاههای هنر وجود دارد. همانطور که زود باور کردهاند که مربع یعنی ایستایی و دایره یعنی حرکت، بیآنکه شاهدی تجربی یا دلیل علمی داشته باشند، حرفهای بیپایه درباره رنگ را هم زود پذیرفتهاند. اگر به همهگیری چنین روشهایی باور ندارید، گپی با دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای دیزاین بزنید تا ببینید که این حرفها چه عمومیتی دارد. وگرنه اگر عمومیت جامعه استادان دانشگاهها به چنین حرفهایی باور ندارند، چرا دانشجویان همه چنین باورهایی دارند؟ چرا هنوز ایتن معتبرترین کتاب رنگ این دانشگاههاست؟ چرا وقتی نقدی به ایتن وارد میشود، چنین آشفته میشوند؟ سند دیگر این زودباوری نبود کتابهای دانشگاهی در این درسهاست. اساسا در دانشگاههای هنر درباره چنین موضوعهایی کتابی خوانده یا درس داده نمیشوند. استادان وارد کلاس میشوند مشقهایی را تعریف میکنند، دانشجویان شکلهایی میکشند و استادان پیشنهادهایی برای بهبود ترکیببندی میدهند. عنوان این درسها را البته بهدرستی انتخاب کردهاند «کارگاه». چون یک کارگاه تجربه است؛ اما دانش نیست، چرا اسمش را دانشگاه گذاشتهاند، مهم تعجب است.
ستون پیش به این پرداخت که هستند استادان و دیزاینرهای حتی صاحبنامی که معناهایی برای رنگها قائل هستند، بیآنکه آن معنا پایه قابلاتکای تجربی یا مبنای نظری داشته باشند. اما غیر از معنای رنگها، کارکرد رنگها هم موضوع گفتوگو است. هستند کسان بسیاری که به کارکرد رنگها هم باور دارند؛ یعنی همانطور که در باورهای عامیانه-بازاری باور دارند که رنگ قرمز باعث افزایش اشتها میشود، بعضی از استادان دانشگاهها هم عینا چنین باورهایی دارند، تنها مثالهایش تفاوت دارد؛ یعنی مثلا میگویند زرد باعث خلاقیت بیشتر میشود یا قرمز باعث رفع خستگی میشود (این جملهها مستند هستند). همانطور که حرفهای عامیانه عموما با جملههایی شبیه این شروع میشود که «آزمایشهای علمی نشان داده...» ادعای کارکرد رنگها هم با همینگونه جملهها شروع میشوند. اینجا دقیقا همان جایی است که عامیگری همسایه فرهیختگی دانشگاهی میشود. حرفهای عام بدون هیچ استدلالی و توضیحی. این اشتباهها ریشه در شناخت ماهیت رنگ دارند. ایشان تصور میکنند که رنگ یک موجود مستقل است که میتوان آن را بهتنهایی برداشت و به آزمایشگاه برد یا بهتنهایی یک رنگ را نشان داد و نظر مردمی را درباره آن پرسید. در حالی است که دقت در رنگ به ما خواهد گفت که رنگها موجودات یا اشیای مستقلی نیستند. رنگها هویتی وابسته دارد؛ یعنی رنگ قرمز را بهتنهایی نمیتوان نشان داد. مگر اینکه شیء قرمزرنگی را نشان دهید. آبی یا زرد یا مشکی هیچکدامشان بهتنهایی وجود ندارد بلکه اشیای آبیرنگ، اشیای زردرنگ و اشیای مشکیرنگ وجود دارند؛ یعنی نمیتوانیم اثر رنگ آبی و قرمز را بهتنهایی بسنجیم؛ بلکه میتوانیم یک وانت آبیرنگ را در کنار یک وانت قرمزرنگ بگذاریم و بسنجیم که کدام باعث افزایش اشتها یا امیدواری یا کنجکاوی میشود؛ اما اگر این را سنجیدیم و دیدیم که یک وانت سرخرنگ واقعا سبب افزایش امیدواری