|

باید از نخستین جنگ سرد پند گرفت

پاتریک کاکبرن . تحلیلگر ایندیپندنت

در نخستین جنگ سرد بین غرب و اتحاد شوروی موضوع بی‌عدالتی و حقوق بشر محوریت فزاینده‌ای یافت که می‌توانست تحول مثبتی باشد اگر استفاده کورکورانه از ارزش آن نمی‌کاست و به ابزار تبلیغات تبدیل نمی‌شد. جوهر چنین تبلیغاتی دستچین‌کردن است نه دروغ‌پراکنی یا حتی اغراق‌کردن. مثلا در این تبلیغات سرکوبگری بسیار ملموس شوروی در اروپای شرقی در کانون توجه قرار می‌گرفت اما در آن زمامداری خودکامگان بی‌رحم و مورد حمایت غرب در آمریکای جنوبی جایی نداشت. حقوق بشر ابزاری سیاسی است با کاربردی سردستی و مبتنی بر سیاست یک بام و دو هوا که البته بسیار مؤثر بود. با فرارسیدن دومین جنگ سرد علیه چین و روسیه باید از نخستین جنگ سرد پند گرفت زیرا همان سازوکارهای تبلیغاتی یک بار دیگر به میدان آمده است. دولت‌های غرب و رسانه‌ها سرکوب مسلمانان اویغور در استان سین‌کیانگ را به باد انتقاد گرفته‌اند ولی از سرکوب مسلمانان کشمیری در بخش تحت اختیار هندوستان به ندرت یادی می‌کنند. وقتی روی شهروندان غیرنظامی در شهر ادلب سوریه بمب می‌ریزند، دیپلمات‌ها و رسانه‌ها غوغا به پا می‌کنند ولی بمباران شهروندان غیرنظامی یمن در حملات هوایی به رهبری عربستان مورد حمایت غرب همچنان در سرخط‌های خبری جایی ندارد. پرسش مردم این است که چرا برخوردشان با دستگیری، سربه‌نیست‌شدن و شکنجه انبوه کشمیری‌ها این همه با برخوردشان نسبت به سرکوب‌ مشابه با اویغورها فرق دارد؟ تبلیغات‌چی‌ها در برابر این پرسش بسیار منطقی در دفاع از خود دو راهبرد داشته‌اند: نخستین راهبردشان این است که ادعا می‌کنند هرکس بپرسد «پس کشمیر یا یمن چه؟» در واقع دارد روش «پس‌چه‌گرایی» را تقویت می‌کند و بابت منحرف‌کردن اذهان از جنایت علیه اویغورها و شهروندان سوریه شایسته سرزنش هستند. فرض غیرمنطقی در چنین نگرشی این است که محکوم‌کردن سرکوب و کشتار در کشوری، منعی برای محکوم‌کردن چنین کارهایی در کشوری دیگر ایجاد نمی‌کند. اما در واقع برپاکنندگان این‌گونه جنگ‌های اطلاعاتی پیش‌دستی می‌کنند تا فقط بدکاری‌های جبهه مقابل در کانون توجه قرار گیرد و بدکاری‌های جبهه خودی زیر پرده سکوت برود. اهریمن‌نمایی کامل دشمنان خودمان دومین راهبرد دفاعی است تا کسی به فکر مقایسه‌کردن خلافکاری‌های آنها با خلافکاری‌های خودمان و دوستانمان نیفتد. این اهریمن‌نمایی یا «دیو جلوه‌دادن» دشمن خیلی کارساز است زیرا سبب می‌شود گوش کسی بدهکار حرف‌های طرف مقابل نباشد و خودبه‌خود حالتی پیش بیاید که کسی حرف‌های آنها را باور نکند. در دهه ۱۹۹۰ بر اساس انبوه شواهد موجود با نوشتن مقالاتی گفتم تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق هر ماه جان هزاران کودک را می‌گیرد. یک دلیل کارسازی آن نیز تمایل مردم به خیر و فرشته‌انگاشتن یک طرف و شر و اهریمن‌انگاشتن طرف دیگر در تمامی کشمکش‌ها است. دلیل دیگر هم این است که رسانه‌ها در کل با دستورکارهای خبری دولت‌ها هم‌راستا هستند و فعالانه به چنین توهم‌هایی دامن می‌زنند. چون جو بایدن، رئیس‌جمهور، می‌خواهد پس از دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ وجهه بین‌المللی ایالات متحده در نقش پایگاه آزادی و مردم‌سالاری را بازسازی کند دوباره شاهد بازگشت به این راهبردهای اطلاعاتی قدیمی هستیم. برای آنکه آمریکا دوباره در چشم جهانیان کشوری پاک و منزه جلوه کند باید این تصور را پدید آورد که دوران ترامپ و حمایت او از