میشود، اجازه تعمیم نداریم. اجازه نداریم به مانند آن استاد بگوییم که «رنگ سرخ باعث افزایش امیدواری میشود»؛ چراکه رنگها موجودات یا اشیای مستقلی نیستند، آنها کیفیتهایی از اشیای دیگر هستند. پس اساسا هر جملهای با این ساختار غلط است: «رنگ X به معنای Y است» یا «رنگ X باعث Z میشود». اما یک پله فراتر هم برویم؛ رنگها کیفیتهای ثابت اشیا هم نیستند. این نیست که هر شیء یک رنگ معین دارد؛ بلکه رنگ هر شیء حاصل یک مثلث است. کیفیت مولکولی یک شیء، نور محیط و ویژگیهای یک چشم. یکی از اینها تغییر کند، رنگی که میبینیم رنگ متفاوتی خواهد شد. یک نفر، یک شیء را در یک اتاق به رنگی میبیند و همان نفر، همان شیء را در همان اتاق وقتی چراغ دیگری روشن میشود، به رنگ متفاوتتری میبیند. کدامش درست است؟ هر دو. رنگ اشیائی را که میبینیم، مدام در حال تغییر است. مثال رادیکالتر هم میشود زد. آسمان را روزها آبی و شبها مشکی میبینیم. کدام درست است؟ هر دو. آنها که میگویند تاریکی با مشکی تفاوت دارد، درست میگویند؛ اما ناقص میگویند، تاریکی و روشنی بخشی از نور محیط است. و نور محیط یکی از سه متغییر در دیدن رنگ است. نمیتوان به قطعیت گفت که آسمان آبی است؛ بلکه آسمان گاهی سرمهای است، گاهی سرخ است و نصف زمانها هم مشکی است. این درباره هر شیء دیگری هم چنین است. دریا هم گاهی سبز است، گاهی سفید، گاهی نیلی و بسیاری وقتها مشکی است. رنگهای اشیا مدام در حال تغییرند و یک رنگ واحد هم ندارند. وقتی چنین پیچیدگیهایی در دیدهشدن رنگها وجود دارد، بسیار سادهاندیشانه است که فرض کنیم هر رنگی بهتنهایی یک معنا و یک تأثیر دارد. مشکی نوشابه کوکاکولا و مشکی آسمان شبها نمیتواند یک تأثیر واحد داشته باشد؛ اما این زودباوری است. این زودباوری دستکم در رشته دیزاین در دانشگاههای هنر وجود دارد. همانطور که زود باور کردهاند که مربع یعنی ایستایی و دایره یعنی حرکت، بیآنکه شاهدی تجربی یا دلیل علمی داشته باشند، حرفهای بیپایه درباره رنگ را هم زود پذیرفتهاند. اگر به همهگیری چنین روشهایی باور ندارید، گپی با دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای دیزاین بزنید تا ببینید که این حرفها چه عمومیتی دارد. وگرنه اگر عمومیت جامعه استادان دانشگاهها به چنین حرفهایی باور ندارند، چرا دانشجویان همه چنین باورهایی دارند؟ چرا هنوز ایتن معتبرترین کتاب رنگ این دانشگاههاست؟ چرا وقتی نقدی به ایتن وارد میشود، چنین آشفته میشوند؟ سند دیگر این زودباوری نبود کتابهای دانشگاهی در این درسهاست. اساسا در دانشگاههای هنر درباره چنین موضوعهایی کتابی خوانده یا درس داده نمیشوند. استادان وارد کلاس میشوند مشقهایی را تعریف میکنند، دانشجویان شکلهایی میکشند و استادان پیشنهادهایی برای بهبود ترکیببندی میدهند. عنوان این درسها را البته بهدرستی انتخاب کردهاند «کارگاه». چون یک کارگاه تجربه است؛ اما دانش نیست، چرا اسمش را دانشگاه گذاشتهاند، مهم تعجب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.