خودکامگان و انگ تروریست‌زدن به هر آن‌ که خوشایند او نبود برهه‌ای انحرافی در تاریخ آمریکا بوده است. این وضعیت در نخستین جنگ سرد هم رخ داد که اتحاد شوروی با انگشت‌گذاشتن بر وجود تبعیض نژادی در ایالات متحده موفق شد هواداری ایالات متحده از مردم‌سالاری را بی‌اعتبار جلوه دهد و نقش مهمی در متقاعدکردن تصمیم‌سازان واشنگتن ایفا کند که رعایت حقوق مدنی سیاه‌پوستان کاملا با منافع دولت آمریکا همخوانی دارد. همین که «پس‌چه‌گرایی» و «قیاس» در گزارش‌های رسانه‌ها جا بیفتد دولت ایالات متحده نیز انگیزه نیرومندی خواهد یافت تا به نظامی‌سازی نیروهای پلیس پایان دهد، نیروهایی که تنها در سال ۲۰۱۹ میلادی هزار و چهار نفر را به ضرب گلوله از پا در‌آوردند. این نکته درباره چگونگی رفتار نژادی پلیس هم صدق می‌کند. رقابت قدرت‌های جهانی در دوران جنگ سرد پیامدهای زیان‌بار بسیاری دارد ولی پیامدهای مفید هم دارد. یکی از پیامدهای فراموش‌شده، پرتاب نخستین ماهواره به فضا که در سال ۱۹۵۷ در اتحاد شوروی رخ داد و اسپوتنیک نام داشت، افزایش چشمگیر سرمایه‌گذاری دولت ایالات متحده در آموزش علوم و آموزش کلی بود. اما بخش اعظم نخستین جنگ سرد به اتهام‌زنی‌های خشک‌وخالی متقابل گذشت که در آن حقوق بشر سلاح جنگ‌های اطلاعاتی بود. آیا برای جلوگیری از اتفاقی مشابه در جنگ سرد دوم که اکنون در راه است، کاری می‌توان کرد؟ ساده‌لوحی است اگر گمان کنیم دولت‌ها از بدنام‌سازی دشمنانشان و صادرکردن چک سفید برای خودشان دست بردارند مگر آنکه فشار افکار عمومی باعث شود تا به رفتار بهتری وادار شوند. چنین چیزی هم فقط با کنارگذاشتن روش دستچین‌کردن در گزارش‌دادن نقض حقوق بشر و اهریمن و منفور جلوه‌ندادن تمامی مخالفان دولت خودی میسر است.

در نخستین جنگ سرد بین غرب و اتحاد شوروی موضوع بی‌عدالتی و حقوق بشر محوریت فزاینده‌ای یافت که می‌توانست تحول مثبتی باشد اگر استفاده کورکورانه از ارزش آن نمی‌کاست و به ابزار تبلیغات تبدیل نمی‌شد. جوهر چنین تبلیغاتی دستچین‌کردن است نه دروغ‌پراکنی یا حتی اغراق‌کردن. مثلا در این تبلیغات سرکوبگری بسیار ملموس شوروی در اروپای شرقی در کانون توجه قرار می‌گرفت اما در آن زمامداری خودکامگان بی‌رحم و مورد حمایت غرب در آمریکای جنوبی جایی نداشت. حقوق بشر ابزاری سیاسی است با کاربردی سردستی و مبتنی بر سیاست یک بام و دو هوا که البته بسیار مؤثر بود. با فرارسیدن دومین جنگ سرد علیه چین و روسیه باید از نخستین جنگ سرد پند گرفت زیرا همان سازوکارهای تبلیغاتی یک بار دیگر به میدان آمده است. دولت‌های غرب و رسانه‌ها سرکوب مسلمانان اویغور در استان سین‌کیانگ را به باد انتقاد گرفته‌اند ولی از سرکوب مسلمانان کشمیری در بخش تحت اختیار هندوستان به ندرت یادی می‌کنند. وقتی روی شهروندان غیرنظامی در شهر ادلب سوریه بمب می‌ریزند، دیپلمات‌ها و رسانه‌ها غوغا به پا می‌کنند ولی بمباران شهروندان غیرنظامی یمن در حملات هوایی به رهبری عربستان مورد حمایت غرب همچنان در سرخط‌های خبری جایی ندارد. پرسش مردم این است که چرا برخوردشان با دستگیری، سربه‌نیست‌شدن و شکنجه انبوه کشمیری‌ها این همه با برخوردشان نسبت به سرکوب‌ مشابه با اویغورها فرق دارد؟ تبلیغات‌چی‌ها در برابر این پرسش بسیار منطقی در دفاع از خود دو راهبرد داشته‌اند: نخستین راهبردشان این است که ادعا می‌کنند هرکس بپرسد «پس کشمیر یا یمن چه؟» در واقع دارد روش «پس‌چه‌گرایی» را تقویت می‌کند و بابت منحرف‌کردن اذهان از جنایت علیه اویغورها و شهروندان سوریه شایسته سرزنش هستند. فرض غیرمنطقی در چنین نگرشی این است که محکوم‌کردن سرکوب و کشتار در کشوری، منعی برای محکوم‌کردن چنین کارهایی در کشوری دیگر ایجاد نمی‌کند. اما در واقع برپاکنندگان این‌گونه جنگ‌های اطلاعاتی پیش‌دستی می‌کنند تا فقط بدکاری‌های جبهه مقابل در کانون توجه قرار گیرد و بدکاری‌های جبهه خودی زیر پرده سکوت برود. اهریمن‌نمایی کامل دشمنان خودمان دومین راهبرد دفاعی است تا کسی به فکر مقایسه‌کردن خلافکاری‌های آنها با خلافکاری‌های خودمان و دوستانمان نیفتد. این اهریمن‌نمایی یا «دیو جلوه‌دادن» دشمن خیلی کارساز است زیرا سبب می‌شود گوش کسی بدهکار حرف‌های طرف مقابل نباشد و خودبه‌خود حالتی پیش بیاید که کسی حرف‌های آنها را باور نکند. در دهه ۱۹۹۰ بر اساس انبوه شواهد موجود با نوشتن مقالاتی گفتم تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق هر ماه جان هزاران کودک را می‌گیرد. یک دلیل کارسازی آن نیز تمایل مردم به خیر و فرشته‌انگاشتن یک طرف و شر و اهریمن‌انگاشتن طرف دیگر در تمامی کشمکش‌ها است. دلیل دیگر هم این است که رسانه‌ها در کل با دستورکارهای خبری دولت‌ها هم‌راستا هستند و فعالانه به چنین توهم‌هایی دامن می‌زنند. چون جو بایدن، رئیس‌جمهور، می‌خواهد پس از دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ وجهه بین‌المللی ایالات متحده در نقش پایگاه آزادی و مردم‌سالاری را بازسازی کند دوباره شاهد بازگشت به این راهبردهای اطلاعاتی قدیمی هستیم. برای آنکه آمریکا دوباره در چشم جهانیان کشوری پاک و منزه جلوه کند باید این تصور را پدید آورد که دوران ترامپ و حمایت او از خودکامگان و انگ تروریست‌زدن به هر آن‌ که خوشایند او نبود برهه‌ای انحرافی در تاریخ آمریکا بوده است. این وضعیت در نخستین جنگ سرد هم رخ داد که اتحاد شوروی با انگشت‌گذاشتن بر وجود تبعیض نژادی در ایالات متحده موفق شد هواداری ایالات متحده از مردم‌سالاری را بی‌اعتبار جلوه دهد و نقش مهمی در متقاعدکردن تصمیم‌سازان واشنگتن ایفا کند که رعایت حقوق مدنی سیاه‌پوستان کاملا با منافع دولت آمریکا همخوانی دارد. همین که «پس‌چه‌گرایی» و «قیاس» در گزارش‌های رسانه‌ها جا بیفتد دولت ایالات متحده نیز انگیزه نیرومندی خواهد یافت تا به نظامی‌سازی نیروهای پلیس پایان دهد، نیروهایی که تنها در سال ۲۰۱۹ میلادی هزار و چهار نفر را به ضرب گلوله از پا در‌آوردند. این نکته درباره چگونگی رفتار نژادی پلیس هم صدق می‌کند. رقابت قدرت‌های جهانی در دوران جنگ سرد پیامدهای زیان‌بار بسیاری دارد ولی پیامدهای مفید هم دارد. یکی از پیامدهای فراموش‌شده، پرتاب نخستین ماهواره به فضا که در سال ۱۹۵۷ در اتحاد شوروی رخ داد و اسپوتنیک نام داشت، افزایش چشمگیر سرمایه‌گذاری دولت ایالات متحده در آموزش علوم و آموزش کلی بود. اما بخش اعظم نخستین جنگ سرد به اتهام‌زنی‌های خشک‌وخالی متقابل گذشت که در آن حقوق بشر سلاح جنگ‌های اطلاعاتی بود. آیا برای جلوگیری از اتفاقی مشابه در جنگ سرد دوم که اکنون در راه است، کاری می‌توان کرد؟ ساده‌لوحی است اگر گمان کنیم دولت‌ها از بدنام‌سازی دشمنانشان و صادرکردن چک سفید برای خودشان دست بردارند مگر آنکه فشار افکار عمومی باعث شود تا به رفتار بهتری وادار شوند. چنین چیزی هم فقط با کنارگذاشتن روش دستچین‌کردن در گزارش‌دادن نقض حقوق بشر و اهریمن و منفور جلوه‌ندادن تمامی مخالفان دولت خودی میسر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.